1.Συνεχίζω σήμερα με τον κρητικό Λαβύρινθο και τις σπηλαιολογικές μας εξορμήσεις σ’ αυτόν. Οπωσδήποτε εκείνη που ξεχώρισε ήταν μια κοινή που είχα οργανώσει το 1999 για τις δύο μου «αγάπες», την Περιβαλλοντική και τη Σπηλαιολογική. Τότε μια εικοσάδα δασκάλων, νηπιαγωγών και σπηλαιολόγων του Τμήματος Δυτικής Κρήτης είχαμε περιπλανηθεί στον Λαβύρινθο, στα πλαίσια μιας διήμερης εκδρομής που είχα τότε οργανώσει, με διανυκτέρευση στην Αγία Γαλήνη. Θα πρέπει ν’ αναφέρω εδώ ότι, ως θεριακλής καπνιστής που ήμουν, γνώριζα εξ ιδίων την εξάρτηση των καπνιστών από τη νικοτίνη κι είχα αφαιρέσει απ’ όσους μπήκαν στο Σπήλαιο τους αναπτήρες τους. Κι όχι μόνο αυτό, αλλά τους υποχρέωσα και συμπλήρωσαν υπεύθυνες δηλώσεις ατομικής ανάληψης ευθύνης, για την περίπτωση που κάτι δεν πήγαινε καλά, τις οποίες αφήσαμε σε ντοσιέ εμφανές σ’ όσους τυχόν μας αναζητούσαν. Τον λόγο θα τον μάθετε παρακάτω: μπαρούτια διάχυτα στο δάπεδο και κάθε είδους πυρομαχικά διάσπαρτα εδώ κι εκεί!
2. Η αποστολή του 1999 είχε κι έναν ακόμα σκοπό, πέραν του περιηγητικού: την αποτροπή της έμφραξης της εισόδου του Σπηλαίου από τον ελληνικό στρατό. Στην αδυναμία εξουδετέρωσης ή αφαίρεσης των πυρομαχικών απ’ αυτό, αφού είχαν καταστεί πια «μη διαχειρίσιμα», αποφάσισαν να τα εγκλείσουν στο σύνολό τους στο εσωτερικό του και να αποφράξουν την είσοδο μ’ έναν μπετονιένο τοίχο μεγάλου πάχους. Έτσι όμως θα καταδικαζόταν στην αφάνεια ένα από τα πιο ονομαστά μνημεία της Κρήτης. Η Σπηλαιολογική του Ρεθύμνου λοιπόν, της οποίας διατελούσα αντιπρόεδρος, μετά κι απ’ αυτή την αποστολή έθεσε το θέμα στην κοινωνία και στα μέσα ενημέρωσης και τελικά το μνημείο διασώθηκε: ο στρατός συγκέντρωσε τα πυρομαχικά του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου σε ορισμένες αίθουσες του σπηλαίου, τις οποίες απομόνωσε με πέτρινους τοίχους που οικοδόμησε.
3. Ας ξαναγυρίσουμε όμως στην ιστορία του Σπηλαίου. Είδαμε ήδη ότι διανοίχτηκε ως λατομείο, σε βάθος πολλών εκατοντάδων μέτρων κατά την περίοδο της ρωμαιοκρατίας της Κρήτης. Ο προφανής προορισμός του λατομικού υλικού ήταν η Γόρτυνα, η οποία οικοδομήθηκε στην πεδιάδα, σε μια θέση στην οποία επικρατεί το χώμα κι όπου η πέτρα απουσιάζει. Μια πετρολογική έρευνα στο μέλλον μπορεί να επιβεβαιώσει την υπόθεση αυτή.
4. Κατά τη διάρκεια των επαναστάσεων του 19ου αιώνα ο Λαβύρινθος χρησιμοποιήθηκε πολλές φορές για την καταφυγή του πληθυσμού πολλών χωριών της Μεσαράς. Κάθε οικογένεια είχε εκεί τον δικό της χώρο. Μάλιστα η παράδοση διασώζει ότι όχι μόνο είχαν εκεί και μερικά από τα πιθάρια τους αλλά και ότι κάποιες κοπέλες δεν δίσταζαν να μεταφέρουν και τους αργαλειούς τους και να χτυπούν κάθε τόσο το πέταλό τους. Κάποτε η επανάσταση θα τελείωνε κι εκείνες θα έπρεπε να έχουν τα προικιά τους και να παντρευτούν στα γρήγορα, πριν ξεσπάσει η επόμενη και «μείνουν στο ράφι»!
5. Κατά τη Γερμανοκατοχή ο Λαβύρινθος γνώρισε νέες δόξες. Χρησιμοποιήθηκε από τις δυνάμεις κατοχής για τη στέγαση ενός εργοστασίου πυρομαχικών, ηλεκτροφωτισμένου και ασφαλούς από τις αεροπορικές επιδρομές. Οι άνδρες κάτοικοι των γύρω χωριών δούλευαν εκεί με αναγκαστική εργασία (αγγαρεία) και διανυκτέρευαν στο ύπαιθρο, έξω από το Σπήλαιο, αποτελώντας ζωντανό τείχος και αποτρέποντας τους συμμαχικούς βομβαρδισμούς.
6. Η προμήθεια των υλικών γινόταν μέσω του αεροδιαδρόμου που είχαν κατασκευάσει στο Τυμπάκι (φωτογραφία). Μέσω αυτού τα πυρομαχικά προωθούνταν στη συνέχεια στις δυνάμεις του Άφρικα Κορπς του Ρόμελ στη βόρεια Αφρική. Μέχρι τότε, βέβαια, το Τυμπάκι ήταν χωριό, σε άλλη θέση από τη σημερινή. Όμως οι δυνάμεις κατοχής διέταξαν την κατεδάφισή του και τη μεταφορά στη θέση που το γνωρίζουμε εμείς. Μπορούμε να φανταστούμε τα αισθήματα των κατοίκων του που έκαναν αγγαρείες εκεί, γκρεμίζοντας με τα χέρια τα ίδια τους τα σπίτια…
7. Φεύγοντας οι δυνάμεις κατοχής υπονόμευσαν τον Λαβύρινθο και επιχείρησαν να τον ανατινάξουν. Όμως ένα σημαντικό μέρος του διασώθηκε, ενώ εκείνο που χάθηκε για πάντα το βρίσκουμε αν τοποθετήσουμε τη σημερινή κάτοψη πάνω στα σχέδια των περιηγητών που είχαν κατά καιρούς επισκεφθεί το Σπήλαιο. Με τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου το ελληνικό υπουργείο στρατιωτικών δημοπράτησε την εκκένωση του σπηλαίου από τις μεγάλες ποσότητες πυρομαχικών που είχαν σωθεί στο εσωτερικό του.
8. Όμως ο πλειοδότης αφαίρεσε μόνο τον προσοδοφόρο ορείχαλκο των καλύκων, αφήνοντας το περιεχόμενο στο έδαφος του σπηλαίου και άθικτες τις οβίδες με κάλυκες από σίδηρο. Ήταν λοιπόν παραπάνω από φυσικό, στην Κρήτη βρισκόμαστε, ότι οι κάτοικοι των γύρω χωριών θα μπαινόβγαιναν κάθε τόσο, αφαιρώντας την διάσπαρτη σε διάφορες μορφές πυρίτιδα, μέχρι κι ατόφιες οβίδες, για το κυνήγι τους, σε στεριά και θάλασσα. Αυτό μέχρι το 1961 που μια παρέα παιδιών έκανε το ίδιο για τα βαρελότα του Πάσχα. Όμως, απρόσεκτα όπως ήταν και με τους λύχνους στα χέρια, τα παιδιά έβαλαν φωτιά κι η έκρηξη που ακολούθησε τα εξαΰλωσε. Από την έκρηξη εκείνη απομένει στο σπήλαιο ένας χαρακτηριστικός θόλος (φωτογραφία).
9. Τότε η κοντινή στρατιωτική μονάδα, στα σύνορα των νομών Ρεθύμνου και Ηρακλείου, η οποία είχε την ευθύνη του σπηλαίου απαγόρευσε την είσοδο κι έκανε έργα απόφραξης των δύο εισόδων, με οπλισμένο σκυρόδεμα και στιβαρές σιδεριές. Έτσι είχε η κατάσταση μέχρι το 1985, που ο κοινοτάρχης του Καστελίου κάλεσε την Ελληνική Σπηλαιολογική Εταιρεία να ερευνήσει τον Λαβύρινθο και να τον προτείνει στις ελληνικές αρχές (ΕΟΤ) για αξιοποίηση.
10. Η τοπική κοινωνία έκανε τότε μια αξιομνημόνευτη εκστρατεία, υποστηρίζοντας το Κλιμάκιο της ΕΣΕ υπό την Άννα Πετροχείλου. Αρκεί ν’ αναφερθεί ότι ακόμα κι ο αγροφύλακας κι ο χωροφύλακας του χωριού ανέλαβαν να φυλάνε και να προστατεύουν τους σπηλαιολόγους, οι οποίοι κατά τα άλλα εισέρχονταν παράνομα στο σπήλαιο και μάλιστα επί ένα δεκαήμερο!
11. Από την περιπετειώδη εκείνη περίοδο προέρχεται το μοναδικό σχεδιάγραμμα του σπηλαίου που πλησιάζει την πραγματικότητα, αφού τα προγενέστερα των περιηγητών απέχουν πολύ απ’ αυτήν. Από την χαρτογράφηση εκείνη προέρχεται επίσης η ονοματοδοσία των χώρων του σπηλαίου και μάλιστα με τα πομπώδη ονόματα που την εποχή εκείνη οι σπηλαιολόγοι είχαμε συνηθίσει να δίνουμε.
12. Όμως ο Λαβύρινθος έγινε έτσι τόπος προσέλκυσης πλήθους ενδιαφερόμενων, οπότε η είσοδος έπρεπε και πάλι να αποτραπεί, για προφανείς λόγους επικινδυνότητας. Το 1998 επιχειρήθηκε η έμφραξη του σπηλαίου, την οποία αποτρέψαμε κι εμείς οι σπηλαιολόγοι με τις ενέργειές μας. Αντί της έμφραξης επιλέγηκε τελικά η εξουδετέρωση των πυρομαχικών, με τον τρόπο που ανέφερα. Μέχρι σήμερα πριν την είσοδο υπάρχουν συρματοπλέγματα και διάσπαρτες επιγραφές αποτροπής. Όσο για την είσοδο των πιο τολμηρών, κανένας δεν φαντάζεται ότι θα μπορούσε να την επιτύχει, όταν βλέπει έναν μεγάλο βράχο να την κλείνει και μια ελάχιστη τρύπα στην οποία θα πρέπει να χωθεί.
Θα συνεχίσουμε όμως για τον Λαβύρινθο και θα κλείσουμε στις επόμενες «Ιστορικές περιηγήσεις».
