Η ΕΠΟΜΕΝΗ ΗΜΕΡΑ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΚΗ ΜΙΑΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ
Η τραγωδία που εκτυλίχθηκε στον Δήμο Αγίου Βασιλείου δεν αφήνει περιθώρια για εύκολα λόγια. Δύο πυροσβέστες έχασαν τη ζωή τους εν ώρα καθήκοντος, μια τεράστια φυσική έκταση παραδόθηκε στις φλόγες και ολόκληρες περιοχές βίωσαν την καταστροφική επέλαση της φωτιάς.
Πάνω από τις στάχτες της γης, τις αποτελειωμένες καλλιέργειες, τις δασικές και χορτολιβαδικές εκτάσεις, πάνω από τα καμένα σπίτια, τις κατεστραμμένες αγροτοκτηνοτροφικές εγκαταστάσεις, τα νεκρά ζώα και την λαβωμένη άγρια πανίδα της περιοχής, το όλο αυτής της τραγωδίας, θέτει αμείλικτα ερωτήματα.
Κυρίως, το γιατί ο νότος του Ρεθύμνου βρίσκεται τόσο συχνά στο επίκεντρο μεγάλων πυρκαγιών;
Ο δήμαρχος Αγίου Βασιλείου Γιάννης Ταταράκης, εμφανώς συγκλονισμένος από την έκταση της καταστροφής και την απώλεια των δύο πυροσβεστών, μίλησε δημόσια για εμπρησμό. Πρόκειται για μια ιδιαίτερα σοβαρή αναφορά, η οποία ασφαλώς πρέπει να διερευνηθεί από τις αρμόδιες ανακριτικές και δικαστικές αρχές. Μέχρι να ολοκληρωθεί η έρευνα, τα αίτια της πυρκαγιάς οφείλουν να αντιμετωπίζονται με τη δέουσα προσοχή και χωρίς προδικασμένα συμπεράσματα.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν εύλογα ερωτήματα. Οι κάτοικοι του νότιου Ρεθύμνου έχουν δει πολλές φορές τα τελευταία χρόνια τις ίδιες περιοχές να παραδίδονται στις φλόγες. Από τον Πρέβελη μέχρι την Αγία Γαλήνη, πολύτιμο φυσικό περιβάλλον, δασικές εκτάσεις, βοσκότοποι και καλλιέργειες έχουν πληγεί επανειλημμένα από μεγάλες πυρκαγιές. Ακόμη και όταν τα αίτια διαφέρουν από περίπτωση σε περίπτωση, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο. Πρόκειται για ένα τόπο που κάθε καλοκαίρι ζει με την αγωνία της επόμενης φωτιάς.
Το ερώτημα, επομένως, δεν αφορά μόνο το πώς ξεκίνησε η συγκεκριμένη πυρκαγιά. Αφορά κυρίως το γιατί μια τόσο ευάλωτη περιοχή εξακολουθεί να βρίσκεται εκτεθειμένη σε έναν κίνδυνο που επαναλαμβάνεται σχεδόν κάθε χρόνο. Η κλιματική κρίση δημιουργεί αναμφίβολα συνθήκες μεγαλύτερης επικινδυνότητας, με υψηλές θερμοκρασίες, παρατεταμένη ξηρασία και ισχυρούς ανέμους να ευνοούν την ταχύτατη εξάπλωση των πυρκαγιών. Ωστόσο, η κλιματική αλλαγή από μόνη της δεν αρκεί για να εξηγήσει κάθε περιστατικό ούτε μπορεί να αποτελεί τη μοναδική απάντηση σε όλα τα ερωτήματα που θέτει η κοινωνία.
Ο εμπρησμός είναι αυτό που είναι. Και για τον νότο του Αγίου Βασιλείου αποτελεί μια πραγματικότητα σχεδόν ετήσιας επαναληπτικής ακολουθίας.
Αυτό και μόνο αποτελεί μια αλήθεια που γεννά μόνο απαιτητικά ερωτήματα που πρέπει να απαντηθούν στην πράξη.
Η ΕΠΟΜΕΝΗ ΗΜΕΡΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΜΟΝΟ ΤΟΥ ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΥ
Η εμπειρία δείχνει ότι η αποτελεσματική προστασία των περιοχών που απειλούνται από εκδήλωση πυρκαγιών δεν εξαρτάται μόνο από την καταστολή μιας φωτιάς, αλλά κυρίως από την πρόληψη. Η επιτήρηση των περιοχών υψηλού κινδύνου, η χρήση σύγχρονων τεχνολογικών μέσων, όπως κάμερες, θερμικοί αισθητήρες και μη επανδρωμένα αεροσκάφη, η συνεχής περιπολία κατά τις ημέρες ακραίου κινδύνου και η άμεση επέμβαση στα πρώτα λεπτά μιας εστίας μπορούν να περιορίσουν σημαντικά τις συνέπειες μιας πυρκαγιάς.
Εξίσου κρίσιμη είναι η διερεύνηση κάθε περιστατικού όταν υπάρχουν ενδείξεις εγκληματικής ενέργειας. Εφόσον αποδεικνύεται εμπρησμός, η ταχεία ταυτοποίηση και σύλληψη των δραστών δεν αποτελεί μόνο ζήτημα απονομής δικαιοσύνης, αλλά και ουσιαστικό μέτρο πρόληψης. Η αίσθηση ότι κάποιος μπορεί να προκαλεί μια καταστροφή χωρίς να εντοπίζεται, υπονομεύει την εμπιστοσύνη των πολιτών και ενισχύει το αίσθημα ανασφάλειας στις τοπικές κοινωνίες. Ειδικά στην περίπτωση που καταγράφονται και θάνατοι ανθρώπων.
Η επόμενη ημέρα, λοιπόν, δεν μπορεί να περιοριστεί στον απολογισμό των ζημιών και στην καταγραφή των απωλειών. Πρέπει να είναι ημέρα σχεδιασμού. Ο νότος του Ρεθύμνου χρειάζεται ένα ολοκληρωμένο σχέδιο πρόληψης και διαχείρισης του κινδύνου, με σαφείς αρμοδιότητες, σύγχρονες υποδομές, συνεχή επιτήρηση και στενή συνεργασία όλων των εμπλεκόμενων φορέων, όπως της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, της Πυροσβεστικής Υπηρεσίας, της Δασικής Υπηρεσίας, της Πολιτικής Προστασίας, της Ελληνικής Αστυνομίας και κάθε συναρμόδιου φορέα.
Παράλληλα, είναι αναγκαίο να αποσαφηνιστεί ο αναπτυξιακός σχεδιασμός της περιοχής. Η κοινωνία χρειάζεται τη βεβαιότητα ότι η φυσική καταστροφή δεν πρόκειται να μετατραπεί σε ευκαιρία αλλαγής χρήσεων γης ή σε πεδίο εξυπηρέτησης οποιωνδήποτε συμφερόντων. Η αυστηρή προστασία των καμένων εκτάσεων, η εφαρμογή της νομοθεσίας και η διαφάνεια στις αποφάσεις αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για να διατηρηθεί η εμπιστοσύνη των πολιτών.
Το μεγαλύτερο χρέος, όμως, είναι απέναντι στους ανθρώπους που θυσιάστηκαν προσπαθώντας να σώσουν τον τόπο τους. Η απώλεια των δύο πυροσβεστών δεν μπορεί να αποτελέσει ακόμη μία τραγική σελίδα που θα ξεχαστεί όταν περάσει η επικαιρότητα. Πρέπει να γίνει η αφορμή για ουσιαστικές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η πρόληψη, η επιτήρηση και η προστασία του φυσικού πλούτου της Κρήτης.
Ο νότος του Ρεθύμνου δεν μπορεί να συνεχίσει να μετρά κάθε καλοκαίρι στάχτες, καμένες περιουσίες και ανθρώπινες ζωές. Η κοινωνία δικαιούται απαντήσεις, αλλά κυρίως δικαιούται την ασφάλεια ότι αυτή η τραγωδία δεν θα επαναληφθεί. Οι ψυχές του 25χρονου Παντελή Διαμαντάκη και του 58χρονου Μανώλη Στρατιδάκη, ζητούν δικαίωση. Δολοφονήθηκαν εν ψυχρώ και πάνω στο καθήκον τους. Δεν σκοτώθηκαν τυχαία σε μια πυρκαγιά. Πέθαναν από πύρινη λαίλαπα που προκλήθηκε με δόλο.
Άρα, δεν αναμένουμε μια επόμενη ημέρα μόνο απολογισμού και μιας τυπικής ανακριτικής διαδικασίας που το πολύ – πολύ να οδηγήσει σε κάποιες αποζημιώσεις. Αναμένουμε μια επόμενη ημέρα αποτελεσματικού και εφαρμόσιμου σχεδιασμού πρόληψης και αναπτυξιακή προοπτικής.
Και βεβαίως επιζητούμε παραδειγματική τιμωρία των εγκληματιών που προκάλεσαν τον θάνατο των δύο πυροσβεστών και την απόλυτη φυσική καταστροφή της νότιας ακτογραμμής του Ρεθύμνου.
ΟΤΑΝ Η ΦΩΤΙΑ ΑΦΗΝΕΙ ΠΙΣΩ ΤΗΣ ΣΙΩΠΗ…
Η εικόνα ενός καταπράσινου τοπίου που μέσα σε λίγες ώρες μετατρέπεται σε μια απέραντη μαύρη έκταση αποτελεί μία από τις πιο οδυνηρές συνέπειες μιας μεγάλης πυρκαγιάς. Όταν, μάλιστα, η καταστροφή αυτή δεν είναι αποτέλεσμα ενός φυσικού φαινομένου αλλά ανθρώπινης ενέργειας, η περιβαλλοντική και κοινωνική διάσταση της τραγωδίας γίνεται ακόμη πιο βαριά. Ένας εμπρησμός δεν καταστρέφει μόνο δέντρα και θάμνους. Διαταράσσει ολόκληρα οικοσυστήματα, απειλεί τη βιοποικιλότητα, αλλοιώνει το έδαφος και δημιουργεί πληγές που χρειάζονται δεκαετίες για να επουλωθούν, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις δεν αποκαθίστανται ποτέ πλήρως.
Μπορεί, λοιπόν, εύκολα κάποιος ή κάποια να αντιληφθεί τί ακριβώς συμβαίνει στον νότο του Δήμου Αγίου Βασιλείου μετά τις τόσες πυρκαγιές τα τελευταία 30 χρόνια.
ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ
Το δάσος δεν αποτελεί απλώς ένα σύνολο δέντρων. Είναι ένας ζωντανός οργανισμός, μέσα στον οποίο συνυπάρχουν φυτά, ζώα, μικροοργανισμοί και φυσικές διεργασίες που βρίσκονται σε διαρκή ισορροπία. Μια μεγάλη πυρκαγιά διακόπτει βίαια αυτή την ισορροπία. Η καταστροφή της βλάστησης σημαίνει ταυτόχρονα απώλεια τροφής, καταφυγίου και χώρου αναπαραγωγής για εκατοντάδες είδη της άγριας πανίδας. Πολλά ζώα δεν προλαβαίνουν να διαφύγουν από τις φλόγες, ενώ όσα επιζούν αναγκάζονται να μετακινηθούν σε άλλες περιοχές, αυξάνοντας τον ανταγωνισμό για περιορισμένους φυσικούς πόρους.
Ιδιαίτερα ευάλωτα είναι τα μικρά θηλαστικά, τα ερπετά, τα αμφίβια και τα έντομα, τα οποία δύσκολα μπορούν να ξεφύγουν από μια πυρκαγιά που εξαπλώνεται με μεγάλη ταχύτητα. Παράλληλα, καταστρέφονται φωλιές πτηνών, αυγά και νεοσσοί, ενώ σπάνια ή ενδημικά είδη κινδυνεύουν ακόμη και με τοπική εξαφάνιση. Η απώλεια αυτών των οργανισμών επηρεάζει ολόκληρη την τροφική αλυσίδα, δημιουργώντας αλυσιδωτές επιπτώσεις που γίνονται αισθητές για πολλά χρόνια.
Εξίσου σοβαρές είναι οι συνέπειες για το έδαφος. Η έντονη θερμότητα καίει τη φυτική οργανική ύλη και καταστρέφει τους μικροοργανισμούς που συμβάλλουν στη γονιμότητά του. Σε πολλές περιπτώσεις δημιουργείται ένα αδιαπέραστο στρώμα στην επιφάνεια του εδάφους, το οποίο δεν επιτρέπει στο νερό της βροχής να απορροφηθεί. Το αποτέλεσμα είναι η αύξηση της επιφανειακής απορροής, η διάβρωση του εδάφους και η μεταφορά μεγάλων ποσοτήτων φερτών υλικών προς τα χαμηλότερα σημεία.
Η διάβρωση αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους κινδύνους μετά από μια πυρκαγιά. Χωρίς τη βλάστηση που συγκρατεί το έδαφος με το ριζικό της σύστημα, ακόμη και μια μέτρια βροχόπτωση μπορεί να προκαλέσει κατολισθήσεις και πλημμυρικά φαινόμενα. Έτσι, μια περιοχή που δοκιμάστηκε από τη φωτιά βρίσκεται αντιμέτωπη με μια δεύτερη φυσική καταστροφή λίγους μόνο μήνες αργότερα.
Η απώλεια της βλάστησης επηρεάζει επίσης το μικροκλίμα μιας περιοχής. Τα δάση λειτουργούν ως φυσικοί ρυθμιστές της θερμοκρασίας και της υγρασίας, δεσμεύουν σημαντικές ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα και συμβάλλουν στην παραγωγή οξυγόνου. Μετά την καταστροφή τους, μειώνεται η δυνατότητα απορρόφησης των αερίων του θερμοκηπίου, ενώ η ίδια η πυρκαγιά απελευθερώνει στην ατμόσφαιρα τεράστιες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα, μονοξειδίου του άνθρακα και άλλων επιβλαβών σωματιδίων, επιβαρύνοντας ακόμη περισσότερο την κλιματική αλλαγή.
Παράλληλα, επηρεάζονται σημαντικά και οι υδάτινοι πόροι. Η τέφρα και τα καμένα υλικά μεταφέρονται με τις βροχοπτώσεις σε ποτάμια, λίμνες και ταμιευτήρες, υποβαθμίζοντας την ποιότητα του νερού και επηρεάζοντας την υδρόβια ζωή. Η αυξημένη θολότητα και η μεταφορά θρεπτικών στοιχείων μπορεί να οδηγήσουν σε φαινόμενα ευτροφισμού, διαταράσσοντας την οικολογική ισορροπία των υδάτινων οικοσυστημάτων.
Οι επιπτώσεις όμως δεν περιορίζονται μόνο στη φύση. Οι τοπικές κοινωνίες βιώνουν σοβαρές οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες. Καταστρέφονται καλλιέργειες, βοσκότοποι, μελισσοκομικές εκμεταλλεύσεις και αγροτικές υποδομές, ενώ πλήττονται ο τουρισμός και οι δραστηριότητες που βασίζονται στο φυσικό περιβάλλον. Η απώλεια του δασικού πλούτου σημαίνει συχνά απώλεια εισοδήματος για εκατοντάδες οικογένειες, αλλά και σημαντική υποβάθμιση της ποιότητας ζωής των κατοίκων.
Ιδιαίτερα στις περιοχές της ελληνικής υπαίθρου, όπως αυτή του Αγίου Βασιλείου, όπου η κτηνοτροφία και η γεωργία συνδέονται άμεσα με τη γη, μια μεγάλη πυρκαγιά μπορεί να αλλάξει ολόκληρη την παραγωγική φυσιογνωμία ενός τόπου. Οι καμένες εκτάσεις δεν μπορούν να αξιοποιηθούν άμεσα, ενώ η φυσική αναγέννηση απαιτεί χρόνο, σωστό σχεδιασμό και συνεχή προστασία από νέες παρεμβάσεις.
Η αποκατάσταση ενός καμένου οικοσυστήματος αποτελεί μια ιδιαίτερα σύνθετη διαδικασία. Σε αρκετές περιπτώσεις η φύση διαθέτει τη δυνατότητα φυσικής αναγέννησης, ιδιαίτερα στα μεσογειακά οικοσυστήματα που έχουν εξελιχθεί ώστε να ανακάμπτουν μετά από πυρκαγιές. Ωστόσο, όταν η ένταση της φωτιάς είναι εξαιρετικά μεγάλη ή όταν επαναλαμβάνεται σε μικρό χρονικό διάστημα, η φυσική αυτή δυνατότητα εξαντλείται. Τότε απαιτούνται επιστημονικά σχεδιασμένες παρεμβάσεις, όπως αντιδιαβρωτικά έργα, προστασία των καμένων εκτάσεων από τη βόσκηση, αναδασώσεις όπου είναι απαραίτητες και συνεχής παρακολούθηση της οικολογικής αποκατάστασης.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η προστασία των καμένων περιοχών από κάθε μορφή αυθαίρετης ανθρώπινης παρέμβασης. Η εμπειρία έχει δείξει ότι η αλλαγή χρήσεων γης, οι παράνομες κατασκευές και οι πιέσεις για αξιοποίηση των εκτάσεων αποτελούν διαχρονικά σοβαρές απειλές για την οριστική απώλεια του φυσικού χαρακτήρα τους. Η αυστηρή εφαρμογή της νομοθεσίας και η άμεση κήρυξη των καμένων εκτάσεων ως αναδασωτέων αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για την προστασία τους.
Η πρόληψη, ωστόσο, παραμένει το σημαντικότερο μέσο προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος. Η αποτελεσματική δασοπροστασία, η διαχείριση της καύσιμης ύλης, η συντήρηση των δασικών δρόμων, η αξιοποίηση σύγχρονων τεχνολογιών έγκαιρης ανίχνευσης, η ενίσχυση των πυροσβεστικών δυνάμεων και η ενημέρωση των πολιτών μπορούν να περιορίσουν σημαντικά τον κίνδυνο μεγάλων πυρκαγιών. Στην περίπτωση των εμπρησμών, καθοριστικής σημασίας είναι η ταχεία διερεύνηση των αιτιών, η απόδοση ευθυνών και η αυστηρή τιμωρία των δραστών, ώστε να αποτραπούν αντίστοιχα περιστατικά στο μέλλον.
Κάθε μεγάλη πυρκαγιά αφήνει πίσω της στάχτες, αλλά και ένα ισχυρό μήνυμα για την ανάγκη προστασίας του φυσικού πλούτου. Το περιβάλλον δεν αποτελεί έναν ανεξάντλητο πόρο που μπορεί να αναγεννάται χωρίς όρια. Η καταστροφή, ιδιαίτερα όταν προκαλείται από ανθρώπινη αμέλεια ή εγκληματική ενέργεια, δεν αφορά μόνο το παρόν, αλλά επηρεάζει τις επόμενες γενιές. Η διαφύλαξη της βιοποικιλότητας και των φυσικών οικοσυστημάτων αποτελεί συλλογική ευθύνη και βασική προϋπόθεση για μια βιώσιμη ανάπτυξη που θα διασφαλίζει την ισορροπία ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση.
Αυτά συμβαίνουν σήμερα στον νότο του Ρεθύμνου που παράλληλα θρηνεί τον άδικο χαμό του Παντελή και του Μανώλη από το Αμάρι.
