1. Συνεχίζω σήμερα την περιήγηση στην «Ατσιπουλιανή Ριβιέρα», όπως την έχω ονομάσει, την οποία μου είχε πρωτογνωρίσει ο Βασίλης Σιμιτζής.
Λίγο παρακάτω από τον Μικρό Περιστερέ, ακριβώς νότια του δρόμου που κατεβαίνει στις Αλυκές, διανοίγεται άλλο, ανώνυμο σπήλαιο, με εσωτερικό διαταραγμένο από λαθρανασκαφές. Ακολουθεί μια σειρά τριών ανώνυμων βραχοσκεπών και ενός επίσης ανώνυμου σπηλαίου. Δίπλα του διανοίγεται ένα ελαφρά μεγαλύτερο σπήλαιο και ακολουθεί σειρά τριών ακόμη ανώνυμων βραχοσκεπών, εκ των οποίων μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η τελευταία, εξαιτίας των σχημάτων του διακόσμου στο εσωτερικό της.
2. Δεν πρέπει να παραλείψουμε την επίσκεψη στις αλυκές, οι οποίες πολύ πιθανόν είναι βενετσιάνικες, αν όχι προγενέστερες. Το λέω αυτό επειδή ένα κομμάτι αγγείου που είχαμε βρει το 1993 με τους μαθητές μου σ’ αυτές και είχαμε παραδώσει στην Αρχαιολογική Υπηρεσία έμοιαζε με βυζαντινό. Μάλιστα η μαθήτριά μου Γιάννα Ρούλιου είχε τότε φροντίσει, με τη βοήθεια της μητέρας της, και είχε σχεδιάσει κατόπιν ακριβών μετρήσεων τις αλυκές αυτές. Μια σύγκριση του σχεδίου με τη σημερινή κατάστασή τους δείχνει ότι η θάλασσα συνεχίζει σταθερά τη διάβρωσή τους.
3. Ακολουθούν δύο ανώνυμες βραχοσκεπές και μία τρίτη, που διαθέτει «καμινάδα», άνοιγμα δηλαδή προς τα επάνω. Ακολουθεί σειρά πέντε βραχοσκεπών, οι οποίες θα είχαν ασφαλώς ονόματα όλες στο παρελθόν, αφού είχαν ανθρώπινες χρήσεις. Παλιότερα είχαν μεγαλύτερες διαστάσεις, γεγονός που τεκμηριώνεται από τους πεσμένους μπροστά τους βράχους. Η ακολουθία της σημερινής σιγής-ανωνυμίας τελειώνει με ένα επίσης ανώνυμο σπήλαιο.
4. Ακολουθεί ένα διάσημο στην παλαιοντολογική βιβλιογραφία σπήλαιο, το Σπήλαιο Σιμονέλι (ΑΣΜΕ 539), το οποίο ανασκάφηκε το 1972 από τον B. Accordi. Εδώ βρέθηκαν απολιθώματα ερπετών, πτηνών, ελαφοειδών και τρωκτικών. Το σπήλαιο είναι σημαντικό επίσης για τον διάκοσμό του, παρότι η ανασκαφή προχώρησε πολύ σε βάθος και κατέστρεψε το μεγαλύτερο μέρος του δαπέδου του. Η ανθρώπινη παρουσία στο εσωτερικό του είναι σήμερα περισσότερο από εμφανής, και όχι μόνο από τα εκεί παρατημένα σκουπίδια.
5. Να μην παραλείψουμε να εντοπίσουμε δίπλα στον χωματόδρομο έναν θεοφράστειο φοίνικα, που υποδηλώνει την παρουσία στο ριζικό του σύστημα γλυκού νερού. Δεν είναι, νομίζω, τυχαίο ότι λίγο πριν, στην περιοχή Βλυχάδα, οι Ατσιπουλιανοί συνήθιζαν πριν από δύο γενιές να κατεβαίνουν κάθε καλοκαίρι και να κάνουν χρήση του υφάλμυρου νερού της εκεί πηγής. Ήταν μια πρακτική συνηθισμένη και σε άλλα μέρη που διέθεταν παρόμοιο νερό, που σήμερα θα την ονομάζαμε «αποτοξινωτική». Μετά τις απαραίτητες αφοδεύσεις και την κάθαρση ακολουθούσε η κατανάλωση των τροφών που είχαν πάρει μαζί τους αλλά και των ψαρικών που τους παρείχε η θάλασσα, με όρεξη ανανεωμένη. Δυστυχώς σήμερα η θάλασσα δεν είναι καθαρή, όντας ακατάλληλη πιθανόν και για κολύμβηση, όπως φαίνεται πιο έντονα σε άλλους κολπίσκους της περιοχής.
6. Ακολουθούν δύο ανώνυμες βραχοσκεπές, που αμφότερες έχουν απωλέσει τμήμα της οροφής τους από καταπτώσεις. Στην τρίτη στη σειρά βραχοσκεπή προκαλεί απορίες η σταθερή σταγονορροή. Είναι προφανές ότι πρόκειται στην πραγματικότητα για λύματα της οικίας που έχει οικοδομηθεί επάνω της, τα οποία διηθούνται και καταλήγουν εδώ. Ακολουθούν δύο βραχοσκεπές, επίσης ανώνυμες, και έπεται το σπήλαιο του Αγίου Νικολάου (ΑΣΜΕ 537, ΑΣΜΚ 1281), με διαστάσεις 12,00 × 13,00 × 5,00 μέτρα. Η αγάπη των παλιότερων Ατσιπουλιανών για την εκκλησία αυτή είναι καταγραμμένη τόσο στη βιβλιογραφία όσο και στις αφιερώσεις των εικόνων που τη κοσμούν, έστω κι αν ορισμένες παρεμβάσεις, όπως η διάνοιξη του δρόμου ως σχεδόν τη βάση της, το γύψινο τέμπλο και τα πολλά κυβικά οπλισμένου σκυροδέματος δεν συνάδουν με την ιερότητα και την ομορφιά του τόπου. Πολλές κατασκευές πάντως στο σπήλαιο, όπως η βαθιά στέρνα και οι λαξεύσεις στον βράχο, προβληματίζουν. Είναι πολύ πιθανόν ένα από τα δύο εμφανιζόμενα μικρομονάστηρα στο όνομα του Αγίου Νικολάου σε βενετσιάνικο έγγραφο του 1637 γύρω από το Ρέθυμνο να βρισκόταν ακριβώς εδώ.
7. Ακολουθεί μια βραχοσκεπή, ανώνυμη κι αυτή. Με την ευκαιρία ο συγγραφέας θα ήθελε και από τη θέση αυτή να ζητήσει την αρωγή των παλιών Ατσιπουλιανών για τη συμπλήρωση της εργασίας του, και όχι μόνο στο θέμα της ονοματοθεσίας, αν βεβαίως τα ανώνυμα γι’ αυτόν σπήλαια διέθεταν κάποτε όνομα. Η ανωνυμία φαίνεται αδικαιολόγητη στην περίπτωση σπηλαίων τα οποία δεν μπορεί παρά να προσείλκυσαν διαχρονικά τον άνθρωπο ως καταφύγια, χώροι προσωρινής διαμονής και απόκρυψης, οπότε και θα είχαν ασφαλώς ονοματοδοτηθεί. Ένα από τα ανώνυμα -για μένα- σπήλαια είναι ασφαλώς εκείνο που για τους ντόπιους είναι γνωστό με το όνομα Πασπαρόσπηλιος, ονοματοδοτημένο από ένα δευτερεύον χαρακτηριστικό, από το είδος δηλαδή του μητρικού πετρώματος.
8. Η επόμενη προς τα δυτικά βραχοσκεπή προφανώς θεωρείται ιδιωτική από τους νεότερους εποίκους, που οικοδόμησαν κατοικία ακριβώς από πάνω της και σκορπίζουν σ’ ολόκληρη την περιοχή τα μπάζα τους. Η σημείωση αυτή γίνεται όχι μόνο ως διαμαρτυρία για μια περιοχή που θα μπορούσε να είναι πρότυπος τόπος αναψυχής αλλά και για τον κίνδυνο που δημιουργείται για τον ανήξερο διαβάτη κάτω από τις κατασκευές αυτές, όταν οι ανύποπτοι ιδιοκτήτες γκρεμίζουν ό,τι κρίνουν ότι τους είναι άχρηστο, με κίνδυνο για την ίδια την ακεραιότητα των επισκεπτών.
9. Οι επόμενες δύο βραχοσκεπές παρουσιάζουν το τυπικό στην περιοχή τριγωνικό σχήμα εισόδου, που τις κάνει να συγχέονται εύκολα με το Σπήλαιο Σιμονέλι. Η επόμενη στη σειρά σπηλαίωση είναι μικρότερων διαστάσεων και διώροφη, ενώ ενδιαφέρον παρουσιάζει το σπήλαιο που συναντάμε λίγο παρακάτω, στα δυτικά των Νησακιών. Πολύ πιο εντυπωσιακά είναι τα υπολείμματα ενός γιγαντιαίου τριώροφου σπηλαίου, το οποίο όμως δεν άντεξε την κυματική ενέργεια της θάλασσας, η οποία σε περιόδους χειμώνα είναι εδώ εξαιρετικά βίαιη.
10. Προς το τέλος της διαδρομής συναντάμε η σπηλαιώδης εκκλησία του Αγίου Αντωνίου ή Σπήλαιο Αβάτζου (ΑΣΜΚ 140), στην οποία όμως η προσέγγιση είναι ευχερέστερη από τα δυτικά. Οι εγκαταστάσεις εδώ περιλαμβάνουν εκτός του ναού και περιτοίχιση, που τον κάνει οχυρό, αλλά και μερικά ακόμη κτίσματα, που προσανατολίζουν στην υπόθεση ότι αποτελούσε ένα από τα πέντε ξωμονάστηρα του Αγίου Αντωνίου του προαναφερθέντος εγγράφου του έτους 1637. Άλλωστε ένα άλλο βρισκόταν -διαπιστωμένα αυτό- σε σπηλιά, το γνωστό και σήμερα Αγίου Αντωνίου-Αγίας Άννας στις ρίζες του λόφου του Τιμίου Σταυρού. Να σημειώσουμε ότι σήμερα ο ναός δεν λειτουργείται στις 6 Δεκεμβρίου, οπότε ο καιρός είναι επιφοβος, αλλά στις 20 Ιουλίου.
11. Σε κάθε περίπτωση η ύπαρξη πέντε σπηλαιωδών ναών στην ευρύτερη περιοχή, αφιερωμένων στον Άγιο Αντώνιο (Ατσιπόπουλο-2, Πετρές, Γάλλου και Γεράνι), προσανατολίζει στην ιερότητα του χώρου, όπως άλλωστε συνέβαινε επί Βενετοκρατίας και με τη παράπλευρη στο Ρέθυμνο δυτική ακτή, από τη Μαρμαρόπορτα μέχρι τον Κουμπέ. Τα εκεί θρησκευτικά μνημεία έχει μελετήσει ο Κωστής Η. Παπαδάκης
12. Οι επόμενες δύο σπηλαιώσεις παραμένουν ανεξερεύνητες, σε αντίθεση με το σπήλαιο Δίπορτο, ή πιο επίσημα Σπήλαιο Ζουρίδας (ΑΣΜΕ 1714, ΑΣΜΚ 6581), το οποίο εξερεύνησε και δημοσίευσε το έτος 1981 η Άννα Πετροχείλου. Εδώ βρίσκονται τα όρια της διοικητικής περιφέρειας του Ατσιπόπουλου, που δημιουργούνται από το φαράγγι της Ζουρίδας, το οποίο είναι απροσδόκητα όμορφο στα σημεία που δεν έχει καταστραφεί. Στα πρανή του και από τις δύο πλευρές διανοίγονται αρκετές βραχοσκεπές, οι περισσότερες όμως κατακρημνισμένες σήμερα. Μάλιστα, διακρίνονται τα ίχνη τριών τεχνητών σπηλαίων, που διανοίχτηκαν σε άγνωστη ιστορική περίοδο για την εξόρυξη πωρόλιθου, ίσως κατά τη Βενετοκρατία, όταν οι ανάγκες οικοδόμησης της πόλης του Ρεθύμνου ήταν μεγάλες.
13. Τα έγκοιλα αυτά είναι γνωστά στην παγκόσμια παλαιοντολογική βιβλιογραφία και περιγράφονται αναλυτικά όχι μόνο για τα ιδιαίτερα σπηλαιοαποθέματά τους αλλά και για την πρόσβαση σ’ αυτά και για την κατάσταση «διατήρησής» τους. Τα έχει μελετήσει και έχει κάνει ανακοινώσεις γι’ αυτά πλειάδα επιστημόνων, με γνωστότερους από τους οποίους τους V. Simonelli (1894, 1897), D. Bate (1905), A. Azzaroli (1953-1961), S. Kuss (1965-1975), B. Accordi (1972), F. Bachmayer etc. (1976), A. Malatesta (1980), Ι. Μελέντη (1974), Μ. Δερμιτζάκη (1975-1995), Ν. Συμεωνίδη (1975 κ.ε.), Γ. Θεοδώρου κ.ά. Τα σπήλαια αυτά είναι κατά σειρά τα παρακάτω, με τα κυριότερα από τα ευρήματά τους και την αρίθμησή τους πάνω στον χάρτη.
14. Ρέθυμνο (2 χλμ. δυτικά πόλης): τρωκτικά (8). Άγιος Αντώνιος: ελέφαντες (9). Κουλουρίδι: ελέφαντες (10). Παναγία I (κοντά στην εκκλησία της Ζωοδόχου Πηγής): ελέφαντες (11). Παναγία ΙΙ (κοντά στο προηγούμενο): αταύτιστα απολιθώματα (12). Κουμπές I (δυτικά χειμάρρου Γρύντα Αυλάκι): ελαφοειδή (14). Κουμπές ΙΙ (Γρύντα Αυλάκι): ελέφαντες, τρωκτικά (15). Κουμπές III (Α. χειμάρρου Γρύντα Αυλάκι): ελέφαντες (13). Simonelli: ερπετά, πτηνά, ελαφοειδή, τρωκτικά (16). Μαυρομούρι I (δυτικά ακρωτηρίου Μαυρομούρι): πτηνά, ελαφοειδή (24). Μαυρομούρι ΙΙ: ελαφοειδή (17). Μαυρομούρι ΙΙΙ: ελαφοειδή (18). Μαυρομούρι IV (κατακρημνισμένο): ελέφαντες (19). Μαυρομούρι V: αταύτιστα απολιθώματα (20). Μαυρομούρι VI (κατακρημνισμένο): πτηνά (21). Μαυρομούρι VIΙ: αταύτιστα απολιθώματα (22). Μαυρομούρι VIII: ερπετά (23). Ζουρίδα: ερπετά, πτηνά, ελέφαντες, τρωκτικά (25).
15. Η περιοχή αυτή σε οποιαδήποτε ευνομούμενη πολιτεία θα είχε κηρυχτεί από καιρό «φυσικό πάρκο». Περισσότερα από τα μισά, δεκαεπτά από τα τριάντα δύο γνωστά μέχρι στιγμής σπήλαια με αποθέσεις απολιθωμάτων θηλαστικών στη βόρεια ακτογραμμή του Ρεθύμνου βρίσκονται εντός των διοικητικών ορίων του Ατσιπόπουλου. Ενδιαφέρουσα είναι και η χλωρίδα της περιοχής έξω από τα σπήλαια, τυπικά μεσογειακή, με λυγαριές, σκίνους, μολόχες, αλλά κι άφθονη κάπαρη και τσουκνίδες και με καθαρά αλοφυτικά είδη, όπως το κρινάκι της θάλασσας και το κρίταμο.
16. Η περιοχή παρουσιάζει και αρχαιολογικό ενδιαφέρον, αφού άλλωστε γειτνιάζει με το Καμάρι και τα νεολιθικά ευρήματα του εκεί Σπηλαίου Γερανίου. Τόσο η ιδιότητά μου όσο και ο δημόσιος χαρακτήρας της παρούσας ανακοίνωσης δεν μου επιτρέπουν να επεκταθώ, όμως δεν μπορώ παρά να στρέψω το βλέμμα στη βάση του ναού του Αγίου Αντωνίου στο Σπήλαιο Αβάτζου, που παραπέμπει με το μέγεθος της κρηπίδας του σε αρχαίο ναό ή τουλάχιστον σε παλαιοχριστιανική βασιλική. Η περιοχή παρουσιάζει ενδιαφέρον και από την πλευρά της οικονομικής ιστορίας, οπότε μέχρι και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η Λίμνη και άλλοι μικροόρμοι που προαναφέρθηκαν χρησιμοποιούνταν για την προσέγγιση καϊκιών για τη φόρτωση κυρίως βελανιδιού, ασβέστη και χαρουπιού.
17. Η περιοχή έχει ομορφιά και ιστορία και σε καμία περίπτωση δεν αξίζει την τύχη της ανεξέλεγκτης χωματερής. Το Ατσιπόπουλο διαθέτει -μεταξύ άλλων- έναν θησαυρό παλαιοντολογικό, προϊστορικό και ιστορικό, φυσικό, λαογραφικό και θρησκευτικό. Η περιοχή των σπηλαίων, από την Παναγία Ζωοδόχο Πηγή μέχρι το Γεράνι θα πρέπει να ανακηρυχθεί ανοιχτό παλαιοντολογικό και αρχαιολογικό πάρκο, να καθαριστεί, να προστατευτεί και να αποδοθεί στην αναψυχή, οικογενειακή και τουριστική. Μερικά από τα σπήλαιά της, όπως τα τρία που διαθέτουν σπηλαιώδεις εκκλησίες αλλά και οι δύο Περιστερέδες, το σπήλαιο Σιμονέλι και τρία τουλάχιστον ανώνυμα θα πρέπει να γίνουν επισκέψιμα. Η πρόσφατη οικονομική κρίση επιβάλλεται μεταξύ άλλων να μας διδάξει ότι δεν μπορούμε να ζούμε άλλο με δανεικά, από τις τράπεζες ή από τη φύση αδιάφορο, καταναλώνοντας τόκους και κεφάλαιο. Ευτυχώς που η φύση δεν είναι δανειστής και δεν απαιτεί καθυπόταξη. Ζητά μόνο να την αφήσουμε ανεπηρέαστη να επανορθώσει τα δικά μας λάθη.
18. Κλείνοντας θα πρέπει ν’ αναφέρω ότι η περιοχή δεν στερείται βιβλιογραφίας. Στην ανακοίνωσή μου στο Συνέδριο «Εν Ατσιποπούλω» είχα κάνει 25 αναφορές (σπηλαιολογικές, αλλά και στους Αετουδάκη, Αναγνωστάκη και μαθητές του, Δερμιτζάκη, Τσουδερό κ.ά.), στις οποίες ενδιάμεσα εν τω μεταξύ προστέθηκε ο τόμος για το Ατσιπόπουλο του Γιώργου Περπυράκη. Στην ομορφιά τού εκεί φυσικού και πολιτισμικού περιβάλλοντος έχει αναφερθεί επανειλημμένα ο Αιμίλιος Γάσπαρης. Οπωσδήποτε αν υπάρχει ενδιαφέρον από τους αναγνώστες, αναλαμβάνω να οργανώσω μια περιήγηση στην άγνωστη στους πολλούς «Ατσιπουλιανή Ριβιέρα», όπως την ονομάζω, την οποία οι επιστήμονες με τη σειρά τους αναφέρουν ως «Κνωσό της παλαιοντολογίας της Κρήτης». Θα κάνουμε τον περίπατο όχι σ’ ολόκληρη την περιοχή που περίγραψα -πού πόδια για κάτι τέτοιο- αλλά από τον Περιστερέ μέχρι τον Άγιο Νικόλαο. Για να διαπιστώσουμε για μια ακόμα φορά ότι γύρω μας κρύβονται ομορφιές που δεν μπορούμε να τις φανταστούμε και που συχνά, μη γνωρίζοντάς τις, τις καταστρέφουμε…
