Ι. Ο εμφύλιος πόλεμος δεν πήρε διαστάσεις στο νησί της Κρήτης, ωστόσο δεν έλειψαν οι θάνατοι και οι αγριότητες. Η κυρίαρχη στο νησί βενιζελική (δημοκρατική) παράδοση απέτρεψε σε μεγάλο βαθμό τους διχασμούς, ενώ η παρουσία του Ε.Α.Μ.-Ε.Λ.Α.Σ. υπήρξε μικρή. Ωστόσο δεν έλλειψε η απηνής δίωξη των κομμουνιστών σε όλο το νησί. Στα βουνά, ο Δημοκρατικός Στρατός Κρήτης (Δ.Σ.Κ.), κυρίως με την ομάδα του Γιάννη Ποδιά, θα καταφέρει μερικές σημαντικές νίκες κυρίως στην Ανατολική Κρήτη, αλλά τελικά θα ηττηθεί. Στο Ρέθυμνο το Ε.Α.Μ. είχε κατά τη διάρκεια της κατοχής μια σημαντική νίκη εναντίον των γερμανικών δυνάμεων το Σεπτέμβριο του 1944 στη θέση «Λινές» στους Ποταμούς Αμαρίου.

Στις 13 Οκτωβρίου 1944 ο Γερμανός Διοικητής Ρεθύμνου ανακοίνωσε στον Δήμαρχο Ρεθύμνης Γοβατζηδάκη ότι οι γερμανικές δυνάμεις θα έχουν εκκενώσει την πόλη και ολόκληρη την ύπαιθρο μέχρι το μεσημέρι της ίδιας μέρας. Πράγματι την ίδια μέρα οι αντάρτικες ομάδες του Νομού Ρεθύμνης (Ε.Α.Ο. και Ε.Λ.Α.Σ) εισήλθαν στην πόλη  κάτω από  τις ενθουσιώδεις εκδηλώσεις  του  Ρεθεμνιώτικου  λαού. Στις  15 Ιανουαρίου  1945 η Εθνική Οργάνωση Ρεθύμνης (Ε.Ο.Ρ.) χτύπησε τα γραφεία του Κομμουνιστικού Κόμματος στο Ρέθυμνο και εκτέλεσε τον ελασίτη Γ. Φασατάκη. Την επομένη χωρίς καμία προειδοποίηση ο φρούραρχος Ρεθύμνης Παύλος Γύπαρης και ενώ  απουσίαζε ο Στρατιωτικός Διοικητής επιτέθηκε εναντίον του 44 συντάγματος Ε.Λ.Α.Σ. Ρεθύμνου,  το  οποίο  διαλύθηκε με σοβαρές απώλειες. Η Ε.Ο.Ρ. προσπάθησε να επικρατήσει σ' ολόκληρο το νομό και  συγκρούστηκε  με  δυνάμεις του  Ε.Λ.Α.Σ, κυρίως  υπολείμματα  του 44 συντάγματος, στα χωριά Κοξαρέ, Ρουσοσπίτι και στα Τρία Μοναστήρια.

ΙΙ. Για να κατανοήσουμε την πραγματική διάσταση του εμφυλίου στην Κρήτη, και ιδιαίτερα στο Νομό Ρεθύμνης πρέπει να μεταφερθούμε χρονικά στις αρχές του  1948, οπότε και εκδηλώθηκε το ενδιαφέρον του Αμερικανικού Ιδρύματος Ροκφέλλερ, (Rockfeller Foundation) μέσα στα πλαίσια της παρέμβασης των Η.Π.Α. στην Ελλάδα, ήδη από τον Ιούνιο του 1947, για την εκπόνηση υποδειγματικής μελέτης για την οικονομική ανάπτυξη της Κρήτης και την περαιτέρω επένδυση  κεφαλαίων στις νέες βιομηχανικές μονάδες που θα δημιουργούνταν. Το σχέδιο του Ιδρύματος Ροκφέλλερ είχε την στήριξη της Αμερικανικής Επιτροπής Βοήθειας προς την Ελλάδα (A.M.A.G.) και της κυβέρνησης του Θεμιστοκλή Σοφούλη, η οποία έδωσε εντολή στη Γενική Διοίκηση Κρήτης να λάβει όλα τα απαραίτητα μέτρα για την προώθηση της έρευνας του αμερικανικού ιδρύματος.¹ Ο Γενικός Διοικητής Κρήτης Αναστάσιος Χομπίτης με εγκύκλιο του προς τους Νομάρχες και Διοικητές Χωροφυλακής ζήτησε να ληφθούν όλα τα «ενδεικνυόμενα μέτρα» για την ασφάλεια της αποστολής του Ιδρύματος, που επισκέφτηκε το νησί από τις 19 Μαΐου 1948 μέχρι 15 Νοεμβρίου 1948, και διαβεβαίωσε «ότι το Αμερικανικόν ενδιαφέρον διά τήν Κρήτην δέν θά σταματήση είς τήν έρευναν αύτήν, άλλά θά εκδηλωθεί καί μέ έργα».² Για το σκοπό αυτό «ίνα  αρθώμεν είς το ύψος όχι πλέον άπλώς του Κρητικού άλλά του 'Εθνικού αιτήματος»³ έπρεπε να διαφυλαχθεί η απόλυτη τάξη και ευνομία στο νησί, δηλαδή, να εξοντωθούν οι κομμουνιστές, ως εμπόδιο για την οικονομική ανάπτυξη και την ευημερία των κατοίκων της Κρήτης.

Ο Χομπίτης ανάφερε αργότερα: «ημείς οί Κρήτες αντελήφθημεν τήν κρίσιμον κατάσταστν του έθνους καί διά κεραυνοβόλου ένεργείας δι’ ιδίων δυνάμεων τών στρατευμένων Κρητών, Χωροφυλακής, Μ.Α.Υ. Κυνηγών καί διά τής πολιτικής επιστρατεύσεως ήν εκήρυξα καί καθ’ ήν είς τάς ενόπλους περιπολίας ελάμβαναν μέρος οι δήμαρχοι, αξιωματικοί ε.α.,  δημόσιοι καί τραπεζικοί υπάλληλοι, εμποροβιομήχανοι καί εργάται, κατωρθώσαμεν, χωρίς νά ζητήσωμεν ουδεμίαν ενίσχυσιν του Κράτους, νά καταστείλωμεν τήν ανταρσίαν είς βραχύ χρονικόν διάστημα καί νά βασιλεύση τοιαύτη τάξις καί ευνομία είς τήν Μεγαλόνησον, ώστε νά δυνηθώμεν νά υποστείλωμεν περί τά 18.000 Κρητικόπουλα είς τήν Ηπειρωτικήν Ελλάδα νά πολεμήσουν διά την επιβίωσιν της φυλής καί τά ιδανικά της ελευθερίας».⁴

Το σχέδιο Μάρσαλ (Marshall Plan) -Ιούνιος 1947- και η εφαρμογή του στην Κρήτη  λειτούργησε συντελεστικά αφενός στο να μην πάρει ο εμφύλιος μεγάλες διαστάσεις στην Κρήτη, αφετέρου στη γρήγορη εξουδετέρωση των αντάρτικων ομάδων στις περιοχές που κινήθηκε o Δ.Σ.Κ.. Οι μεθοδεύσεις της κρατικής διοίκησης στην Κρήτη  για την προσέγγιση του ξένου κεφαλαίου, ήδη από τα τέλη 1945, με τους όρους που εκείνο έθετε, σκόπευαν στη διαμόρφωση  από πολύ νωρίς εκείνων των πολιτικών και κοινωνικών συνθηκών που θα οδηγούσαν στην άρση των βασικών οικονομικών αιτιών τα οποία ευθύνονταν για την «χαμηλήν στάθμην τής ζωής» στην Κρήτη.⁵ Τα αίτια αυτά, όπως τα αριθμεί η μελέτη του Ιδρύματος Ροκφέλλερ, ήταν η έλλειψη βιομηχανικών εγκαταστάσεων και εργοστασίων, ασφάλειας για την αποταμίευση και επένδυση, η χαμηλή απόδοση της εργασίας και η ανυπαρξία πνεύματος συνεργασίας μεταξύ των κοινωνικών τάξεων.⁶ Η αίσθηση ευφορίας και ικανοποίησης που το σχέδιο Marshall προκάλεσε στην Ρεθεμνιώτικη κοινωνία,⁷ απέτρεψε την εκδήλωση ένοπλου αγώνα από μέρους των κομμουνιστών του νομού, οι οποίοι κάτω από την πίεση κάθε είδους απειλών δεν ανταποκρίθηκαν στο σύνολό τους στην πρόσκληση για την στελέχωση μονάδων του Δ.Σ.Κ..⁸ Ο φόβος και η διστακτικότητα οδήγησαν τη μειοψηφία των αριστερών στο Ρέθυμνο στη συμμόρφωσή τους στις εντολές της Γενικής Διοίκησης Κρήτης. Μόνο τα χωριά Μέλαμπες και Ανώγεια μπόρεσαν τελικά να συγκροτήσουν ομάδες ανταρτών.⁹

Η Ρεθεμνιώτικη κοινωνία, όμως, δεν επιθυμούσε τον εμφύλιο πόλεμο, γι' αυτό και ο ένοπλος αγώνας των κομμουνιστών στο νομό ήταν εκ των προτέρων καταδικασμένος. Δεν θα πρέπει, λοιπόν, να αναζητήσουμε ευθύνες γι’ αυτό σε υποκειμενικούς παράγοντες, που σχετίζονταν με την αντιφατική πολιτική του Κ.Κ.Ε. στην Κρήτη, όσο σε αντικειμενικούς παράγοντες που το σχέδιο Marshall διαμόρφωσε στην Κρήτη. Ο αμερικανικός παρεμβατισμός με πρόσχημα τον κομμουνιστικό κίνδυνο καθόρισε το κυρίαρχο οικονομικοπολιτικό πλαίσιο.

Την επαύριο του πολέμου και της αποχώρησης του κατακτητή οι κάτοικοι του νομού είχαν να αντιμετωπίσουν συγκεκριμένα προβλήματα. Αυτά αφορούσαν  την ίδια την επιβίωσή του, την ανοικοδόμηση και ανάπτυξη του νομού. Οι κοινωνικοί και οικονομικοί μηχανισμοί που λειτούργησαν με τη  βοήθεια αρχικά των συμμαχικών οργανισμών Ούνρα, F.A.O. (Food and Agricultural Products Organization ) και μετά το 1947 με τις χρηματοδοτήσεις του σχεδίου Marshall και της A.M.A.G. (American Mission for aid to Greece - Αμερικανική Αποστολή Βοηθείας) βοήθησαν σημαντικά στην αντιμετώπιση των προβλημάτων αυτών.¹⁰ Η από το εξωτερικό εισαγωγή τροφίμων  και  ρουχισμού,  η  υποστήριξη  της παραγωγής ελαιολάδου  και γενικότερα  η  ενίσχυση  της αγροτικής παραγωγής  με  μηχανήματα (π.χ. τρακτέρ), λιπάσματα και ψεκασμούς, η αναδιοργάνωση υπηρεσιών Δημοσίας Υγείας,  καθώς  και  η  αποκατάσταση  των  υλικών  ζημιών  του  πολέμου, δικαιολογούσαν το αίσθημα ευφορίας που ένιωθαν οι κάτοικοι ανεξαρτήτως ιδεολογικής τοποθετήσεως.¹¹ Τα Ανώγεια, κωμόπολη 3.500 κατοίκων, που είχαν καταστραφεί ολοσχερώς το διάστημα  13-15 Αυγούστου του 1944 είχαν μέχρι τις αρχές του 1948 ανοικοδομηθεί, όπως και άλλα χτυπημένα από τους Γερμανούς χωριά του νομού.¹² Επιπλέον, άρχισαν από το 1945 να τίθενται οι βάσεις για την οικονομική ανάπτυξη της Κρήτης: χρηματοδότηση έργων οδοποιίας, -μόνο η αποκατάσταση των εθνικών οδών στην προπολεμική τους κατάσταση στοίχισε περίπου 4 εκατομμύρια δολάρια- κατασκευή λιμενικών έργων και εγκαταστάσεων, επενδύσεις στις αερομεταφορές και ανάπτυξη των τηλεπικοινωνιών, κατασκευή εργοστασίων και βιοτεχνιών.¹³ Η δεξιά, και πριν ακόμη την άνοδο του Κωνσταντίνου Τσαλδάρη στην εξουσία, κατάφερε να ελέγξει τους μηχανισμούς της αγοράς σε πόλη και ύπαιθρο, εκτοπίζοντας το Ε.Α.Μ. (Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο), ακυρώνοντας μ’ αυτόν τον τρόπο τον ρόλο του στην κατοχή.¹⁴ Είναι χαρακτηριστική των περιστάσεων η έκταση της αρθρογραφίας στην εφημερίδα Κρητική Επιθεώρηση («Κ.Ε.») που αναφερόταν σ’ αυτό το «ξεκίνημα που εξασφαλίζει στο Ρέθυμνο  την συμμετοχή του,  από  μια καλή  θέση,  στη  μεταπολεμική οικονομική περίοδο».¹⁵ Σ’ αυτό το ξεκίνημα εχθρός για την «Κ.Ε.» ήταν o εμφύλιος πόλεμος, ως κατάσταση απευκταία, όμως, μετά το 1946 απειλή για την πρόοδο και ανάπτυξη του τόπου αποτελούσε μόνο ο κομμουνισμός. Αυτή την αντίληψη είχαν όχι μόνο η φιλελεύθερη Δεξιά (Βενιζελικοί), πρώτη δύναμη στο νομό, αλλά και οι περισσότεροι κάτοικοι του νομού, αγρότες στο μεγαλύτερο ποσοστό τους. Πολλοί κάτοικοι των χωριών εκείνων που βρέθηκαν κοντά στα θέατρα των επιχειρήσεων κατά του Δημοκρατικού στρατού προθυμοποιήθηκαν να στελεχώσουν τις κυβερνητικές δυνάμεις, χωρίς να κινούνται από ιδεολογικά ελατήρια ή επειδή εξαναγκάστηκαν να το κάνουν.¹⁶ Είχαν την αίσθηση ότι επιτελούν «ιερό καθήκον» απέναντι σε μια «εθνική απειλή».

Οι πιθανότητες να ξέσπαγαν εμφύλιες συγκρούσεις στο νομό Ρεθύμνης δεν ήταν μεγάλες. Η επανενοποίηση της  κοινωνίας της νήσου είχε συντελεστεί χωρίς τη μετάβαση σε μια κοινωνία των όπλων. Όλες οι επαρχίες του νομού εξέδωσαν ψηφίσματα για τη μη συμμετοχή τους στον εμφύλιο, τα οποία υπογράφονταν και από τα μέλη των οργανώσεων του Ε.Α.Μ.. Στις 3 Μαΐου 1947 η «Κ.Ε.» δημοσίευσε άρθρο με τον τίτλο «όλοι φρουροί της τάξεως». Λίγες μέρες πριν ο Νομάρχης Ρεθύμνου Χαράλαμπος Ξυλούρης σε μια κίνηση  κατευνασμού κάλεσε τα μέλη  του Ε.Α.Μ. για συνεργασία με το Λαϊκό Κόμμα στον τομέα της δημόσιας τάξης.¹⁷ Ο ίδιος νομάρχης δύο μήνες αργότερα επικρότησε το χτύπημα εναντίον των κομμουνιστών. Αν εξαιρέσουμε τις Μέλαμπες και τα Ανώγεια πουθενά αλλού δεν υπήρχαν ισχυρές κομματικές οργανώσεις βάσης (Κ.Ο.Β.) του Κ.Κ.Ε., οι οποίες αφενός θα δημιουργούσαν ένοπλες ομάδες, αφετέρου θα μπορούσαν να υποστηρίξουν τα ένοπλα σώματα με τρόφιμα, φάρμακα και όπλα. Επιπλέον, το τάγμα σκαπανέων που υπήρχε στο Ρέθυμνο, που θα μπορούσε να πάρει τα όπλα, είχε διαλυθεί από το Φεβρουάριο τον 1947 και οι στρατιώτες του είχαν μεταφερθεί στον Άγιο Νικολαο.¹⁸ Ο εμφύλιος πόλεμος μεταφέρθηκε στο Νομό Ρεθύμνης μετά την ήττα τον Δ.Σ.Κ. στα βουνά του Λασιθίου. Τον Ιούνιο του 1947 ο Δ.Σ. βρισκόταν στον Ψηλορείτη με επικεφαλής τον Ιωάννη Ποδιά και ομαδάρχες τους Γιώργη Ανδρουλιδάκη, Χαράλαμπο Καλομοίρη, Κωσταντίνο Σπώκο, Θεόφιλο Τρουλλινό, Ελπιδοφόρο Μανωλεσάκη, Κων/νο  Πατραμάνη.¹⁹  Οι  δυνάμεις  συγκεντρώθηκαν στο οροπέδιο της Νίδας, περιοχή καλυπτόμενη από κάθε μεριά, όπου και έφτασαν ενισχύσεις από κομμουνιστές των Ανωγείων και των Μελάμπων.

 ΙΙΙ. Η «Μάχη του Ψηλορείτη» και η ήττα του Δ.Σ.Κ..

 Στις 28 Ιουνίου 1947 ξεκίνησαν από το χωριό Μέλαμπες γύρω στα δώδεκα άτομα, ελασίτες και επονίτες, με επικεφαλής τον ιατρό Μιχάλη Χριστοφοράκη, για να φτάσουν στη Νίδα, όπου υπήρχε συγκεντρωμένη  δύναμη  ογδόντα πέντε αντρών.²⁰ Οι σύνδεσμοι του Ποδιά στο νομό δεν μπόρεσαν να  επιστρατεύσουν  μεγαλύτερο  αριθμό  κομμουνιστών.  Ακόμη  και  στις Μέλαμπες  με την ισχυρή  κομματική  βάση,  ο  φόβος για αντίποινα στις οικογένειες των κομμουνιστών ήταν μεγάλος,  όπως  μεγάλη  ήταν και η διάσταση απόψεων μεταξύ των κομμουνιστών για το αν θα έπρεπε να φύγουν στο  βουνό ή  να διατηρήσουν την αμυντική  τους στάση  χωρίς να αρχίσουν ένοπλο  αγώνα. Ο Χριστοφοράκης  δεν κατάφερε να πείσει πολλούς συγχωριανούς του να τον ακολουθήσουν σε μια απροκάλυπτη σύγκρουση με τις κυβερνητικές δυνάμεις και μάλιστα μετά την ήττα του Δ.Σ.Κ. κατηγορήθηκε από συγχωριανούς του και πολύ περισσότερο από τους συγγενείς των θυμάτων ότι τους οδήγησε στη μάχη χωρίς στρατιωτική προετοιμασία.

Στις 30 Ιουνίου 1947 αντάρτες του Δ.Σ. αιφνιδίασαν στην περιοχή Μηλιά της Νίδας απόσπασμα χωροφυλακής που έκανε περιπολία.²¹  Παρά την επιτυχία του Δ.Σ., που του απέφερε όπλα και σφαίρες, η παρουσία των ανταρτών και της θέσης τους έγινε γνωστή στις κυβερνητικές δυνάμεις, οι οποίες μαζί με ομάδες πολιτών έφτασαν στη Νίδα τη νύχτα με σκοπό να εξοντώσουν τον Δημοκρατικό Στρατό. Ο στρατός, τμήμα χωροφυλακής από το Ζαρό, καθώς και ένοπλα τμήματα πολιτών, συνολικά 800 περίπου άτομα, συγκρούστηκαν το πρωινό της 1ης Ιουλίου στη θέση Αλικαδάμ της Νίδας με τις δυνάμεις του Δ.Σ.Κ.. Η αριθμητική υπεροχή, η καλύτερη στρατιωτική εκπαίδευση και ο αρτιότερος εξοπλισμός έδωσε τη νίκη στις κυβερνητικές δυνάμεις σκορπίζοντας τις δυνάμεις των κομμουνιστών στις υπώρειες του Ψηλορείτη στη νότια πλευρά του. Το τελικό χτύπημα στους κομμουνιστές έδωσε η χωροφυλακή Ρεθύμνου με αρχηγούς τους Φρεσκάκη-Χαλκιαδάκη συνεπικουρούμενη  από  ομάδες προσδραμόντων χωρικών από τα χωριά Κουρούτες, Νίθαυρη, Αποδούλου, Φουρφουρά. Ανάμεσα στους νεκρούς που -δεν ξεπερνούσαν τους δέκα- ήταν και ο Ποδιάς.²²

Μετά τη διάλυση των αντάρτικων ομάδων στους πρόποδες του Ψηλορείτη άρχισε μια ανελέητη καταδίωξη των διαφυγόντων τη σύλληψη κομμουνιστών στους γύρω κάμπους, όχι μόνο από τη χωροφυλακή, αλλά και από παρακρατικές οργανώσεις «εθνικοφρόνων», όπως αυτή του Μανώλη Μπαντουβά, άλλοτε αρχηγού της Ενωμένης Αντίστασης Κρήτης.²³ O απρόσκλητος επισκέπτης από τη Μεσσαρά εξαπέλυσε εκκαθαριστικές επιχειρήσεις στις επαρχίες Αμαρίου και Αγίου Βασιλείου, οδηγώντας στις φυλακές του Ηρακλείου πολλούς κομμουνιστές, πολλοί από τους οποίους εκτελέστηκαν αμέσως.²⁴ Η βία και η τρομοκρατία του Μπαντουβά δεν περιορίστηκε μόνο στους αντάρτες του Δ.Σ.Κ, αλλά επεκτάθηκε και στα μέλη των οικογενειών τους και σε συγγενικά τους πρόσωπα.

Στις 10 Ιουλίου του 1947 ο Νομάρχης Ρεθύμνης Ξυλούρης ευγνωμονεί αυτούς που έδωσαν το χτύπημα στους κομμουνιστές και «συνετέλεσαν είς τήν απαλλαγήν του Νομού από την απειλή του εγκληματικού μολύσματος».²⁵ Πολλοί από τους κομμουνιστές που είχαν οικογένεια υπέγραψαν κάτω από πίεση δηλώσεις αποκήρυξης του Κ.Κ.Ε, οι οποίες ήταν ομαδικές και δημοσιεύονταν καθημερινά από τις 21 Ιουλίου στην «Κ.Ε». Αυτοί ήταν που αποδέχτηκαν και την αμνηστία του πρωθυπουργού Θ. Σοφούλη το Σεπτέμβριο του 1947.²⁶ Κάποιοι σύντροφοι του  Ποδιά διέφυγαν στα Λευκά Όρη για να ενωθούν με τις εκεί ένοπλες δυνάμεις των κομμουνιστών και να συνεχίσουν τον αγώνα. Στο φαράγγι της Σαμαριάς γράφτηκε ο επίλογος για τον Δ.Σ.Κ. και τη «Λαϊκή Δημοκρατία της Σαμαριάς».

υποσημειώσεις