Ασφυκτικές συνθήκες διαμορφώνονται για το επάγγελμα των αλιέων. Αυτό τονίζει μιλώντας στην εφημερίδα «Ρέθεμνος» ένας καλός γνώστης των δεδομένων του συγκεκριμένου κλάδου, ο κ. Ηλίας Κυριακάκης, ο οποίος ήταν σύμβουλος των επαγγελματιών αλιέων Ρεθύμνης και μέλος στο Δ.Σ. του Συλλόγου Ερασιτεχνών Αλιέων Ρεθύμνης.

Όπως τονίζει, διαπιστώνεται σοβαρή μείωση των ιχθυοαποθεμάτων στην Μεσόγειο ενώ η θαλάσσια ρύπανση και η κλιματική κρίση επηρεάζουν σοβαρά την κατάσταση προς το δυσμενέστερο.

Ειδικά για την αλιεία στο Ρέθυμνο οι φυσικές συνθήκες που διαμορφώνονται λειτουργούν εντελώς αρνητικά, καθώς όπως τονίζει ο κ. Κυριακάκης το βόρειο τμήμα του νομού δεν διαθέτει νησιωτικά συμπλέγματα που θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως φυσικά καταφύγια ή πεδία εμπλουτισμού της θαλάσσιας ζωής ενώ η ακτίνα που έχουν στην διάθεση τους οι αλιείς είναι σχετικά μικρή.

Προφανώς δε, η διαπίστωση πως η πολιτεία διαχρονικά δεν έχει πράξει τα δέοντα για την στήριξη του κλάδου, οδηγούν σε μαρασμό ένα πανάρχαιο επάγγελμα που συνδέεται με την διατροφική αλυσίδα του ανθρώπου και συμβάλει στην τοπική και εθνική οικονομία.

Για το πως έχει ακριβώς σήμερα η κατάσταση των ψαράδων μας στο Ρέθυμνο, η συνέντευξη που ακολουθεί φωτίζει επαρκώς και αναδεικνύει τα σοβαρά τους προβλήματα, τα οποία οδηγούν σε εγκατάλειψη του επαγγέλματος.

Ποια είναι τα σοβαρότερα πρόβλημα του τομέα της αλιείας σήμερα και γιατί οι επαγγελματίες του κλάδου κάνουν λόγο για συνθήκες εγκατάλειψης του επαγγέλματος τους;

Το σοβαρότερο πρόβλημα της αλιείας σήμερα συνοψίζεται σε μια απλή αλλά σκληρή διαπίστωση: η θάλασσα, και ιδιαίτερα η Μεσόγειος, δεν μπορεί πλέον να συντηρήσει τον κλάδο όπως στο παρελθόν. Τα ιχθυαποθέματα έχουν μειωθεί αισθητά, δημιουργώντας ασφυκτικές συνθήκες για τους επαγγελματίες. Σε πρόσφατες έρευνες των 6.000 κυρίων θαλασσίων ειδών της Μεσογείου, διαπιστώθηκε ότι το 30% από αυτά, είναι υπο εξαφάνιση, ένα άλλο 30% είναι υπό πίεση και μόνο το υπόλοιπο 40% είναι σε σχετικά σταθερή κατάσταση.

Οι αιτίες είναι πολυπαραγοντικές. Η θαλάσσια ρύπανση και η κλιματική αλλαγή, με βασική συνέπεια την αύξηση της θερμοκρασίας των υδάτων, επιδρούν και αλλάζουν δραστικά τα οικοσυστήματα και τη συμπεριφορά των ειδών. Η άναρχη και συχνά ανεξέλεγκτη υπεραλίευση εξαντλεί τα διαθέσιμα αποθέματα, ενώ η είσοδος ξενικών ειδών διαταράσσει περαιτέρω την ισορροπία της θαλάσσιας ζωής.

Σε αυτά προστίθεται η χρόνια αδυναμία ουσιαστικής στήριξης του κλάδου από την Πολιτεία. Η έλλειψη στρατηγικού σχεδιασμού, εξειδικευμένης γνώσης και σταθερής πολιτικής βούλησης έχει οδηγήσει πολλούς επαγγελματίες στο αίσθημα εγκατάλειψης. Σπάνια συναντά κανείς σε Υπουργικές θέσεις στο Υπουργείο Γεωργίας ανθρώπους με ουσιαστική γνώση της αλιείας και των πραγματικών της προβλημάτων. Όλο «ορεινοί ή καμπίσιοι» υπουργοί αναλαμβάνουν.

Υπό αυτές τις συνθήκες, η αλιεία δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως βιώσιμο επάγγελμα, αλλά ως μια δραστηριότητα σε σταδιακή υποχώρηση και δεν προσελκύει νέους αλιείς.

Υπάρχουν ειδικά προβλήματα για τους αλιείς του Ρεθύμνου;  Ποια είναι αυτά και πού οφείλονται;

Οι αλιείς του Ρεθύμνου αντιμετωπίζουν προβλήματα που σχετίζονται άμεσα με τα γεωγραφικά και επιχειρησιακά χαρακτηριστικά της περιοχής. Το βόρειο τμήμα του νομού δεν διαθέτει νησιωτικά συμπλέγματα που θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως φυσικά καταφύγια ή πεδία εμπλουτισμού της θαλάσσιας ζωής. Παράλληλα, η ακτογραμμή από τη Γεωργιούπολη έως την Αλμυρίδα, που αποτελεί βασικό πεδίο δραστηριότητας των τοπικών αλιέων, εκτείνεται σε περίπου 20 χιλιόμετρα, ενώ το διαθέσιμο πλάτος δεν ξεπερνά τα 6 ναυτικά μίλια, όσο δηλαδή και τα χωρικά μας ύδατα. Το γεγονός αυτό περιορίζει σημαντικά τον χώρο άσκησης της παράκτιας αλιείας.

Έξω από τα έξι μίλια, ανοιχτά του Ρεθύμνου, δραστηριοποιούνται μεγάλες Ιταλικές μηχανότρατες, που στοχεύουν σε είδη όπως η γαρίδα και ο μπακαλιάρος. Η παρουσία τους αυξάνει τον ανταγωνισμό και εντείνει την πίεση στα ήδη επιβαρυμένα ιχθυαποθέματα. Στην παράκτια ζώνη του Ρεθύμνου υπάρχουν και δραστηριοποιούνται ελληνικές μηχανότρατες και γρι-γρι από γειτονικούς νομούς, σε μια περιοχή όπου δεν υπάρχει τοπικός στόλος τέτοιου τύπου.

Η χρήση συρόμενων εργαλείων σε μεγάλα εύρη βάθους επηρεάζει το θαλάσσιο οικοσύστημα, καθώς διαταράσσει τον βυθό και μειώνει τη διαθεσιμότητα των ειδών για τους μικρούς παράκτιους αλιείς, οι οποίοι διαθέτουν σαφώς πιο ήπια μέσα.

Τέλος, ένα επιπλέον και συχνά υποτιμημένο  ζήτημα είναι η αυξημένη παρουσία προστατευόμενων θαλάσσιων ειδών, όπως τα δελφίνια, οι φώκιες και οι θαλάσσιες χελώνες. Η ανάκαμψη των πληθυσμών τους αποτελεί θετική εξέλιξη από περιβαλλοντικής πλευράς, ωστόσο προκαλεί καθημερινές φθορές στα αλιευτικά εργαλεία, επιβαρύνοντας περαιτέρω το ήδη πιεσμένο εισόδημα των επαγγελματιών.

Συνολικά, οι αλιείς του Ρεθύμνου δραστηριοποιούνται σε ένα περιορισμένο και έντονα επιβαρυμένο θαλάσσιο πεδίο, όπου ο ανταγωνισμός από τα συρόμενα και τα γρι-γρι, οι περιβαλλοντικές πιέσεις και οι λειτουργικοί περιορισμοί συνδυάζονται, δημιουργώντας ιδιαίτερα δύσκολες συνθήκες για τη βιωσιμότητα του επαγγέλματος.

Ποιες είναι οι προτάσεις των παράκτιων αλιέων για την επίλυση των προβλημάτων τους;

Οι παράκτιοι αλιείς βρίσκονται σήμερα σε οριακό σημείο. Υπό το βάρος των προβλημάτων που ήδη αναφέρθηκαν, πολλοί εγκαταλείπουν σταδιακά το επάγγελμα.

Όσοι παραμένουν ενεργοί αναζητούν εναλλακτικούς τρόπους επιβίωσης, στρεφόμενοι συχνά σε συμπληρωματικές δραστηριότητες, όπως ο αλιευτικός τουρισμός. Παραθέτω  προτάσεις που έχουν διατυπώσει κατά καιρούς, καμία από τις οποίες δεν έχει μέχρι σήμερα υιοθετηθεί:

• Στήριξη νέων αλιέων: Δημιουργία στοχευμένων προγραμμάτων για την είσοδο νέων στο επάγγελμα, καθώς σήμερα δεν υπάρχει ουσιαστική πρόβλεψη στα υφιστάμενα τομεακά προγράμματα.
• Ενίσχυση ελέγχων: Αποτελεσματική αστυνόμευση της χρήσης συρόμενων εργαλείων και της δραστηριότητας των γρι-γρι, ώστε να διασφαλίζεται ο υγιής ανταγωνισμός και η προστασία των ιχθυαποθεμάτων.
• Αναθεώρηση ορίων αλιείας: Απαγόρευση των συρόμενων εργαλείων σε απόσταση έως 3 ναυτικά μίλια από την ακτή, αντί των 1,5 που ισχύουν σήμερα.
• Αποζημιώσεις για ζημιές: Καθιέρωση σταθερού και δίκαιου μηχανισμού αποζημίωσης για φθορές στα αλιευτικά εργαλεία από προστατευόμενα είδη, όπως δελφίνια, χελώνες και φώκιες. Στην Κύπρο και σε άλλες χώρες, αυτό γίνεται ήδη.
• Βελτίωση υποδομών και συνθηκών εργασίας: Αναβάθμιση λιμενικών εγκαταστάσεων, χώρων διάθεσης αλιευμάτων και συνολικά του πλαισίου μέσα στο οποίο δραστηριοποιούνται οι αλιείς.
• Έλεγχος ερασιτεχνικής αλιείας: Εντατικοποίηση των ελέγχων, καθώς σε αρκετές περιπτώσεις παρατηρείται υπέρβαση των επιτρεπόμενων ορίων ή και εμπορική εκμετάλλευση των αλιευμάτων.
• Εκπαίδευση και διαφοροποίηση δραστηριοτήτων: Παροχή εκπαίδευσης για νέες μορφές αλιείας, όπως η γαρίδα, ώστε να μειωθεί η πίεση στα παραδοσιακά ιχθυαποθέματα και να ενισχυθεί το εισόδημα.

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στο ζήτημα της επέκτασης της απαγόρευσης των συρόμενων εργαλείων στα 3 ναυτικά μίλια. Όπως αναφέρουν παλαιότεροι αλιείς, όταν εφαρμόστηκε για περιορισμένο χρονικό διάστημα αντίστοιχο μέτρο σε τοπικό επίπεδο, παρατηρήθηκε αισθητή ανάκαμψη των ιχθυαποθεμάτων στην παράκτια ζώνη. Η εμπειρία αυτή ενισχύει την άποψη ότι στοχευμένες παρεμβάσεις μπορούν να έχουν άμεσα και μετρήσιμα αποτελέσματα.

Ποιες είναι οι δικές σας προτάσεις για το μέλλον της αλιείας γενικά αλλά και ειδικά για το Ρέθυμνο;

Οι προτάσεις των ίδιων των αλιέων καλύπτουν σε μεγάλο βαθμό και τις δικές μου απόψεις. Άλλωστε, κανείς δεν γνωρίζει καλύτερα τα προβλήματα και τις πραγματικές ανάγκες του κλάδου από τους ανθρώπους που δραστηριοποιούνται καθημερινά στη θάλασσα.

Πέραν αυτών, θα μπορούσαν να εξεταστούν και πιο δραστικές παρεμβάσεις.

Τέτοιες είναι η δημιουργία ζωνών απαγόρευσης της αλιείας, είτε μόνιμων είτε εποχικών, καθώς και η εφαρμογή προσωρινής καθολικής παύσης της αλιευτικής δραστηριότητας σε συγκεκριμένες περιοχές, με ταυτόχρονη πρόβλεψη δίκαιων αποζημιώσεων για τους επαγγελματίες. Πρόκειται για μέτρα που έχουν εφαρμοστεί διεθνώς και, όπου υλοποιήθηκαν σωστά, απέδωσαν θετικά αποτελέσματα.

Ωστόσο, όταν ακόμη και πιο βασικά και ώριμα αιτήματα, όπως η αποζημίωση για ζημιές από προστατευόμενα είδη ή ο αποτελεσματικός περιορισμός των συρόμενων εργαλείων παραμένουν ανεκπλήρωτα, δεν πιστεύω πως υπάρχει η πολιτική βούληση για την υιοθέτηση πιο τολμηρών λύσεων.

Με βάση τα σημερινά δεδομένα, το μέλλον της αλιείας, τόσο γενικά όσο και ειδικότερα για το Ρέθυμνο, διαγράφεται αβέβαιο και ιδιαίτερα δύσκολο. Αν δεν υπάρξει ουσιαστική αλλαγή πολιτικής και διαχείρισης, είναι πιθανό τις επόμενες δεκαετίες το μεγαλύτερο μέρος των ψαριών που φτάνουν στο τραπέζι μας να προέρχεται από ιχθυοκαλλιέργειες, όπως τσιπούρα, λαβράκι και μυλοκόπι, με την παραδοσιακή αλιεία να περιορίζεται σημαντικά.

Και αυτό δεν αποτελεί μόνο ένα οικονομικό ζήτημα, αλλά και μια απώλεια πολιτισμού, γνώσης και σχέσης του ανθρώπου με τη θάλασσα.