1. Πριν από τρία χρόνια τέτοια εποχή έφυγε από κοντά μας ένας από τους σημαντικότερους Κρήτες των γραμμάτων, ο Σταμάτης Αποστολάκης. Ένα κρητικό έντυπο των Αθηνών μου ζήτησε τότε να συνοψίσω τους λόγους για τους οποίους τον θεωρούσα «πρύτανη» των λαογράφων της Κρήτης. Το κείμενο αυτό παραθέτω εδώ, με αρκετές προσθήκες. Σήμερα που το ξαναβλέπω η παραπάνω διαπίστωσή μου ισχυροποιείται. Οι μεγάλοι άλλωστε άνθρωποι, εκείνοι που ξεπερνούν κατά πολύ τη μετριότητα, είναι σαν τα έργα τέχνης: τα βάζεις στον τοίχο του σπιτιού σου, έστω σε αντίγραφα, και κάθε φορά που τα βλέπεις όχι μόνο δεν σε κουράζουν αλλά σ’ ευχαριστούν περισσότερο, αφού «διαβάζεις» επάνω τους πολύ περισσότερα πράγματα.
2. Ο Σταμάτης Αποστολάκης διετέλεσε εξαίρετος εκπαιδευτικός αλλά και λαογράφος και ιστορικός. Η Κρήτη ευτύχησε να μελετηθεί από σημαίνοντες Κρητολόγους, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται και εκλεκτοί λαογράφοι. Πρόκειται για τους αείμνηστους Παύλο Βλαστό, Γεώργιο Σπυριδάκη, Ευαγγελία Φραγκάκη, Γεώργιο Πάγκαλο, Μαρία Λιουδάκη, Ελευθέριο Πλατάκη, Παντελή Βαβουλέ, Ιωάννη Μαυρακάκη, Ειρήνη Παπαδάκη, Ιδομενέα Παπαγρηγοράκη, Στυλιανό Μοτάκη, Γεώργιο Δαφέρμο κ.ά.. Ως συνεχιστές του έργου τους ήρθαν οι Γεώργιος Αικατερινίδης, αείμνηστος κι αυτός από τα τέλη της περασμένης χρονιάς και φίλος του Σταμάτη Αποστολάκη, Γεώργιος Σμπώκος, Αντώνης Πλυμάκης αείμνηστος από τον περασμένο Μάρτιο, Κανάκης Γερωνυμάκης, Βασίλης Χαρωνίτης, Αντώνης Ξανθινάκης, Αριστοφάνης Χουρδάκης, Γεώργιος Παναγιωτάκης, Νίκος Ψιλάκης κ.ά.. Και βέβαια ο Σταμάτης Αποστολάκης, με το μεγάλο λαογραφικό του έργο.
3. Γεννήθηκε στην Αγία Ειρήνη Σελίνου Χανίων το 1932. Φοίτησε στο σχολείο του χωριού του και στη συνέχεια στο 1ο Γυμνάσιο Χανίων. Το 1950 εισήχθη στην Παιδαγωγική Ακαδημία Ρόδου, από την οποία αποφοίτησε το 1952 με άριστα. Την περίοδο 1953-1954 υπηρέτησε τη στρατιωτική του θητεία. Το 1955 διορίστηκε στο δημοτικό σχολείο Μαυροκάμπου Κορεστίων της Δυτικής Μακεδονίας. Στη συνέχεια μετατέθηκε στο νομό Χανίων, αρχικά στο δημοτικό σχολείο Ροδοβανίου Σελίνου (1959-1965) και μετά (1965-1966) στο δημοτικό σχολείο Αγριλέ Σελίνου. Από το 1966 ως το 1968 παρακολούθησε πρόγραμμα μετεκπαίδευσης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Το επόμενο έτος εργάστηκε ως βοηθός επιθεωρητή στα Χανιά. Το έτος εκείνο, 1969, παντρεύτηκε την κοινωνική λειτουργό Ελευθερία Κοντάκη, με την οποία απέκτησε δύο παιδιά. Την περίοδο 1969-1975 δίδαξε στο 13ο Δημοτικό σχολείο Χανίων και τέλος στο 6ο Δημοτικό Σχολείο Χανίων, μέχρι το 1987, οπότε και αποστρατεύτηκε.
4. Το έργο του είναι μεγάλο και πολυποίκιλο. Περιλαμβάνει καταρχήν το λειτούργημα του δασκάλου επί τρεισήμισι δεκαετίες, κατά τις οποίες συνεισέφερε αποφασιστικά στην απόδοση στην κοινωνία χιλιάδων πολιτών με στέρεες γνώσεις και αρχές. Περιλαμβάνει ακόμη πλήθος αυτοτελών εκδόσεων και δημοσιευμένων μελετών. Κι ακόμη εισηγήσεις σε όλα σχεδόν τα ιστορικολαογραφικά συνέδρια που πραγματοποιήθηκαν στην Κρήτη τις τελευταίες δεκαετίες, και πάνω απ’ όλα στα Κρητολογικά. Πέρα κι από αυτά, περιλαμβάνει εισηγήσεις σε Ημερίδες, καθώς και δημοσιογραφική εργασία μισού αιώνα. Δεν πρέπει να λησμονήσουμε τη διακονία μιας ζωής δίπλα στον μακαριστό Ειρηναίο Γαλανάκη, η οποία περιέλαβε και πλούσιο συγγραφικό έργο. Κι ακόμη, στην προσφορά του εντάσσονται και ραδιοφωνικές παραγωγές, όπως και η καταγραφή αυθεντικού ανέκδοτου υλικού, με εκατοντάδες ώρες ηχογραφήσεων, οπτικό υλικό σε φωτογραφικές διαφάνειες και οπτικοακουστικό υλικό σε ταινίες.
5. Η πρώτη δημοσιευμένη εργασία του ήταν τα «Λαογραφικά του κυνηγίου» το 1965 στην «Κρητική Εστία». Την πρώτη αυτή περίοδο, 1965-1980, έκανε 18 δημοσιεύσεις. Τη δεκαετία 1981-2000 δημοσίευσε 120 εργασίες, με αποκορύφωμα τα έτη 1981 και 1990, κατά τα οποία παρουσίασε 11 και 13 εργασίες αντίστοιχα. Είναι φανερό ότι όλα αυτά τα χρόνια συγκέντρωνε λαογραφικό υλικό, που προοιώνιζε και τη μελλοντική εκδοτική συνέχεια της πρώτης εικοσαετίας του 21ου αιώνα, κατά την οποία έχει δημοσιεύσει 70 περίπου νέες μελέτες.
6. Οι δημοσιευμένες εργασίες και αυτοτελείς του εκδόσεις μπορούν να καταταχθούν σε 15 κατηγορίες: τις λαογραφικές, τις ιστορικές, τις εκπαιδευτικές, τις φιλολογικές, τις γλωσσικές, τις τοπωνυμικές, τις θρησκευτικές/λατρευτικές, τις βιβλιολογικές, τις σύνθετες εργασίες, τις μεθοδολογικές, τις κριτικές παρουσιάσεις, τις ομιλίες και διαλέξεις, τις συμμετοχές σε τιμητικούς τόμους, τις νεκρολογίες και βιοεργογραφίες και τις εισαγωγές και προλογίσεις βιβλίων άλλων συγγραφέων.
7. Ο Σταμάτης Αποστολάκης αγαπούσε όχι μόνο τις αυτοτελείς εκδόσεις αλλά και τις περιοδικές, άλλωστε από την «Κρητική Εστία» του Ιδομενέα Παπαγρηγοράκη ξεκίνησε τη μακρόχρονη πορεία του. Οι σχετικές μελέτες του ανέρχονται σε 299. Ο εντυπωσιακός αυτός αριθμός δεν είναι οπωσδήποτε οριστικός, όχι μόνο επειδή ο Σταμάτης Αποστολάκης εξακολούθησε μέχρι το τέλος να δημοσιεύει εργασίες, αλλά και επειδή είναι πιθανόν κάποιες να μην έχουν εντοπιστεί.
8. Μια άλλη σημαντική του προσφορά είναι η εβδομαδιαία ολοσέλιδη στήλη «Πνευματικά και καλλιτεχνικά γεγονότα του τόπου μας» στην εφημερίδα «Χανιώτικα Νέα», από το 1966 μέχρι το 2022. Ο προσδιορισμός «ανελλιπώς» σημαίνει ότι δημοσίευσε -ούτε λίγες ούτε πολλές- τρεις χιλιάδες συνεργασίες, με την παρουσίαση εκδόσεων κυρίως αλλά και πνευματικών εκδηλώσεων. Βέβαια, ο «τόπος μας» αποδείχτηκε ιδιαίτερα διευρυμένος στην περίπτωση αυτή, περιλαμβάνοντας όχι μόνο τα Χανιά και την Κρήτη συνολικά αλλά και τη λαογραφία ως επιστημονικό τομέα και συχνά και την ιστορία. Στη δημοσιογραφική του προσφορά θα πρέπει να προσθέσουμε και τη ραδιοφωνική, με εκατοντάδες ώρες εκπομπών στο Ελληνικό Ίδρυμα Ραδιοφωνίας στο Ζάππειο Μέγαρο την περίοδο 1953-54, στην ΕΡΑ Χανίων και στο «Ράδιο Μαρτυρία» Χανίων, πάντα και παντού αφιλοκερδώς.
9. Τα τελευταία χρόνια είχε θέσει ως σκοπό ζωής την επιμέλεια και έκδοση του έργου του μητροπολίτη Κισάμου και Σελίνου Ειρηναίου Γαλανάκη. Κατόρθωσε να επιμεληθεί, εκδώσει και επανεκδώσει έξι βιβλία, ενώ συμμετείχε με εργασίες του στην έκδοση τριών αναμνηστικών τόμων για τον μακαριστό μητροπολίτη. Άλλωστε στο περιοδικό «Χριστός και κόσμος» της μητρόπολης που είχε ποιμάνει, ο Σταμάτης Αποστολάκης έχει δημοσιεύσει τουλάχιστον 70 δικά του άρθρα.
10. Βραβεύτηκε αλλεπάλληλες φορές. Οι εβδομήντα και πλέον σχετικές τελετές ίσως και να τον κούρασαν. Οπωσδήποτε, μέσα στα προβλήματα υγείας που αντιμετώπιζε τα τελευταία χρόνια, χάρηκε ιδιαίτερα τον τιμητικό τόμο ««Μά ’σά μυρίζει ο φρόνιμος, βαρσάμια δέ μυρίζουν. Εγκώμιον Σταμάτη Αποστολάκη» που του αφιερώσαμε μια εικοσάδα μελετητών, Κρητών και μη. Σεμνύνομαι ότι υπήρξα μέλος της Επιτροπής Έκδοσης και επιμελητής του τόμου αυτού, ο οποίος παρουσιάστηκε στις 2 Οκτωβρίου 2019 στο κατάμεστο Πνευματικό Κέντρο Χανίων.
11. Το Ρέθυμνο πρόλαβε να τον τιμήσει εν ζωή, με μια μεγάλη εκδήλωση γνωριμίας με το έργο του και τίμησής του που οργάνωσε στο Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο στις 19 Μαρτίου του 2018. Η εκδήλωση αυτή τελούσε υπό την αιγίδα της Ιεράς Μητροπόλεως Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου, της Περιφερειακής Ενότητας Ρεθύμνης και του Δήμου Ρεθύμνης. Σ’ αυτήν χαιρέτισαν ο Πρόεδρος της Ελληνικής Λαογραφικής Εταιρείας-ομότιμος πανεπιστημιακός καθηγητής Μιχάλης Μερακλής και η πρόεδρος του Μουσείου Φαλή Βογιατζάκη. Στη συνέχεια η επιμελήτρια του Μουσείου Αναστασία Πλατυρράχου διάβασε το βιογραφικό του σημείωμα και ο υπογραφόμενος, ως Γραμματέας του Μουσείου μίλησα με το θέμα «Μα σα μυρίζει ο όμορφος. Επισκόπηση της εργογραφίας του Σταμάτη Αποστολάκη».
12. Ακολούθησε ο Συντ. Δάσκαλος και Λαογράφος Βασίλης Χαρωνίτης, που μίλησε με θέμα «Ο δάσκαλος Σταμάτης Αποστολάκης» και ο επίσης συνταξιούχος Δάσκαλος και Δημοσιογράφος Βαγγέλης Κακατσάκης, που μίλησε με το θέμα «Χαίρε δάσκαλε και λαογράφε Σταμάτη Αποστολάκη». Ο πρώην Διευθυντής Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης Ρεθύμνης ανέπτυξε το θέμα «Η συμμετοχή του Σταμάτη Αποστολάκη στα κρητολογικά συνέδρια» και ο Φιλόλογος-Πρώην Προϊστάμενος Διεύθυνσης Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Θεόδωρος Πελαντάκης μίλησε με θέμα «Το βιβλίο «Ριζίτικα. Τα δημοτικά τραγούδια της Κρήτης». Ο Φιλόλογος Καθηγητής και Προϊστάμενος του Ιστορικού Αρχείου Κρήτης Κώστα Φουρναράκης μίλησε με θέμα «Τα βιβλία του Σταμάτη Αποστολάκη ‘Οι Μακεδονομάχοι μας στη δημοτική ποίηση’ και ‘Η μάχη της Κρήτης στη νεοελληνική ποίηση’».
Η συνταξιούχος καθηγήτρια και γυμνασιάρχης Μαριέττα Ασημομύτη-Εκκεκάκη είχε μιλήσει με θέμα «Το βιβλίο του Σταμάτη Αποστολάκη «Λαογραφικά τ’ αργαλειού» και ο θεολόγος καθηγητής και ιστορικός ερευνητής Μάνος Γοργοράπτης με το θέμα «Η εργασία του Σταμάτη Αποστολάκη «Μεγαλοβδομάδα και Λαμπρή στην Κρήτη». Ο μαθηματικός και Πρόεδρος της Πολιτιστικής Εταιρείας Κρήτης Ματθαίος Φραντζεσκάκης είχε μιλήσει με θέμα «Τα λαογραφικά του τσιγάρου» του Σταμάτη Αποστολάκη και το μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Ιστορικού και Λαογραφικού Μουσείου Κατερίνα Τσακάλη με το θέμα «Το βιβλίο του Σταμάτη Αποστολάκη «Τα λαογραφικά του χορού στη δυτική Κρήτη». Μετά την προσφώνηση της Φαλής Βογιατζάκη και την απονομή τιμητικής πλακέτας, ο τιμώμενος είχε αντιφωνήσει.
Όσοι είχαμε την τύχη να τον γνωρίσουμε, θα τον θυμόμαστε ως έναν ακούραστο επιστήμονα, με τεράστια προσφορά αλλά και με ακόμα μεγαλύτερη σεμνότητα. Για Κρήτες σαν αυτόν είναι που αναφέρουν τα ριζίτικα τραγούδια, που τόσο αγάπησε και μελέτησε:
...μα σα μυρίζ’ ο φρόνιμος βαρσάμια δε μυρίζουν...
Μυρίζ’ εκειά που πορπατεί, μυρίζ’ εκειά που στέκει,
μυρίζ’ εκειά που κάθεται, μυρίζει κι αν κοιμάται.
