Ι. Στις 23 Νοεμβρίου του 1928 πραγματοποιήθηκε συνάντηση του πρωθυπουργού Βενιζέλου με τον Υπουργό Εσωτερικών Ζαβιτσιάνο με σκοπό την ταχύτερη προώθηση στη Βουλή ενός νομοσχεδίου «δια του οποίου χωρίς να θίγονται αι Φιλελεύθεραι αρχαί του συντάγματος» θα επιδιωκόταν η δίωξη του «κομμουνιστικού προσηλυτισμού»[1]. Λίγες μέρες μετά η κυβέρνηση ανακοινώνει την κατάρτιση νομοσχεδίου για ρύθμιση των σχέσεων εργατών-εργοδοτών, επιδιώκοντας υπόρρητα την παρέμβαση ανάμεσα στους καπνεργάτες και τους καπνεμπόρους, οι σχέσεις των οποίων είχαν δοκιμαστεί στην καπνεργατική απεργία του Ιουνίου.[2] Την ίδια ημέρα ο Ζαβιτσιάνος κάνει λόγο για «την δίωξιν των πρακτόρων του κομμουνισμού […] ιδίως εν Μακεδονία». Ένα μήνα αργότερα, στις 22 Δεκεμβρίου θα κατατεθεί στη Βουλή το νομοσχέδιο «Περί μέτρων ασφαλείας του κοινωνικού καθεστώτος και προστασίας των ελευθεριών των πολιτών»[3], που θα εξελιχθεί μετά από πολλές συζητήσεις στο νόμο 4229 και θα τεθεί σε εφαρμογή στις 25 Ιουλίου 1929[4]. Έχουν προηγηθεί η μεγάλη καπνεργατική απεργία του καλοκαιριού, καθώς και μικρότερες απεργίες, όπως, αυτές των τροχιοδρομικών και των αρτεργατών-αρτοποιών.
Η καπνεργατική απεργία του 1928 έδωσε την αφορμή στην κυβέρνηση Βενιζέλου να προωθήσει μια νέα κοινωνική πολιτική ως αντιστάθμισμα των συνεπειών της κεφαλαιϊκής συσσώρευσης και με άμεσο στόχο την αποτροπή των μαζικών εργατικών κινητοποιήσεων. Η παρέμβαση του κράτους στην αγορά εργασίας, όπως τονίστηκε στην προγραμματική διακήρυξη της κοινωνικής πολιτικής, καθίσταται αναγκαία για την αποτροπή της βίαιης ανατροπής του αστικού καθεστώτος[5]. Αν και ο Βενιζέλος δεν αρνήθηκε το δικαίωμα των εργατών στην απεργία θεωρούσε τη μη προσφυγή τους στη διαιτησία του κράτους πριν την εκδήλωση της απεργίας δείγμα επαναστατικής διάθεσης. Την παρέμβαση του κράτους στην αγορά εργασίας με την υπαγωγή των απεργιών στη διαιτησία του κράτους προσπάθησε να την επιβάλλει με την προώθηση των συλλογικών συμβάσεων εργασίας. Στις 19 Οκτωβρίου 1928 ο Παναγής Βουρλούμης κατέθεσε στη Βουλή το νομοσχέδιο «περί συλλογικών συμβάσεων μεταξύ εργοδοτων και εργατων»[6], τονίζοντας την αναγκαιότητα του νομοσχεδίου για τη σταθερότερη ρύθμιση των σχέσεων μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας.
Το περί συλλογικών συμβάσεων νομοσχέδιο προέβλεπε τη σταθεροποίηση των ημερομισθίων, ώστε ούτε οι εργοδότες να προχωρούν στην αυθαίρετη μείωσή τους, ούτε οι εργάτες να απαιτούν με απεργίες την αύξησής τους. Σε περίπτωση που προέκυπταν διαφορές το κράτος θα είχε την αναγκαία νομοθετική κάλυψη να παρεμβαίνει και να επιβάλλει τα οριζόμενα από τη συλλογική σύμβαση. Το νομοσχέδιο, όμως, συνάντησε την αντίδραση των εργοδοτών, παρά τη στήριξη που τους παρείχε το κράτος στην προσπάθειά τους να προστατεύσουν την τιμή της εργασίας από τις εργατικές διεκδικήσεις σε περιόδους απεργιών. Σύμφωνα με τον Αντώνη Λιάκο, η πολιτική των συλλογικών συμβάσεων εργασίας δεν είχε συνέχεια, κυρίως, γιατί ήταν δύσκολο να εφαρμοστούν πάνω στο μεγάλο αριθμό των μικρών επιχειρήσεων, που ήθελαν εκτατική και όχι εντατική εκμετάλλευση της εργασίας. Η αρνητική αντιμετώπιση του νομοσχεδίου, που δεν το δέχτηκαν ούτε και τα εργατικά συνδικάτα, δυσαρέστησε το Βενιζέλο, ο οποίος συνέχισε να υποστηρίζει την αναγκαιότητά του ιδίως σε περιόδους απεργιακών κινητοποιήσεων. Στην απεργία, για παράδειγμα, των μεταλλωρύχων Λαυρίου στις 8 Φεβρουαρίου 1929, ο Βενιζέλος απευθυνόμενος στην επιτροπή εμπόρων και επαγγελματιών του Λαυρίου καταδίκασε τη στάση των εργατών από τη μια να επιζητούν την κρατική παρέμβαση, και από την άλλη να μην εγκρίνουν την υποχρεωτική διαιτησία[7].
Ο Βενιζέλος δεν εγκατέλειψε ποτέ την προσπάθειά του να θέσει τις απεργίες υπό την κρατική κηδεμονία προσβλέποντας στην άμεση χειραγώγηση του εργατικού κινήματος. Μετά, μάλιστα, και την αιματηρή απεργία των εργατών των εργοστασίων της Ελευσίνας στις 5 Μαρτίου 1929, η ψήφιση του σχεδίου νόμου «περί υποχρεωτικής αποπείρας συνδιαλλαγής και συμβατικής διαιτησίας επί συλλογικών διαφορών μεταξύ εργοδοτών και εργατών ή υπαλλήλων» κρινόταν αναγκαία για την αποτροπή και αντιμετώπιση των απεργιών. Στο σχέδιο νόμου αναφερόταν η δημιουργία μονίμων επιτροπών συνδιαλλαγής και διαιτησίας με την παρουσία ενός δικαστή και εξίσου αριθμού εργοδοτών και εργατών ή υπαλλήλων. Η προσφυγή σε απεργία ή αποκλεισμό (λοκ άουτ) επιτρεπόταν «μόνον μετά άρνησιν της συνδιαλλαγής ή πάροδον των προθεσμιών ή εν περιπτώσει αποτυχίας της συνδιαλλαγής, πάντως δε μετά πάροδον 8 ημερών, εφ’ όσον δεν ανετέθη εν των μεταξύ εις διαιτητάς η λύσις της διαφοράς»[8]. Οι εργοδότες, όμως, που θεωρούσαν την απεργία ως προσβολή της σύμβασης εργασίας, απέρριπταν την οποιαδήποτε με τους εργάτες διαπραγμάτευση και κάθε νομοσχέδιο που θα νομιμοποιούσε το διαιτητικό ρόλο του κράτους[9].
II. Η απεργία των τροχιοδρομικών.
Η κυβέρνηση Βενιζέλου δεν εγκατέλειψε την πολιτική παρέμβασης ανάμεσα στους εργάτες και τους εργοδότες κάθε φορά που προέκυπταν διαφορές στη μεταξύ τους σχέση. Η σύνδεση της απεργίας με μια εν δυνάμει απειλή του κοινωνικού καθεστώτος ή σε άλλες περιπτώσεις με μια απειλή των συμφερόντων του λαού νομιμοποιούσε την κρατική παρέμβαση αποτροπής ή καταστολής της απεργίας. Στις 30 Οκτωβρίου 1928 ο Βενιζέλος με δήλωσή του καλούσε τους τροχιοδρομικούς να μην προχωρήσουν στην κήρυξη απεργίας, γιατί μια τέτοια κίνηση θα στρεφόταν κατά του κοινωνικού συνόλου[10]. Ως ένα από τα βασικά αιτήματα των τροχιοδρομικών είχε οριστεί η αύξηση κατά 30 μεταλλικές δραχμές (δηλαδή 570 δρχ. μηνιαίως)[11] του μισθού όλων των εργατών τροχιοδρόμων και αυτοκινήτων, αίτημα που απέρριπτε η Πάουερ με το σκεπτικό ότι μια τέτοια αύξηση θα καθιστούσε την τάξη των τροχιοδρομικών προνομιακή. Ο υπουργός Συγκοινωνιών Χρηστομάνος ζήτησε από τους εργάτες να προσφύγουν στο διάλογο, γιατί «διά του τρόπου τούτου θα επετυγχάνετο οι εργάται να μην παρασύρωνται υπό κομμουνιστικων στοιχείων». Πάουερ και κυβέρνηση επέρριψαν την ευθύνη για μια ενδεχόμενη απεργιακή κινητοποίηση στους κομμουνιστές, ενώ ο αστικός τύπος έκανε λόγο για «ζήτημα στοιχειώδους αμύνης του αστικου καθεστωτος εναντίον ευαρίθμων ταραξιων»[12].
Η απειλή της Πάουερ ότι θα προχωρούσε σε απολύσεις σύμφωνα με το άρθρο 170 του γενικού κανονισμού του 1925, καθώς και η κατάθεση νομοσχεδίου για τη ρύθμιση κανονισμών του προσωπικου των τροχιοδρόμων και των σιδηροδρομικών, όπου χαρακτηριζόταν απαράδεκτος ο θεσμός των διμηνιτών, συνέβαλαν στη μικρή συμμετοχή εργατών στην απεργία της 31ης Οκτωβρίου.[13] Για τον εκφυλισμό της απεργίας ο αστικός τύπος ανέφερε ότι «η απεργία ούτω έληξε χάρις εις την αποφασιστικότητα της κυβερνήσεως, την διαλλακτικότητα της εταιρείας και την σωφροσύνην της πλειοψηφίας των εργατών, κατιδόντων ότι το απεργιακό κίνημα ήθελεν αποβή τελείως εις βάρος των αν απεμακρύνοντο του κοινού»[14]. Ο Βενιζέλος διαβεβαίωσε την επιτροπή εργατών τροχιοδρομικών ότι η κυβέρνηση θα υποστήριζε τα αιτήματα των εργατών εκτός του αιτήματος της κατά 30 μεταλλικές δραχμές αύξησης του μισθού[15].
III. Η απεργία των μεταλλωρύχων Λαυρίου (8 Φεβρουαρίου-18 Μαρτίου 1929).
Η απεργία των μεταλλωρύχων του Λαυρίου παρουσιάζει πολλές ιδιομορφίες ως προς τον τρόπο της κρατικής παρέμβασης, που οφείλονται στην παρουσία του μη εγχώριου εργοδότη. Το 1928 η εκμετάλλευση των μεταλλευμάτων του μολύβδου είχε περιέλθει αποκλειστικά στην «Γαλλική Εταιρία Μεταλλίων Λαυρίου» (Compagnie Francaise des Mines du Laurium) μετά τη διακοπή της λειτουργίας της «Ελληνικής Εταιρίας Μεταλλουργείων Λαυρίου» (Societe des Usines du Laurium), λόγω της πτώσης της τιμής του Μολύβδου[16]. Εξαιτίας της ιδιομορφίας της εργοδοσίας, η κυβέρνηση Βενιζέλου για πρώτη φορά υποστήριξε το αίτημα των εργατών για αύξηση του ημερομισθίου και έλαβε μέτρα υπέρ των απεργών εργατών. Στις 15 Φεβρουαρίου 1929, μια εβδομάδα μετά την κήρυξη της απεργίας, ο Βουρλούμης κάλεσε τον αντιπρόσωπο της εταιρίας Λερουά και του συνέστησε να χορηγήσει αυξήσεις 10% για όσους είχαν ημερομίσθιο μέχρι 40 δρχ. και 5% για ημερομίσθια άνω των 40 δρχ.[17]. Η εργοδοσία απέρριψε τα αιτήματα των εργατών, θεωρώντας ότι η απεργία έπληττε οικονομικά την εταιρεία, που λειτουργούσε παρά τις δυσμενείς συνθήκες της παραγωγής και του εμπορίου του μολύβδου και του ψευδαργύρου[18]. Αναφερόταν ότι η πτώση της τιμής του μολύβδου στις 21.060 λίρες Αγγλίας το 1928 προκάλεσε στη Γαλλική Εταιρία ζημία 4.733.578 γαλλικών φράγκων, σύμφωνα με την Έκθεση του Διοικητικού Συμβουλίου της Εταιρίας των Μεταλλουργείων Λαυρίου[19]. Χωρίς την παρουσία εργατικού προσωπικού η εταιρία διέκοψε τη λειτουργία της στις 27 Φεβρουαρίου, φέρνοντας σε απόγνωση ολόκληρη την πόλη του Λαυρίου, σύμφωνα με τον αστικό τύπο.
Η κυβέρνηση έθεσε ως στόχο της παρέμβασής της, αφ’ ενός την προστασία της ελευθερίας της εργασίας, αφ’ ετέρου την προστασία της ελευθερίας της απεργίας[20]. Οι αιματηρές συγκρούσεις απεργών και χωροφυλάκων αποδόθηκαν στη δράση κομμουνιστών πρακτόρων, όμως, η κυβέρνηση και ο αστικός τύπος απέφυγαν να χαρακτηρίσουν την απεργία ως απειλή για το κοινωνικό καθεστώς όπως έκαναν στην περίπτωση της καπνεργατικής απεργίας και στις απεργίες των εργοστασίων της Ελευσίνας και της Δραπετσώνας. Μια τέτοια τακτική θα πρέπει να σχετιζόταν και με την αντίδραση των εμποροεπαγγελματιών του Λαυρίου «οι οποίοι συνέδεσαν την τύχην των με τους απεργούς, προμηθεύοντας εις τας οικογένειας των τρόφιμα και άλλα είδη επί πιστώσει»[21]. Η κυβέρνηση έκρινε ότι η καταστολή της απεργίας με βίαιο τρόπο όχι μόνο θα απονομιμοποιούσε την ουδετερότητα του κράτους στην παρέμβαση του στις εργασιακές σχέσεις, τη στιγμή που δεν γινόταν επίκληση της απειλής του αστικού καθεστώτος, αλλά και θα δημιουργούσε δυσαρέσκειες στον επαγγελματικό κόσμο του Λαυρίου, που αναγνώριζε ότι το γενικό ημερομίσθιο των 35 δραχμών των μεταλλωρύχων ήταν μικρό[22].
Η επιτροπή των εμπόρων και επαγγελματιών του Λαυρίου ζήτησε την άμεση επέμβαση της κυβέρνησης για την εξεύρεση εργασίας στους απεργούς, ώστε να αντιμετωπιστεί η δυσχερής οικονομική κατάσταση των εργατών και των ιδίων των επαγγελματιών. Το πρόβλημα θα λυνόταν με την εκτροπή των εργατών μεταλλωρύχων στα ναυπηγεία του Λαυρίου, στην οδοποιία και στην καλλιέργεια 4.000 στρεμμάτων στην περιοχή της αεροπορικής άμυνας. Αντίστοιχες προτάσεις του αστικού κόσμου για αγροτική, κυρίως, αποκατάσταση εργατών είχαν πραγματοποιηθεί και στην περίπτωση των καπνεργατών της Θάσου. Η μετατροπή των εργατών σε μικροϊδιοκτήτες θεωρήθηκε στην περίπτωση αυτή ως η πιο αποτελεσματική κίνηση για την αντιμετώπιση του κομμουνισμού και της απειλής που συνεπάγονταν για το αστικό καθεστώς. Η υιοθέτηση από την κυβέρνηση των προτεινόμενων μέτρων δε σήμαινε και την άμεση υλοποίησή τους. Σε αυτό συνέβαλε και η αντίδραση των απεργών, που παρέμειναν ανυποχώρητοι στις θέσεις τους. Στις 7 Μαρτίου η κυβέρνηση εξέτασε το ενδεχόμενο της αύξησης των ημερομισθίων κατά 5% από την απόδοση του λιμενικού τέλους στην Γαλλική Εταιρεία, που θα συμπλήρωνε ένα χρηματικό ποσό. Οι απεργοί μετά από δεκαήμερο διαβουλεύσεων με την εταιρεία και κάτω από τις απεργοσπαστικές πιέσεις αποδέχτηκαν την αύξηση 10% του ημερομισθίου και επανέλαβαν τις εργασίες τους[23].
IV. Η απεργία των εργοστασίων της Ελευσίνας (5 Μαρτίου-17 Μαρτίου 1929).
Η απεργία σύμφωνα με τον αστικό τύπο «υπήρξε γεγονός απρόοπτον και ουδόλως αναμενόμενον», για αυτό και αποδόθηκε σε «κομμουνιστές πράκτορες»[24]. Τις ημέρες πριν την απεργία οι βιομήχανοι των εργοστασίων οινοποιίας, οινοπνευματοποιίας, λιπασμάτων και τσιμέντων είχαν αποδεχτεί την αύξηση του ημερομισθίου κατά κατηγορίες εργατών και ειδικότητες. Η μη αποδοχή της εργοδοτικής πρότασης και η επιμονή των εργατών για αύξηση κατά 40% με αυστηρή εφαρμογή του οχταώρου οδήγησαν στη διακοπή των εργασιών και στην αντιπαράθεση εργατών-βιομηχάνων. Η επέμβαση της χωροφυλακής και ενός λόχου του 2ου πεζικού συντάγματος προκάλεσε το αιματοκύλισμα της απεργίας (2 νεκροί), γεγονός που ανάγκασε τον Βενιζέλο να δεχτεί επιτροπή των απεργών στην Αθήνα, χωρίς κανένα ουσιαστικό αποτέλεσμα[25]. Οι προσπάθειες, όμως, για συμβιβασμό εργατών και βιομηχάνων συνεχίστηκαν από την κυβέρνηση, που την ίδια χρονική περίοδο αντιμετώπιζε τις κινητοποιήσεις των μεταλλωρύχων Λαυρίου. Ο Βενιζέλος εξέφρασε την πρόθεση του για την λήψη δραστικότερων μέτρων με σκοπό την αποτροπή των απεργιών. Ανέφερε ότι «είνε δε περιττόν να τονισθή ότι αν υπάρξη και εις το μέλλον συνέχεια παρομοίων εκδηλώσεων η κυβέρνησις θα αναγκασθή ν’ αντιμετωπίση ριζικώτερον την κατάστασιν, λαμβάνουσα γενικώτερα μέτρα προς προστασίαν του κοινωνικού καθεστώτος»[26].
Στις 13 Μαρτίου 1929 πραγματοποιήθηκε σύσκεψη εργοδοτών και εργατών υπό την προεδρία Βουρλούμη προς εξεύρεση συμβιβαστικής λύσης. Ο καθορισμός του ημερομισθίου αποτέλεσε το βασικότερο ζήτημα πάνω στο οποίο έπρεπε να επιτευχθεί η συμφωνία. Αναφέρουμε ότι το μέσο ανδρικό ημερομίσθιο στην βιομηχανία λιπασμάτων υπήρξε το χαμηλότερο μέσο ημερομίσθιο βιομηχανικών εργατών, φτάνοντας τις 59 δραχμές το 1928 και τις 52 το 1930. Το μέσο ημερομίσθιο των εργατών στη βιομηχανία τσιμέντου υπήρξε σαφώς καλύτερο και σε σύγκριση με αυτό των εργατών στη βιομηχανία λιπασμάτων και γενικότερα ως προς τα άλλα βιομηχανικά ημερομίσθια, όπως π.χ. των εργατών στη βυρσοδεψία και στη βιομηχανία χάρτου. Έφτανε τις 66,5 δραχμές το 1930, ενώ το μέσο ημερομίσθιο του ειδικευμένου εργάτη στην τσιμεντοβιομηχανία ήταν το 1931 μεταξύ 72 και 92 δραχμών[27]. Οι βιομήχανοι των συνενωμένων εργοστασίων Ελευσίνας πρότειναν το κατώτατο ημερομίσθιο να οριστεί στις 45 δραχμές και το ανώτερο στις 60 ως προς τους «κοινούς» εργάτες. Οι εργάτες, όμως, απαίτησαν αύξηση 20% για τα ημερομίσθια μέχρι 50 δραχμές και 10 δραχμές για ημερομίσθια άνω των 50 δραχμών. Την επομένη της ανακοίνωσης της εργοδοτικής πρότασης τα μεγαλύτερα εργοστάσια Τιτάν και Κρόνος επαναλειτούργησαν με πλήρες προσωπικό. Ο συμβιβασμός πολλών απεργών ανειδίκευτων, κυρίως, με την εργοδοτική πρόταση οδήγησε στην αποδοχή του κατώτατου ημερομισθίου των 45 δραχμών και στη λήξη της απεργίας.
V. Επίλογος.
Μέσα σε διάστημα δύο μηνών η κυβέρνηση Βενιζέλου ήρθε αντιμέτωπη με δύο μεγάλες απεργιακές κινητοποιήσεις, οι οποίες πέτυχαν τη μερική ικανοποίηση των εργατικών ζητημάτων. Ιδιαίτερα στην περίπτωση της απεργίας στην Ελευσίνα για πρώτη φορά στο υπό εξέταση διάστημα ο εγχώριος εργοδότης αναγκάστηκε να παραχωρήσει αύξηση των ημερομισθίων, αντισταθμίζοντας την αύξηση του κόστους εργασίας με την υπόσχεση της δασμολογικής προστασίας της βιομηχανίας τσιμέντου. Η κυβερνητική παρέμβαση παρ’ ότι υπερασπίζονταν τον ουδέτερο ταξικό χαρακτήρα της έτεινε ολοένα και περισσότερο στη διαμόρφωση ενός αποτρεπτικού πλαισίου πρόληψης και καταστολής των απεργιακών κινητοποιήσεων, θεωρώντας ως μόνο νόμιμο πλαίσιο για τις εργατικές διεκδικήσεις την προσφυγή στην κρατική διαιτησία. Η έστω και λεκτική σύνδεση από τον Βενιζέλο της απεργίας με την απειλή του κοινωνικού καθεστώτος οριοθετούσε το πλαίσιο των συνδικαλιστικών ελευθεριών και ακύρωνε την ταξική ουδετερότητα του κράτους στις διαφορές κεφαλαίου και εργασίας. Το μετά την απεργία χρονικό διάστημα αποτελούσε την προσφορότερη περίοδο για την προώθηση των μέτρων υπεράσπισης του κρατούντος καθεστώτος, ακριβώς γιατί είχαν ήδη υποδαυλιστεί οι φόβοι του αστικού κόσμου και η προώθηση των μέτρων γινόταν ευκολότερη. Τρεις ημέρες μετά τη λήξη των απεργιακών κινητοποιήσεων της Ελευσίνας ο υπουργός των Εσωτερικών κατάθεσε στη Βουλή το τροποποιημένο νομοσχέδιο «περί μέτρων ασφαλείας του κοινωνικού καθεστώτος και προστασίας των ελευθεριών των πολιτών»[28].
Οι απεργιακές κινητοποιήσεις της περιόδου, η ανάγκη προώθησης του «ιδιωνύμου» για την αποτροπή και καταστολή των κοινωνικών αγώνων, καθώς και ο φόβος μιας επικείμενης γενικής απεργίας υπό την καθοδήγηση του Κ.Κ.Ε.[29], έκαναν επιτακτική την παρέμβαση του κράτους, ώστε να αμβλυνθούν οι δυσμενείς επιπτώσεις της αντεργατικής πολιτικής και να προληφθούν οι εργατικές πιέσεις προς την κυβέρνηση. Την ίδια μέρα με την κατάθεση του «ιδιώνυμου» ο αστικός τύπος δημοσίευσε τις κυβερνητικές προθέσεις για τη σύνταξη δέσμης νομοσχεδίων που αφορούσαν την υποχρεωτική ασφάλιση των εργατών[30]. Η προώθηση των κοινωνικών ασφαλίσεων υπήρξε αίτημα και της Γ.Σ.Ε.Ε., που περιλαμβανόταν στο υπόμνημα της προς την κυβέρνηση στις 10 Σεπτεμβρίου 1928[31]. Στις 29 Μαϊου ο διευθυντής εργασίας του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας Ζάκκας παρέδωσε στον υπουργό Παναγή Βουρλούμη το νομοσχέδιο «περί κοινωνικών ασφαλίσεων», το οποίο προέβλεπε την θέσπιση και οργάνωση της υποχρεωτικής ασφάλισης κατά των ατυχημάτων και επαγγελματικών ασθενειών, την ασφάλιση κατά της ασθένειας και της ανικανότητας προς εργασία[32]. Ενδεικτικό του αντισταθμιστικού χαρακτήρα του νομοσχεδίου υπήρξε η χρονική περίοδος δημοσίευσης του δύο μέρες πριν την κατ’ αρχήν ψήφιση του «ιδιωνύμου» από την Βουλή[33].
Το νομοσχέδιο των κοινωνικών ασφαλίσεων προέβλεπε ανάμεσα στα άλλα τη σύσταση αυτόνομου ιδρύματος κοινωνικών ασφαλίσεων και καθόριζε τους τρόπους της ασφάλισης: α) 3% από τις αποδοχές των εργατών και ισόποσες εισφορές από τους εργοδότες, β) από πόρους διαφόρων ειδικών τελών. Ο γενικός καθορισμός των οικονομικών πόρων των κοινωνικών ασφαλίσεων, καθώς και η έλλειψη τεχνικής προετοιμασίας του υπό ίδρυση οργανισμού, προκάλεσαν τις συνεχόμενες αναβολές κατάθεσης του νομοσχεδίου[34], παρά τις υποσχέσεις της κυβέρνησης για την άμεση ψήφισή του[35]. Στις αρχές του 1930 το νομοσχέδιο δόθηκε για συζήτηση στις οργανώσεις εργοδοτών και εργατών[36]. Οι εργοδότες αντέδρασαν στην προώθηση των κοινωνικών ασφαλίσεων, θεωρώντας πρόωρη την προώθηση μίας κοινωνικής πολιτικής που θα οδηγούσε στην αύξηση του κόστους εργασίας. Μπροστά στην άκαμπτη θέση τους ο Βενιζέλος προσπάθησε να υπερασπιστεί την αναγκαιότητα του νομοσχεδίου ως προς την πρόληψη των απεργιών. «Εάν η εισαγωγή των κοινωνικών ασφαλίσεων πρόκειται να προσθέση πρόσθετον βάρος 4% επί του κονδυλίου της δαπάνης της μισθοδοσίας των εργατών εις κάθε βιομηχανίαν, πρέπει να γνωρίσουν ότι αν κατορθώσουν να κερδίσουν εντός μιάς διετίας μόνον μιάν σοβαράν απεργίαν, επιδιώκουσαν αύξησιν του ημερομισθίου, θα υπερκαλύψουν την δαπάνην την οποία θα σημάνη δι’ αυτούς το 4%»[37].
Οι εργοδότες είχαν ήδη πάρει τις εγγυήσεις για τον περιορισμό των απεργιακών κινητοποιήσεων, γι’ αυτό και από την παρέμβαση του κράτους στις εργασιακές σχέσεις με την διαμόρφωση της κοινωνικής πολιτικής προτιμούσαν την καταστολή των απεργιών και την προστασία της εργασίας. Άλλωστε η αξιοποίηση του «ιδιωνύμου» θα μπορούσε να γίνει και προς την κατεύθυνση της καταστολής των απεργιών. Έτσι μέχρι τα τέλη του 1930 η προπαρασκευαστική διαδικασία της σύνταξης του νομοσχεδίου των κοινωνικών ασφαλίσεων δεν είχε ολοκληρωθεί παρά τις πιέσεις του εργατικού κόσμου[38]. Μετά τα γεγονότα της Ελευσίνας η εκδήλωση των δύο απεργιακών κινητοποιήσεων, αυτών των φορτοεκφορτωτών στις 12 Ιουνίου 1929 και των εργατών στα εργοστάσια λιπασμάτων της Δραπετσώνας στις 10 Ιουλίου 1929, οριστικοποίησαν την «κομμουνιστική επίθεση» κατά των ελληνικών εστιών της βιομηχανίας[39]. Η εκδήλωση της απεργίας ως δυνάμει εκδήλωση του κομμουνισμού νομιμοποιούσε την κατασταλτική παρέμβαση του κράτους και την ταυτόχρονη υπεράσπιση των εργοδοτικών συμφερόντων.
[1] Ελεύθερον Βήμα, 23 Νοεμβρίου 1928.
[2] Ελεύθερον Βήμα, 26 Νοεμβρίου 1928.
[3] Νίκος Αλιβιζάτος, Οι πολιτικοί θεσμοί σε κρίση (1922-1974). Όψεις της ελληνικής εμπειρίας, Θεμέλιο, 1983, σ. 352, Ελεύθερον Βήμα, 26 Νοεμβρίου 1928.
[4]Αλιβιζάτος, ό.π., 1983. σ.358.
[5]« το κράτος έχει ούτω καθήκον να επεμβαίνει εις τας μεταξύ των εργατών και των εργοδοτών έριδας και να αποφαίνεται κατά το μέτρον του συμφέροντος του συνόλου υπέρ ή εναντίον των απόψεων αίτινες απειλούν να φέρουν εις ρήξιν και να διασαλεύσουν την αρμονίαν και την συνέχειαν της παραγωγής», Ελεύθερον Βήμα, 6 Αυγούστου 1928.
[6] Ελεύθερον Βήμα, 20 Οκτωβρίου 1928
[7] Ελεύθερον Βήμα, 2 Μαρτίου 1929.
[8] Ελεύθερον Βήμα, 5 Απριλίου 1929.
[9] για τους εργοδότες βλ. και Αλίκη Βαξεβάνογλου, «Εργοδότες και εργαζόμενοι στις αρχές του 20ου αιώνα: από τη μεριά των εργοδοτών», Τα Ιστορικά, τ.χ. 14-15, Ιούνιος- Δεκέμβριος 1991, σ. 109. Η υποχρεωτική διαιτησία θα επιβληθεί το φθινόπωρο του 1935 με τον αναγκαστικό νόμο «Περί συλλογικών διαφορών εργασίας» (Α.Ν. 16/20 Νοεμβρίου 1935) της κυβερνήσεως Κονδύλη. Η σημαντικότερη διάταξη του νόμου αφορούσε την απαγόρευση των απεργιών.
[10] Ελεύθερον Βήμα, 31 Οκτωβρίου 1928.Βλ. και Ελεύθερον Βήμα, 28 Οκτωβρίου 1928: «Η μεσολάβησις του υπουργείου της Συγκοινωνίας και γενικότερον της Κυβερνήσεως είνε η μόνη εις την περίστασιν ταύτην καταφυγή. Μεσολάβησις όμως όχι εκ των προτέρων διακηρυσσομένη ότι δια την έλλιψιν νόμων θα εκινδύνευε να μείνη αλυσιτελής. Εκτός των συνήθων νόμων υπάρχουν και νόμοι κοινωνικοί απαράβατοι εις του οποίους πάσα κυβέρνησις μπορεί ασφαλώς να στηρίζεται όπως εξασφαλίζη την περιφρούρησιν του κοινωνικού συμφέροντος, δικαιωματικώς τοποθετουμένου υπεράνω και του εργοδοτικού και του εργατικού συμφέροντος».
[11] Ελεύθερον Βήμα, 28 Οκτωβρίου 1928.
[12] Ελεύθερον Βήμα, 28 Οκτωβρίου 1928 .
[13] Ελεύθερον Βήμα, 30 Οκτωβρίου 1928 και 31 Οκτωβρίου 1928.
[14] Ελεύθερον Βήμα, 1 Νοεμβρίου 1928.
[15] Το επόμενο έτος, στις αρχές Δεκεμβρίου 1929, ο Βενιζέλος θα αρνηθεί την παροχή του 13ου μισθού στους εργάτες φωταερίου, σιδηροδρόμων και τροχιοδρομικών, θεωρώντας ότι ανήκουν στις προνομιούχες εργατικές τάξεις. Ελεύθερον Βήμα, 5 Δεκεμβρίου 1928.
[16] Ελληνική Περιηγητική Λέσχη, Μεταλλευτική Ιστορία Λαυρίου, Αθήναι 1956, σ.20. Έκθεσις του Διοικητικού Συμβουλίου της Εταιρίας των Μεταλλουργίων Λαυρίου προς την Γενικήν Τακτικήν Συνέλευσιν των Μετόχων της 27ης Ιουνίου 1929.
[17] Ελεύθερον Βήμα, 16 Φεβρουαρίου 1929.
[18] Ελεύθερον Βήμα, 1 Μαρτίου 1929.
[19] Έκθεσις του Διοικητικού Συμβουλίου της Εταιρίας των Μεταλλουργίων Λαυρίου προς την έκτακτον Γενικήν Συνέλευσιν των Μετόχων της 10ης Δεκεμβρίου 1932.
[20] Ελεύθερον Βήμα, 5 Μαρτίου 1929.
[21] Ελεύθερον Βήμα, 3 Μαρτίου 1929: «Βεβαιούται ότι κάθε οικογένεια έχει κατά μέσον όρο 2000 δραχμών χρέη. Τα περισσότερα καταστήματα είνε κενά. Αλλ’ οι έμποροι και μαζί των όλος ο πληθυσμός του Λαυρίου υποστηρίζουν τους απεργούς».
[22] Το ημερομίσθιο, όμως, των ειδικευμένων στη μεταλλουργεία εργατών ήταν αρκετά υψηλότερο φτάνοντας τις 78 δραχμές.
[23] Ελεύθερον Βήμα, 17 Μαρτίου 1929.
[24] Ελεύθερον Βήμα, 6 Μαρτίου 1929.
[25] Ελεύθερον Βήμα, 6 Μαρτίου 1929.
[26] Ελεύθερον Βήμα, 7 Μαρτίου 1929.
[27] Μιχάλης Ρηγίνος, Παραγωγικές δομές και εργατικά ημερομίσθια στην Ελλάδα. 1909-1936. Βιομηχανία-Βιοτεχνία, Ι.Ε.Π.Ε.Τ.Ε., 1987, σ. 38, πίνακας 1 και σ.47, πίνακας 3. Το 1929 οι εργοδότες των εργοστασίων ανέφεραν τα εξής ημερομίσθια: μαθητευόμενοι εργάτες 20-25 δραχμές, ανειδίκευτος εργάτης 35-40 δρχ., τεχνίτες 45 δρχ. και άνω .
[28] Ελεύθερον Βήμα, 20 Μαρτίου 1929. Στην εισηγητική έκθεση του νομοσχεδίου αναφερόταν ότι «από πολλού μια μειονότης επιδιώκουσα βιαίας ανατροπάς του κρατούντος κοινωνικού καθεστώτος τίθησι δια της διαδόσεως των αρχών αυτής και της προσελκύσεως οπαδών, πολλάκις δι’ εκθέσμων και δολίων μέσων, εν κινδύνω την ασφάλειαν της κοινωνίας».
[29] Ελεύθερον Βήμα, 30 Μαρτίου 1929, Ελεύθερον Βήμα, 28 Μαρτίου 1929.
[30] Ελεύθερον Βήμα, 20 Μαρτίου 1929.
[31] Ελεύθερον Βήμα, 10 Σεπτεμβρίου 1928.
[32] Ελεύθερον Βήμα, 29 Μαΐου 1929.
[33] Ελεύθερον Βήμα, 29 και 31 Μαΐου 1929.
[34]Αντώνης Λιάκος, Εργασία και Πολιτική στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου. Το Διεθνές Γραφείο Εργασίας και η ανάδυση των κοινωνικών θεσμών. Ι.Ε.Π.Ε.Τ.Ε., Αθήνα 1993, σ. 473-486.
[35] Ελεύθερον Βήμα, 18 Ιουλίου 1929.
[36] Ελεύθερον Βήμα, 2 Μαρτίου 1930.
[37] Ελεύθερον Βήμα, 14 Μαΐου 1930.
[38] Ελεύθερον Βήμα, 14 Σεπτεμβρίου 1930 και 12 Δεκεμβρίου 1930.
[39] Για την απεργία των φορτοεκφορτωτών Πειραιά βλ. Ελεύθερον Βήμα, 12 Ιουνίου εως 20 Ιουνίου 1929, για την απεργία στα εργοστάσια λιπασμάτων της Δραπετσώνας βλ. Ελεύθερον Βήμα, 10 Ιουλίου 1929 εως 16 Ιουλίου 1929.






