1. Συνεχίζω σήμερα την αναφορά σε σπηλαιώδεις εκκλησίες του Αγίου Αντωνίου, με τη διπλή ευκαιρία του εορτασμού του το περασμένο Σάββατο και της κυκλοφορίας του βιβλίου μου «Οι βραχοκλησιές του Ρεθύμνου». Είναι αποτέλεσμα μιας έρευνας που κράτησε μια τριακονταπενταετία και στην οποία συνέδραμαν αρκετοί φίλοι αλλά και εφημέριοι ναών, σπηλαιολόγοι και πολίτες. Στο βιβλίο τεκμηριώνονται 136 σπηλαιώδεις ναοί, με στοιχεία για την τόπο που βρίσκεται ο καθένας, τις παραδόσεις που υπάρχουν γι’ αυτόν και, βέβαια, φωτογραφίες του.
2. Από τις 136 βραχοκλησιές οι 48, ποσοστό 35% και πλέον, είναι αφιερωμένες στον Άγιο Αντώνιο, καθόλου τυχαία βέβαια. Σήμερα, όπως και στις προηγούμενες «Ιστορικές περιηγήσεις», εστιάζω σ’ ορισμένες απ’ αυτές, ξεκινώντας από μια καθόλου συνηθισμένη, που βρίσκεται στο ανατολικό πρανές του Αρκαδιώτικου φαραγγιού, στην περιοχή Τραπέζα. Απ’ αυτήν έχει απομείνει σήμερα μόνο ένα εικονοστάσι, ενώ το σπήλαιο στο οποίο αρχικά βρισκόταν η βραχοκλησιά αυτή φαίνεται να ήταν λαξευτό. Η φωτογραφία τραβήχτηκε από τον Κώστα Μπιρικάκη.
3. Στον Άγιο Αντώνιο είναι αφιερωμένο και το ένα από τα δύο κλίτη του ενοριακού ναού του χωριού Μαρουλάς, το οποίο και βρίσκεται «υπό τον βράχον», ενώ το δεύτερο εκτός αυτού.
4. Στην Παλαίλιμνο ο Άγιος Αντώνιος ανήκει εκκλησιαστικά στη Μονή Προφήτη Ηλία Ρουστίκων. Η ιδιαιτερότητα του ναού βρίσκεται στο ότι είναι ξύλινος, διαμορφωμένος στο εσωτερικό μιας βαθιάς βραχοσκεπής.
5. Στην ιστορικότητα της βραχοκλησιάς του Αγίου Αντωνίου Πατσού έχουμε κι άλλοτε αναφερθεί. Στην αρχαιότητα αποτελούσε ιερό σπήλαιο του Ερμή, ενώ σήμερα αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα προσκυνήματα του Ρεθύμνου.
6. Στα Πλατάνια ο Άγιος Αντώνιος βρίσκεται μακριά από το χωριό, στην περιοχή Κολυβές, κι είναι ενταγμένος κι αυτός σε βραχοσκεπή. Το μέγεθος των πελεκιών με τα οποία έχει ανεγερθεί μας προσανατολίζει στην υπόθεση ότι είναι οικοδομημένος επάνω σε προϋπάρχοντα ναό της αρχαιότητας.
7. Ο Άγιος Αντώνιος, πάντως, με το μεγαλύτερο εμβαδόν είναι εκείνος στον Πρίνο, στην περιοχή Αγιασμάτσι. Τη διπλανή φωτογραφία είχα τραβήξει σε παλιότερη χριστουγεννιάτικη λειτουργία, με ιερέα τότε τον παπα-Βαγγέλη Δερμιτζάκη και ψάλτη τον Γιακουμή Σκεπετζάκη.
8. Ο Πρίνος διαθέτει κι άλλες βραχοκλησιές, μεταξύ των οποίων πιο πρόσφατη σε κατασκευή είναι εκείνη στην περιοχή Μαλή Ρυάκι, γνωστότερη από την παραλία της ως «Σπηλιές». Η βραχοκλησιά αυτή είναι αφιερωμένη επίσης στον Άγιο Αθανάσιο.
9. Το Ρέθυμνο δεν θα μπορούσε να υστερήσει και στον τομέα αυτό, παρουσιάζοντας ομώνυμο ναό, στον λόφο του Τιμίου Σταυρού. Κατά τη βενετοκρατία η βραχοκλησιά αυτή αποτελούσε καθολικό μοναστηριού.
10. Έναν ακόμα ναό, γνωστό με το όνομα «Άη Αντώνης ο κρυφός», διαθέτει το Ρέθυμνο απέναντι από το Μικρό Μετόχι. Η ύπαρξη ακριβώς δίπλα του ενός πρόσθετου σπηλαιώδους διαμορφωμένου χώρου μας προσανατολίζει στην υπόθεση μοναστικής ζωής στο παρελθόν.
11. Ο Άη Αντώνης του Ρουσσοσπιτιού βρίσκεται βόρεια του χωριού, σε μεγάλη σχετικά απόσταση, κοντά στη ρεθεμνιώτικη συνοικία Καστελάκια. Χρονολογείται στην 18ο αιώνα.
12. Το χωριό Φωτεινού έχει την ιδιαιτερότητα ότι διαθέτει δύο βραχοκλησιές στο όνομα του Αγίου Αντωνίου, τη μία στην περιοχή Ρούμα τ’ Άη-Αντώνη και την άλλη στην περιοχή Σχολάρι. Ο εντοπισμός της δεύτερης και το τράβηγμα των φωτογραφίας έγινε από τον Θοδωρή Βουρβαχάκη.
13. Μερικά χωριά διαθέτουν περισσότερες από μια βραχοκλησιά του Αγίου Αντωνίου, όπως η Ελεύθερνα (τρεις) και του Φωτεινού (δύο), καθώς βέβαια και το Ρέθυμνο. Γενικότερα οι βραχοκλησιές παρουσιάζουν μεγάλη συγκέντρωση σε ορισμένες περιοχές, αποτέλεσμα, τις περισσότερες φορές, της γειτνίασής τους με μοναστήρια.
Θα συνεχίσουμε όμως με το θέμα αυτό εν καιρώ.
