1. Με την ευκαιρία του εορτασμού της 25ης Μαρτίου συνεχίζω στις «Ιστορικές περιηγήσεις» με το θέμα αυτό, από εκεί που το είχα αφήσει στο φύλλο του «Ρεθέμνους» της 1ης Νοεμβρίου 2025. Είχα παραθέσει και σχολιάσει τότε μια εικοσάδα σχετικών φωτογραφιών της περιόδου 1937-1957. Σήμερα συνεχίζω με τη δημοσίευση άλλων τόσων, επιλεγμένων από την εικοσαετία που την ακολούθησε. Στο πρώτο αφιέρωμα, της περιόδου 1866-1936, υπενθύμιζα, και το κάνω και σήμερα, ότι οι παρελάσεις αυτού του είδους είναι εντελώς άγνωστες στην υπόλοιπη Ευρώπη. Γνωστές είναι μόνο οι στρατιωτικές. Όμως στην Ελλάδα οι πολιτικές παρελάσεις έχουν καταστεί εθιμικές, έχοντας μια μακρά ιστορία. Στο Ρέθυμνο μάλιστα, όπως έδειξα, έχουν ηλικία 160 και πλέον χρόνων.
2. Συνεχίζω λοιπόν με μια φωτογραφία του 1959. Το έτος αυτό η κατάθεση στεφάνων πραγματοποιήθηκε κλασικά στο μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη. Πίσω από το «Κύμα» διακρίνεται η οικία Πετυχάκη (ήδη τότε Γιώργη Παπαδάκη) και απέναντι το «Πυθαγόρειον Λύκειον» του Γεράσιμου Μιχελιουδάκη. Να σημειώσουμε ότι το σχολείο αυτό είχε ήδη συγχωνευτεί με το «Παλλάδειον Λύκειον» του Γιάννη Σπανογιάννη.
3. Από τους εορτασμούς του επόμενου έτους είναι τραβηγμένη η διπλανή φωτογραφία. Οι παρελάσεις πραγματοποιούνταν ακόμα στην Προκυμαία, από την οποία διακρίνεται η επιγραφή «Μοντέρνο Κέντρο Ανυφαντάκη». Προβληματισμό προκαλεί η ποδιά που φορούν οι μαθήτριες του Γυμνασίου Θηλέων, η οποία δεν είναι η γνωστή κλασική, μαύρη, που θα δούμε παρακάτω σε άλλες φωτογραφίες.
4. Από την κατάθεση στεφάνων του ίδιου αυτού έτους, 1960, είναι τραβηγμένη και η διπλανή φωτογραφία. Εκείνο που με έκανε να την επιλέξω είναι η παρουσία του μητροπολίτη Αθανάσιου Αποστολάκη, η οποία δεν ήταν συνηθισμένη σε τέτοιου είδους τελετές, αφού ο μακαριστός επικαλούνταν για τις απουσίες του τα προβλήματα υγείας που αντιμετώπιζε.
5. Σε παρέλαση της Προκυμαίας είναι τραβηγμένη και αυτή η φωτογραφία. Όπως έχουμε δει παλιότερα, οι εμφανίσεις ανδρών και γυναικών με παραδοσιακές κρητικές ενδυμασίες είχαν ξεκινήσει ήδη πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οργανωμένες άγνωστο από ποιον φορέα. Πίσω τους παρελαύνουν τα αγόρια του Γυμνασίου Αρρένων με τα απαραίτητα σχολικά πηλήκιά τους.
6. Κι αν η ανδρική φορεσιά φαίνεται τυποποιημένη, δεν ισχύει το ίδιο με την γυναικεία. Στη διπλανή φωτογραφία διακρίνονται 17 τουλάχιστον κορίτσια και είναι ζήτημα αν υπάρχουν δύο απ’ αυτά με την ίδια στολή. Ίσως φωτογραφίες σαν αυτή αλλά και προγενέστερες χρονικά, όπως και οι περιγραφές των περιηγητών, θα πρέπει να μας κάνουν να αναθεωρήσουμε την άποψή μας για την ομοιομορφία των κατά τόπους ενδυμασιών…
7. Το Γυμνάσιο Αρρένων (τότε μοναδικό) παρελαύνει στην επόμενη φωτογραφία, στην οποία τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία είναι ο ζήλος των αγοριών, η λιγοστή παρουσία κόσμου, το γεγονός ότι κάποιοι απ’ αυτόν αισθάνονται τόσο κουρασμένοι ώστε να κάθονται καθώς και η παρουσία δύο εντυπωσιακών κιοσκιών (σαχνισιών) κοντά στο Λύκειο των Ελληνίδων.
8. Στη φωτογραφία αυτή η παρέλαση έχει μεταφερθεί στη Λεωφόρο Παύλου Κουντουριώτη, Η παρουσία των τεσσάρων κοριτσιών ανάμεσα στα πολυάριθμα αγόρια του Γυμνασίου Αρρένων δικαιολογείται από την μη ύπαρξη «πρακτικού» (θετικής κατεύθυνσης) τμήματος στο Γυμνάσιο Θηλέων, οπότε αναγκάζονταν να φοιτούν στο αντίστοιχο του «Οίκου Παιδείας». Οπωσδήποτε η εμφάνιση αδικεί τη νεότητά τους.
9. Από τις παρελάσεις δεν έλειψαν ποτέ τα στρατιωτικά τμήματα, έστω και αν η πόλη μας δεν διέθετε μερικά από αυτά. Στη διπλανή φωτογραφία, από τις αρκαδικές εκδηλώσεις, παρελαύνει ένα άγημα ναυτικού, προερχόμενο προφανώς από τον Ναύσταθμο Κρήτης.
10. Ο μεγάλος πάντως αριθμός εκείνων που συμμετείχαν στις παρελάσεις απαρτιζόταν από τα δημοτικά σχολεία της πόλης. Πριν από τους συντεταγμένους μαθητές της πέμπτης και έκτης τάξης βάδιζε η εξάδα «της σημαίας», με κορυφαίο τον σημαιοφόρο της έκτης και τους εξ αριστερών και δεξιών παραστάτες του. Πίσω τους παρήλαυναν οι καλύτεροι μαθητές της πέμπτης τάξης.
11. Στις παρελάσεις της Προκυμαίας οι επίσημοι συγκεντρώνονταν μπροστά και πάνω στο κτήριο του (παλιού) Δημαρχείου, όπως σ’ αυτή εδώ τη φωτογραφία, που τραβήχτηκε πριν από το έτος 1964, όταν ο Σοφοκλής Βενιζέλος, που μόλις διακρίνεται, είχε αφιχθεί στο Ρέθυμνο μαζί με τον Αμερικανό εν Ελλάδι πρέσβη και επίσημους κρατικούς φωτογράφους, που διακρίνονται αριστερά και δεξιά.
12. Η διπλανή φωτογραφία, από ταχυδρομική κάρτα που έχει διασωθεί στο ΕΛΙΑ, παρατίθεται όχι επειδή παρουσιάζει ένα από τα σωματεία της πόλης με τα λάβαρα και τις σημαίες του, τέτοια είδαμε πολλά. Παρουσιάζεται εδώ επειδή το τοπίο της είναι κατά πολύ διαφορετικό από το σημερινό. Οπωσδήποτε είναι τραβηγμένη στη Λεωφόρο Κουντουριώτη, στο ύψος του Γυμνασίου Θηλέων και το κενό στο βάθος δεξιά είναι εκείνο της πλατείας Τεσσάρων Μαρτύρων.
13. Αν αναρωτιόμαστε πού στέκονταν οι επίσημοι στις παρελάσεις της Λεωφόρου, μη υπάρχοντος ακόμα τότε (προ 1970) του νέου Δημαρχείου, το έκαναν απέναντι από το 2ο Δημοτικό Σχολείο, μπροστά από τα φωτογραφεία Αθανασιάδη (μετέπειτα Μυλωνά) και Τριαντάφυλλου. Να σημειώσουμε ότι και σήμερα η εξέδρα των επισήμων δεν στήνεται ακριβώς στο Δημαρχείο αλλά απέναντί του.
14. Την παράταξη των επισήμων μπροστά στα φωτογραφεία (που έκαναν χρυσές δουλειές σ’ αυτές τις περιστάσεις) επιβεβαιώνει και η διπλανή φωτογραφία, η αξία της οποίας όμως έγκειται περισσότερο στο ότι δείχνει την τελευταία παρέλαση των μαθητών του ιδιωτικού σχολείου «Αθηνά», το 1964. Από το επόμενο έτος το ιστορικό «Σχολείο της Κυρίας Αμαλίας» έπαψε να λειτουργεί.
15. Για να «ευλογήσω λίγο και τα γένια μου», που δεν διαθέτω, θα παραθέσω την παράταξη της σημαίας του 2ου Δημοτικού Σχολείου κατά το σχολικό έτος 1969-1970. Σημαιοφόρος του σχολείου ήταν η Αφρούλα Λαγκουβάρδου και παραστάτες ο Μάρκος Κουταλάς και ο υπογραφόμενος.
16. Τω καιρώ εκείνω στα δημοτικά σχολεία δεν υπήρχαν βέβαια γυμναστές, για να κάνουν τις σχετικές πρόβες και να συνοδεύουν τους μαθητές στις παρελάσεις, οπότε τον ρόλο αυτό αναλάμβαναν συνήθως οι διευθυντές τους. Εννοείται ότι «ουαί και αλίμονο» αν κάποιος από τους μαθητές έχανε το βήμα του ή πατούσε -επίτηδες ή κατά λάθος- το παπούτσι του μπροστινού του και «ντρόπιαζε» έτσι τον διευθυντή του…
17. Από το έτος 1966 οι εορτασμοί της ολοκαύτωσης του Αρκαδίου πραγματοποιούνταν στη Λεωφόρο. Οι καταθέσεις γίνονταν πια στον ανδριάντα του Κωστή Γιαμπουδάκη, έργο του συμπολίτη γλύπτη Γιάννη Κανακάκη. Η φωτογραφία είναι πολύ πιθανόν να απαθανατίζει τα εγκαίνια του μνημείου.
18. Σιγά σιγά τα πράγματα εκσυγχρονίζονταν, μέχρι που στις παρελάσεις έπαιρναν μέρος και γυναικεία ένστολα τμήματα, όπως εδώ, στην έγχρωμη πια φωτογραφία, οι αστυνομικίνες. Όμως έχουμε ξεφύγει από τα χρονικά όρια που θέσαμε εξ αρχής. Οπωσδήποτε το κτήριο απέναντι από τη γωνία του Κήπου ξαναφέρνει στη μνήμη τη δυναμική λειτουργία του παραρτήματος Κρήτης του ΕΟΜΜΕΧ, υπό την Ελένη Παπαδογιάννη.
19. Από το 1983 παρέλαση χωρίς την Φιλαρμονική του Δήμου (παλιότερα και του Ορφανοτροφείου) δεν μπορούσε να νοηθεί. Ακόμα πιο αδιανόητη ήταν χωρίς τον αρχιμουσικό της Κώστα Αποστολάκη, όπως αντίστοιχα σήμερα χωρίς τον Αντώνη Μαυράκη.
20. Απ’ όλες τις φωτογραφίες που έχω στο αρχείο μου (και δεν είναι λίγες) διαλέγω για το κλείσιμο σήμερα μία του σχολείου «Αθηνά». Τα αγοράκια και τα κοριτσάκια είναι σχεδόν όλα χαρωπά και χαμογελαστά, ντυμένα με τις ομοιόμορφες στολές που είχαν φτιάξει οι μοδίστρες (ή οι μανάδες τους, των λιγότερο εύπορων). Τα -μη προβλεπόμενα- πηλήκια θα πρέπει να τα είχαν δανειστεί από γυμνασιόπαιδες ή από τους καπελάδες της πόλης. Η δασκάλα τους φαίνεται να αγωνιά για την εμφάνισή τους, όχι όμως και ο πιτσιρικάς σε πρώτο πλάνο, ο οποίος δείχνει ότι αισθάνεται «και πολύ άνδρας» με τη στολή που φορά.
Χρόνια πολλά και καλή παρέλαση μεθαύριο!
