Ι. Το 1789 συντελέστηκε μια επανάσταση που αποτέλεσε την πολιτική έκφραση των ιδεών του Διαφωτισμού για ελευθερία, ισότητα, αδελφοσύνη και που οδήγησε στην συγκρότηση ενός έθνους - κράτους κάτω από την κυριαρχία μιας μόνο εθνικοπολιτισμικής κουλτούρας.[1] Τα μηνύματα της Γαλλικής Επανάστασης ταξίδεψαν σε ολόκληρη την Ευρώπη και μέσω των Επτανήσων έφτασαν και στον ελλαδικό χώρο, όπου ελάχιστοι ήταν οι εγγράμματοι και εκείνοι που θα μπορούσαν να τα κατανοήσουν, να αντιληφθούν, δηλαδή, ότι υπήρχε η δυνατότητα για κάτι διαφορετικό στον τόπο τους. Έτσι η «υποδούλωση» της μη κυρίαρχης εθνικοπολιτιστικής ομάδας σ’ έναν αλλόθρησκο δυνάστη έκανε αναγκαία την προσαρμογή των διαφωτιστικών ιδεών μέσα στην οθωμανική πραγματικότητα.[2] Οι διαφωτιστικές αναφορές των επαναστατών της Ανατολικής Στερεάς δεν μπορεί παρά να είναι ισχνές, κάτι που ισχύει και για την υπόλοιπη Ηπειρωτική Ελλάδα. Το διαφωτιστικό κίνημα δεν μπόρεσε ποτέ να κυριαρχήσει σ’ έναν χώρο του οποίου οι κοινωνικές ομάδες αδυνατούσαν να γίνουν κοινωνοί του μηνύματος της Γαλλικής Επανάστασης, αν εξαιρέσουμε, φυσικά, εκείνους που ταξίδευαν, τους νησιώτες, τους πλούσιους εμπόρους και αστούς. Ακόμη, όμως, και αυτό το πνεύμα της παράδοσης και της πίστης, μέσα από τις όποιες προσβάσεις του λόγου των διανοούμενων στη σκέψη των μη εγγράμματων ανθρώπων, είχε εξελιχτεί μέσα από ένα Διαφωτισμό που δεν αναιρούσε την Ορθοδοξία.[3] Η Ελληνική Επανάσταση υπήρξε μια τομή στη σκέψη των ανθρώπων της εποχής, αποτέλεσμα κυρίως της βαθύτατης οικονομικής και πνευματικής κρίσης του Ελληνισμού στις δύο προηγούμενες δεκαετίες, την ερμηνεία της οποίας οφείλουμε να κάνουμε χωρίς την προβολή της μετέπειτα εθνικιστικής ιδεολογίας.[4] Αυτής, δηλαδή, που αγιοποιεί και ταξινομεί σε καλούς και κακούς τους πρωταγωνιστές της Ιστορίας.

ΙI. Η ταινία του Γιάννη Σμαραγδή, Καποδίστριας (2025), πολύ απέχει από το να θεωρηθεί μια αυτοβιογραφία του διαπρεπή  Έλληνα διπλωμάτη. Ο Καποδίστριας δεν ήταν αυτός που συνέταξε το σύνταγμα της Ελβετίας, δεν ήταν ο δημοκρατικός μεταρρυθμιστής της, δεν ήταν αυτός που απέτρεψε το διαμελισμό της Γαλλίας, δεν ήταν  καν αυτός που ήταν πρόθυμος το 1821 να ηγηθεί μιας επανάστασης των Ελλήνων. Ως Υπουργός των Εξωτερικών του Τσάρου θεωρούσε πρώιμο το ξέσπασμα της Επανάστασης, γι’ αυτό και αρνήθηκε να ηγηθεί αυτής. Οποιαδήποτε κριτική στην ταινία του Σμαραγδή είναι μάταιη, αφού ο ίδιος ο στόχος της ταινίας είναι να κατασκευάσει ένα μύθο στηριζόμενη σε οτιδήποτε δεν έχει σχέση με την ιστορική αλήθεια. Θα αδικούσαμε τον σκηνοθέτη και τις προθέσεις του να μας παρουσιάσει τον δικό του Καποδίστρια. Ως προς αυτό κάνει μια ταινία καλή που έχει ευρεία απήχηση και αρέσει στο κοινό.

Στους τίτλους τέλους της ταινίας εμφανίζεται μία συμβουλευτική ομάδα ιστορικών, ενώ γίνεται αναφορά στο βιβλίο της Ελένης Κούκου, Ιωάννης Α. Καποδίστριας: ο άνθρωπος-ο διπλωμάτης (1800-1828) (α΄ έκδοση, Αθήνα 1978). Ο σκηνοθέτης συμμερίζεται το όραμα της ιστορικού για τον Κυβερνήτη. Όταν η Ιστορία μετατρέπεται σε αυτό στο οποίο εξαρχής εναντιώνεται, τότε προκύπτει ένα σοβαρό πρόβλημα. Αυτό που αποκαλούμε Ιστορία καταντά να μην είναι μια αφήγηση και μια ερμηνεία για κάτι που συνέβη στο παρελθόν, αλλά ένα προϊόν στη θέση της Ιστορίας. Η κριτική μας, λοιπόν, στην ουσία της στρέφεται απέναντι στις πηγές που χρησιμοποιεί ο σκηνοθέτης για να κάνει την ταινία.

Στις 14 Απριλίου 1827 η Γ΄ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας  εξέλεξε τον Καποδίστρια με επταετή θητεία πρώτο κυβερνήτη της Ελλάδας, όπου έφτασε τον Ιανουάριο του 1828. Ο συγκεντρωτικός τρόπος άσκησης της εξουσίας τον έφερε σε προστριβές με τους τοπικούς αξιωματούχους, με αποτέλεσμα τη δολοφονία του στις 27 Σεπτεμβρίου 1831, στο Ναύπλιο, από τον Κωνσταντίνο και Γεώργιο Μαυρομιχάλη (υιό του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη),  σε αντίποινα της φυλάκισης του Πετρόμπεη. Η ταινία παρουσιάζει τους προεστούς ως τους βασικούς αντιπάλους του Καποδίστρια, καθώς και τους Άγγλους που δεν ήθελαν στην εξουσία ένα «ρωσόφιλο» ηγέτη. Από κοντά τους ακολουθούσε και ο Φαναριώτης Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος. Μπορεί αυτοί να αποτέλεσαν την αντιπολίτευση κατά του Ιωάννη Καποδίστρια, όμως, δεν ευθύνονταν συλλήβδην για τη δολοφονία του. Δεν ήταν όλοι οι προεστοί το ίδιο, ούτε τα ξένα συμφέρονταν όπλισαν το χέρι των Μαυρομιχαλαίων. Στη ταινία κατονομάζεται ο Λάζαρος Κουντουριώτης (Ύδρα Απρίλιος 1769 - 6 Ιουνίου ή 12 Ιουνίου 1852) ως ηθικός αυτουργός μιας δολοφονίας που μπορεί να χρεωθεί μόνο στους Μαυρομιχαλαίους.

Ανάμεσα στους προεστούς υπήρξαν και εκείνοι που συνέδεσαν τα προσωπικά τους συμφέροντα, μα και το ίδιο το μέλλον της Επανάστασης, με τη δημιουργία μιας κεντρικής διεύθυνσης του Αγώνα, πολιτικής και οικονομικής. Ήταν οι Υδραίοι πρόκριτοι και καραβοκύρηδες. Ο Γεώργιος Κουντουριώτης, που γεννήθηκε στα 1782 και ο κατά δεκατρία χρόνια μεγαλύτερος αδερφός του Λάζαρος Κουντουριώτης, μπόρεσαν να διαχειριστούν μια τεράστια πατρική περιουσία την οποία κατάφεραν να πολλαπλασιάσουν, έτσι ώστε με το ξέσπασμα της Επανάστασης η οικογένεια να έχει στην κατοχή της τη μισή χωρητικότητα των πλοίων του νησιού. Η τεράστια οικονομική δύναμη αργότερα και μέσα στην Επανάσταση θα μεταφραζόταν και σε πολιτική δύναμη. Σε αντίθεση με τους προεστούς του Μοριά, οι Κουντουριώτες και οι υπόλοιποι άρχοντες της πανίσχυρης σε πλούτο και πλοία Ύδρας, ήταν δεκτικοί στις νεοτερικές ιδέες, στη δημιουργία κεντρικής διοίκησης, εθνικού Ταμείου, ακόμη και τακτικού στρατού. Όταν είδαν τη στάση της Πελοποννησιακής Γερουσίας στα τέλη του 1822, που δεν αναγνώριζε την κεντρική εξουσία και τις αποφάσεις του Εκτελεστικού και Βουλευτικού, υπήρξαν αμείλικτοι απέναντι στους προεστούς που τη στήριζαν: «Βλέπομεν έτι προφανέστερα ότι μετά έναν χρόνον αφ’ ου εσυστήθη η εθνική Διοίκησις, εάν κατά τον οργανικόν νόμον αφήνατε αυτήν να πράττη και να διοική και σείς φροντίζατε την τελεσφόρησην των αυτής επιταγών προ καιρού δεν ήθελεν είναι πλέον βάρος ιδικόν σας ούτε του ταλαιπώρου λαού σας τα έξοδα αυτά (του κατά θάλασσα και κατά ξηρά Αγώνα) [...]». «Η δε ακαταστασία ταύτη, η ολεθρία, ουχί μόνον δεν θέλει παύσει ποτέ, αλλά μάλλον θέλει προχωρήσει πάντοτε, ενόσω το σεβάσμιον, αλλά και υπάλληλον της εθνικής διοικήσεως σώμα σας, μη σεβόμενον αυτήν, δίδει εις στους υπαλλήλους σας το φθοροποιόν παράδειγμα δια να μην σέβονται και υμάς αυτούς».[5] Οι Κουντουριώτες το 1831 υπήρξαν υποστηριχτές της αντιπολίτευσης κατά του Κυβερνήτη Καποδίστρια, όμως, δεν συνωμοτούσαν με σκοπό τη δολοφονία του. Αν και είχαν εναντιωθεί στη εκλογή του ως Κυβερνήτη, θα μπορούσαν υπό άλλες συνθήκες να στηρίξουν την πολιτική του Καποδίστρια για την ενίσχυση του κεντρικού κράτους.  Όμως, δεν ανέχθηκαν την αυταρχική του διοίκηση και την αναστολή από τον ίδιο του Συντάγματος της Τροιζήνας του 1827.

Από τη μεριά του ο Καποδίστριας δεν κατόρθωσε να αποχτήσει τις απαραίτητες συναινέσεις για το δύσκολο έργο της διακυβέρνησης μια κατεστραμμένης και εμπόλεμης χώρας. Έβλεπε σε όλες τις αντικυβερνητικές ενέργειες  των αντιπάλων του αντεθνικό χαρακτήρα. Έτσι ενώ θα μπορούσε να κερδίσει μέρος της αντιπολίτευσης δεν το έκανε. Όπως εύστοχα γράφει ο ιστορικός Χρήστος Λούκος: «Η μεγάλη ανάπτυξη της αντιπολίτευσης, κυρίως το 1831, όταν έφτασε να διεκδικεί δυναμικά την εξουσία, δείχνει ότι ο Καποδίστριας δεν μπόρεσε να διατηρήσει ως το τέλος εκείνες τις συμμαχίες που θα του επέτρεπαν να εφαρμόσει το πρόγραμμά του».[6] Ο Κυβερνήτης μπορεί να συγκρούστηκε με τις παραδοσιακές δυνάμεις, τους προεστούς, όμως, από την άλλη δεν πήρε με το μέρος του εκείνες τις εκσυγχρονιστικές δυνάμεις που επίσης εναντιώνονταν στους προεστούς. Το 1831 προεστοί και εκσυγχρονιστές θα στραφούν εναντίον του Κυβερνήτη που κάθε άλλο παρά δημοκρατικά κυβερνούσε. Ο ίδιος πίστευε πως η χώρα έπρεπε να κυβερνηθεί συγκεντρωτικά για ένα ικανό διάστημα προτού δοθούν οι αναγκαίες συνταγματικές ελευθερίες. Η πολιτική του εξίσωσε τελικά όλους τους προεστούς χωρίς να μπορεί να διακρίνει πως οι Κουντουριώτες δεν ήταν ίδιοι με τους Μαυρομιχαλαίους, ούτε οι Φαναριώτες όμοιοι με τους προεστούς.  

ΙΙΙ. Το δολοφονικό χέρι των Μαυρομιχαλαίων δεν το όπλισε, λοιπόν, ούτε ο εκσυγχρονιστής Μαυροκορδάτος, ούτε ο προεστός Κουντουριώτης, ούτε ο αγγλικός παράγοντας. Η δολοφονία του Κυβερνήτη βαρύνει αποκλειστικά τους Μαρομιχαλαίους. Αυτοί, χάνοντας τα τοπικά τους προνόμια, αποφάσισαν τη φυσική του εξόντωση. Προφανώς ο υιός του Μαυρομιχάλη δεν είχε σπουδάσει με δαπάνες του Καποδίστρια. Όμως ας μην αδικήσουμε τον σκηνοθέτη, όπως, προείπαμε. Ας αποδεχθούμε πως ο «Καποδίστριας» είναι μια ταινία που δεν θα μάθει στο θεατή ποιος πραγματικά ήταν ο Καποδίστριας, η ιδιοφυία του οποίου δεν έχει ανάγκη από καμία αγιοποίηση για να φανερωθεί. Οπωσδήποτε η ταινία «Καποδίστριας» ξεκίνησε ένα διάλογο με την κοινωνία, στον οποίο πολλοί θα είναι εκείνοι που θα θελήσουν να μάθουν για το βίο και την πολιτική δράση του πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδος.