Αγάπη του Ψηλορείτη

Χνάρια περι(η)γητώ πατώ, βγαίνω στον Ψηλορείτη,

σε χίλιες γλώσσες τραγουδώ την ομορφιά σου Κρήτη. 

Πως σ’ αγαπώ μολόησα μόνο στον εαυτό μου,

σέρνω στον Τίμιο Σταυρό να το φωνιάξω φως μου.

Μα α ντ’ ακούσου ντα πουλιά κι ο Θεός θα καταλάβουν,

γιατί οι γι-αθρώποι στη μ-πληγή αλάτι πάλι βάνουν.

Του Ψηλορείτη τση κορφής το χιόνι θέλω μόνο,

απού γιατρεύγει τσι πληγές και σβήνει κάθε πόνο.

Απ’ το σαρνίτσι τζη θα πιω νερό να ξεδιψάσω,

και στο πεζούλι τσ’ εκκλησάς θα κάτσω να θαμάσω,

το γαλανό τση θάλασσας και τ’ ουρανού το χρώμα, 

σύννεφα και βουνοκορφές, πέτρες πλακιές στο χώμα.

Κι ανέ σταθώ πλια τυχερός, βιτσίλα γή φαλκόνι,

να ιδώ, το νού μου σάικα θα νιώσω να μερώνει…  

Η Κρήτη, νησί τραχύ και εύφορο μαζί, προσέλκυσε διαχρονικά το ενδιαφέρον ξένων περιηγητών και βοτανολόγων, οι οποίοι την επισκέφθηκαν για να γνωρίσουν τη φύση και τις ιδιαιτερότητές της. Στο πλαίσιο αυτού του διαχρονικού ενδιαφέροντος για την Κρήτη εντάσσονται και οι επισκέψεις του George Percival Baker (1856–1951), ερασιτέχνη βοτανολόγου, συλλέκτη υφασμάτων και ορειβάτη, βρετανικής καταγωγής, που γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Κωνσταντινούπολη και από το 1874 και μετά έζησε στην Αγγλία. Το 1884 ίδρυσε με τον αδερφό του James την εταιρεία διακοσμητικών υφασμάτων “GP & J BAKER”, η οποία εξακολουθεί να λειτουργεί μέχρι σήμερα. Ταξίδεψε στην Ελλάδα –στην περιοχή του Ολύμπου και την Κρήτη– την Κορσική, τον Καύκασο, το Μαρόκο, τη Μικρά Ασία και άλλες περιοχές. Ο Baker επισκέφθηκε την Κρήτη τα έτη 1925–1927 [1], κυρίως για τη συλλογή φυτών, και κατέγραψε τις εντυπώσεις του στο άρθρο "CRETE (1925, 1926, 1927)", δημοσιευμένο στο Alpine Journal το 1928, επίσημο περιοδικό της Alpine Club του Λονδίνου – ενός από τους παλαιότερους συλλόγους ορειβατών και εξερευνητών στον κόσμο. Το άρθρο του  συνδυάζει βοτανική και γεωγραφική παρατήρηση με ταξιδιωτικές εντυπώσεις, προσφέροντας μια σημαντική εικόνα της Κρήτης του Μεσοπολέμου, την περίοδο που η ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας ήταν ακόμη πρόσφατη. Ο Baker περιγράφει την ποικιλόμορφη γεωγραφία του νησιού, από βουνά και φαράγγια μέχρι παραθαλάσσιες περιοχές, και καταγράφει σπάνια είδη χλωρίδας. Παράλληλα, δίνει εικόνα για τη ζωή των Κρητικών, τα χωριά, τις παραδόσεις και τις γιορτές τους. Το άρθρο περιλαμβάνει επίσης παρατηρήσεις για μινωικά ερείπια και μοναστήρια, όπως η Μονή  του Αγίου Αντωνίου Βροντησίου, στον Ζαρό Ηρακλείου και η Μονή της Αγίας Τριάδος Τζαγκαρόλων, στη χερσόνησο του Ακρωτηρίου, στα Χανιά. Αναφέρει περιοχές των Χανίων, του Ρεθύμνου και του Ηρακλείου που επισκέφθηκε, μεταξύ των οποίων και τις κορφές του Αγίου Πνεύματος στα Λευκά Όρη (1926), και του Τιμίου Σταυρού στον Ψηλορείτη (1925– 1926), στις οποίες ανέβηκε.

Με αφορμή σειρά άρθρων μου για την επίσκεψη ενός άλλου Βρετανού εξερευνητή, του Aubyn Trevor-Battye, στον Ψηλορείτη, το 1909, μετέφρασα και παραθέτω παρακάτω το απόσπασμα από το κείμενο του Baker που αφορά στην επίσκεψή του σε περιοχές γύρω από τον Ψηλορείτη και την ανάβασή του στην κορφή του Τιμίου Σταυρού. Είναι χαρακτηριστικό, ότι ο Baker, στα ταξίδια που έκανε στην Κρήτη είχε υπόψη του τον φυσιοδίφη και περιηγητή Trevor-Battye και εν μέρει ακολουθεί τα χνάρια του, αφού στο κείμενό του αναφέρει ότι κατά το πρώτο του ταξίδι στην Κρήτη, που έγινε το καλοκαίρι του 1925, αποβιβαζόμενος στα Χανιά με ένα ελληνικό επιβατηγό ατμόπλοιο από τον Πειραιά «διαπίστωσε ότι το ξενοδοχείο των ημερών του Trevor-Battye είχε αλλάξει χέρια και, υπό τη νέα διοίκηση, η ανθυγιεινή του κατάσταση και οι πολυάριθμες ενδείξεις “ανατολίτικης δυσφορίας” τον έδιωξαν» [2]. Στη μετάφραση, έχω συμπεριλάβει και τη σελίδα 260 του σχετικού τόμου του περιοδικού Alpine Journal, στην οποία ο Baker διατυπώνει ενδιαφέρουσες απόψεις και συμπεράσματά του για τους κατοίκους της Κρήτης εκείνης της εποχής. To αρχείο που περιέχει το άρθρο του George Percival Baker έχει αναρτηθεί, σε μορφή PDF, στην ιστοσελίδα:

https://www.alpinejournal.org.uk/Contents/Contents_1928_files/AJ 1928 Vol 40 243-261 Baker Crete.pdf

Ακολουθεί η μετάφραση του άρθρου, που αντιστοιχεί στις σελίδες 255-260 του τόμου 40 του περιοδικού Alpine Journal (1928):

Αποχαιρετήσαμε τους φίλους μας από τα Χανιά με εκφράσεις αμοιβαίας λύπης και μεταβήκαμε οδικώς στο Ρέθυμνο από τον παραλιακό δρόμο. Από εκεί, με μουλάρια, ακολουθήσαμε μια ορεινή διαδρομή γύρω από τη δυτική και νότια πλευρά του Ψηλορείτη [στο πρωτότυπο: Ida] [3], φτάνοντας στον προορισμό μας, στο Ηράκλειο, το βράδυ της πέμπτης ημέρας.

Την προηγούμενη χρονιά, όταν ο Hiatt Baker ήταν μαζί μου, κάναμε αυτό το ταξίδι με ατμόπλοιο. Πρόθεσή μας ήταν να κάνουμε την ανάβαση στον Ψηλορείτη. Ο δρόμος από το Ηράκλειο οδηγεί με αυτοκίνητο μέσα από την εύφορη, κατάφυτη από αμπέλια κοιλάδα του Μαλεβιζίου, φημισμένη για το κρασί της, σε ένα χωριό κοντά στον υδροκρίτη [περιοχή που χωρίζει δύο γειτονικά λεκανοπέδια απορροής]. Στρίψαμε δεξιά και μπήκαμε σε έναν νεοσύστατο δρόμο που δεν είχε φτάσει ακόμη στο στάδιο της ασφαλτόστρωσης. Η κλίση στην κάθοδο ήταν απότομη, με πολλές φουρκέτες, αυλακωμένες σαν να είχε περάσει από την επιφάνειά τους ένα βαθύ ινί.

Σταματήσαμε στο χωριό Γέργερη, σε υψόμετρο 2.000 ποδιών [≈ 610 μ. 1 πόδι = 30,48 εκ.], σε έναν από τους νοτιοανατολικούς πρόποδες του Ψηλορείτη. Εκεί μας υποδέχτηκε ο παπάς του χωριού [4], ο οποίος ενήργησε ως μεσολαβητής στην αναζήτηση και τη διαπραγμάτευση για μουλάρια. Εξέφρασε την επιθυμία να συμμετάσχει στην ομάδα μας, διαβεβαιώνοντάς μας ότι όχι μόνο γνώριζε το δρόμο, αλλά θα μπορούσε να εφοδιάσει το κελάρι μας με θηράματα.

Κατασκηνώσαμε σε έναν ελαιώνα, με έναν δυνατό καυτό άνεμο να φυσάει όλη τη νύχτα. Η συνηθισμένη διαδρομή είναι το μονοπάτι των μουλαριών, το οποίο, διασχίζοντας τους πρόποδες στις νοτιοανατολικές πλαγιές των ακραίων ορεινών όγκων του κύριου ορεινού συμπλέγματος και περνώντας από τη Μονή Βροντησίου, συνεχίζει στη συνέχεια προς το χωριό Βορίζια. Ο πρόσχαρος νεαρός παπάς μας, ωστόσο, μας οδήγησε στα βουνά πίσω από το χωριό. Αυτή η διαδρομή μπορεί να ήταν μεγαλύτερη, αλλά ήταν σαφώς πιο ενδιαφέρουσα, καθώς ιππεύσαμε μέσα από ζώνες ποικίλης βλάστησης και δάση, πιο πυκνά και πολυάριθμα από ό,τι στην άλλη διαδρομή. Συναντήσαμε αρκετούς καρβουνιάρηδες με τα φορτωμένα μουλάρια τους και τελικά βγήκαμε μέσα από τους λόφους στο Οροπέδιο της Νίδας [στο πρωτότυπο: Nida plain – Πεδιάδα της Νίδας], από όπου ιππεύσαμε προς τις πλαγιές στην άλλη πλευρά πάνω από μια «μάντρα», όπου στήθηκε η κατασκήνωση.

Από το στρατόπεδό μας είχαμε θέα στo οροπέδιο 150 πόδια [≈ 46μ.] κάτω από εμάς, άλλη μία από αυτές τις ορεινές λεκάνες που είναι τόσο χαρακτηριστικές για την Κρήτη. Είναι περίπου δύο μίλια από τη Δύση προς την Ανατολή, επίπεδο σαν γήπεδο κρίκετ, περιστοιχισμένο από στρογγυλεμένους λόφους μπροστά, ενώ σε κάθε πλευρά και πίσω μας βρίσκονταν οι απότομες βόρειες πλαγιές που οδηγούν στην κύρια βορειοανατολική κορυφογραμμή του Ψηλορείτη.

Την άνοιξη του 1925, όταν πρωτοείδα το οροπέδιο [5] από αυτό το ίδιο σημείο, μπορούσε κανείς να ακολουθήσει το πράσινο αυτής της λεκάνης μέσα στα κοιλώματα και τις κοιλάδες ανάμεσα στους λόφους. Τώρα, τον Σεπτέμβριο, το χρώμα από πράσινο είχε γίνει γήινο και η λιμναία όψη είχε χαθεί. Το οροπέδιο είναι ένας σπουδαίος βοσκότοπος για πρόβατα και κατσίκια, τώρα γυμνός από κάθε βλάστηση εκτός από το φαγωμένο από τα πρόβατα γρασίδι, τόσο πυκνό και κοντό που έδινε την εντύπωση ότι μια κουρευτική μηχανή είχε περάσει από πάνω του. Κατά τους χειμερινούς μήνες μέχρι το τέλος Απριλίου, το οροπέδιο καλύπτεται από ένα στρώμα χιονιού, το οποίο όταν λιώνει περνά μέσα από υπόγειες διόδους για να βρει διέξοδο στους πρόποδες του Ψηλορείτη. Μέσα και ανάμεσα στους βράχους που προεξέχουν και φαίνονται εδώ κι εκεί στο οροπέδιο, μπορεί κανείς να συναντήσει ένα ενδιαφέρον φυτό που προστατεύεται από τις κατσίκες χάρη στους πυκνούς μίσχους κάποιου θάμνου, ή από τα αγκάθια ενός θάμνου όπως η βερβερίς η κρητική [Berberis Cretica. Στην Κρήτη: λουτσιά]. Μερικοί από τους φαγωμένους ακανθώδεις θάμνους ήταν καλά δείγματα του έργου μιας «κατσίκας-κηπουρού».

Εκεί κοντά υπήρχε ένα μικρό εκκλησάκι, χτισμένο με έξοδα κάποιου ευσεβή πιστού προς όφελος των βοσκών, όπου κατά διαστήματα μέσα στην ημέρα ένα παιδί από την κοντινότερη μάντρα χτυπά μια καμπάνα, όχι για κάποια λειτουργία στην εκκλησία, αλλά μάλλον για να δώσει στους βοσκούς του οροπεδίου και των γύρω λόφων την ευκαιρία να αναπέμψουν μια προσευχή, θυμίζοντάς μας εκείνον τον πασίγνωστο πίνακα, «Άγγελος», του Millet. Περιστασιακές λειτουργίες, όπως καταλάβαμε, τελούνταν από κάποιον επισκέπτη ιερέα [6].

«Άγγελος» (“L’ Angelus” / “The Angelus”), Jean-Francois Millet, 1857–1859, λάδι σε καμβά. Μουσείο Ορσέ, Παρίσι. Public Domain. Wikimedia Commons.

Εδώ βρίσκονται επίσης οι ποτίστρες, τις οποίες επισκέπτονται κατά τη διάρκεια της ημέρας παιδιά και γυναίκες που διασχίζουν το οροπέδιο από διάφορα καταλύματα με τα γαϊδούρια τους για να γεμίσουν τις στάμνες τους, καθώς η πηγή εδώ είναι η μόνη πηγή ανεφοδιασμού για τους βοσκούς. Πάνω από το στρατόπεδό μας, μια διαδρομή δεκαπέντε λεπτών με τα πόδια οδηγεί στο Ιδαίο Άντρο, με τον επιμήκη πέτρινο βωμό θυσιών κοντά στην είσοδο. Προσελκύει την προσοχή μας για τη μυθολογική του παράδοση, ως το μέρος όπου ανατράφηκε ο Δίας ως βρέφος. Μια απότομη κάθοδος οδηγεί στο σπηλαιώδες εσωτερικό από όπου έχουν εξαχθεί τόσες πολλές αρχαιότητες.

Το 1925 η διαδρομή που ακολουθήθηκε για την ανάβαση στον Ψηλορείτη βρισκόταν ακριβώς πίσω από το στρατόπεδο και διασχίσαμε τις πλαγιές πάνω από το σπήλαιο του Δία. Με συνόδευε ένας Γερμανός ζωολόγος που είχε επισκεφθεί το στρατόπεδό μου την προηγούμενη ημέρα. Βασιζόταν στους βοσκούς για στέγη και τροφή, αλλά σε αυτή την περίσταση μοιράστηκε μαζί μου τη σκηνή και το φαγητό μου. Σκαρφαλώσαμε στην απότομη πλευρά από εύκολα θρυμματιζόμενο βράχο και πάνω στα χαλάσματα, σε ορισμένα σημεία ανοίγοντας πατήματα στις μακριές γλώσσες χιονιού που οδηγούσαν στην κορυφογραμμή από πάνω. Υπολόγισα ότι ήταν μια ανάβαση 1.500 [≈ 457 μ.] έως 2.000 ποδιών. Μόλις φτάσαμε στην κορυφογραμμή, ο ρυθμός μας επιταχύνθηκε σημαντικά από τις χαλαρές επίπεδες πέτρες που έστρωναν τη διαδρομή για κάποια απόσταση κατά μήκος της. Μεγάλες εκτάσεις της στρογγυλεμένης επιφάνειας της κορυφογραμμής και όλες οι κλίσεις της, οι μικρές κοιλάδες και οι κρατηροειδείς κοιλότητες ήταν γεμάτες με χιόνι. Ήταν σε καλή κατάσταση και πρόσθεσε πολύ στην άνεση του βαδίσματος. Στις άκρες ορισμένων χιονισμένων πεδίων όπου το χιόνι έλιωνε, βρήκαμε τα άνθη των βολβωδών φυτών για τα οποία είχα έρθει· ήταν σε όλο τους το μεγαλείο κάτω από τις πιο ευνοϊκές συνθήκες ηλιοφάνειας και γαλήνης.

Κρόκοι και τουλίπες [7], η Chionodoxa (ένα όνομα τόσο κατάλληλα επιλεγμένο), ξεπετάγονταν σε πλήρη άνθιση μέσα από το ίδιο το χιόνι και έμοιαζαν με πολύχρωμα κοσμήματα πάνω σε ένα λευκό πεδίο.

Ο Ψηλορείτης έχει τις δικές του ιδιαιτερότητες στη χλωρίδα, και ως εκ τούτου τα ευρήματά μου σε αυτή την περίσταση μπορούν να θεωρηθούν θησαυροί και το αντικείμενο της αναζήτησής μου ικανοποιήθηκε.

Ο ζωολόγος σύντροφός μου ήταν εξίσου επιτυχημένος με τις μύγες, τα ζωύφια και άλλα έντομα· δήλωσε ότι είχε ανακαλύψει νέα είδη. Ήμασταν και οι δύο πολύ απορροφημένοι για να σκεφτούμε τον τελικό κώνο του Ψηλορείτη που βρισκόταν κοντά, αλλά καθώς άρχισε να βραδιάζει αποφασίσαμε να επιστρέψουμε, φτάνοντας στο στρατόπεδο ακριβώς την ώρα που έδυε ο ήλιος.

Το 1926 ανεβήκαμε στον Ψηλορείτη με μουλάρια και οδηγηθήκαμε σε μια μικρή κοιλάδα που είχε την είσοδό της στις ίδιες πλαγιές όπου είχαμε κατασκηνώσει, αλλά πιο κοντά στο άνοιγμα προς το Οροπέδιο της Νίδας στο νότιο άκρο του. Μια ανοδική διαδρομή από το στρατόπεδό μας μάς πήρε μισή ώρα μέχρι την είσοδο της κοιλάδας, την οποία συνεχίσαμε να ανεβαίνουμε με εύκολες κλίσεις. Σηκώσαμε πολλά σμήνη από πέρδικες και μερικούς λαγούς, ορισμένα από τα οποία έπεσαν από τα όπλα του παπά και του αχθοφόρου μας.

Καθώς πλησιάζαμε στην κεφαλή της κοιλάδας, αυτή στένευε — το υψόμετρο ήταν περίπου 6.000 πόδια [≈ 1830 μ.]. Τα μουλάρια μας ανέβηκαν στην αριστερή πλευρά ενός βουνού, κάνοντας ζιγκ-ζαγκ καθώς ανέβαιναν, μέχρι που φτάσαμε σε ένα ύψωμα που αποτελούσε έναν από τους «ώμους» του Ψηλορείτη, και κοντά στο σημείο όπου την προηγούμενη χρονιά είχα γυρίσει πίσω με τον Γερμανό σύντροφό μου. Βρεθήκαμε σε απόσταση 500 ποδιών [≈ 152 μ.] από την κορυφή του Ψηλορείτη, που βρισκόταν αμέσως στα βορειοδυτικά, με ένα κενό από κάτω να συνδέει τις δύο κορυφές. Ήταν διάσπαρτο με πέτρες διαφόρων μεγεθών. Η βλάστηση, όση υπήρχε το φθινόπωρο του έτους, περιοριζόταν σε έναν ακανθώδη αστράγαλο [Astragalus. Στην Κρήτη: κεντούκλα], με λίγα άνθη ενός μικροσκοπικού λευκού κολχικού [Colchicum]. Ιδωμένος από τη θέση μας, ο τελικός κώνος του Ψηλορείτη εμφανιζόταν ως μια λεία επιφάνεια και έτσι ακριβώς διαπιστώσαμε ότι ήταν. Κατηφορίσαμε προς το διάσελο και αρχίσαμε να ανεβαίνουμε την τελική πλαγιά· ήταν λιγότερο απότομη και λιγότερο τραχιά, πιθανώς ως αποτέλεσμα των ανέμων που σαρώνουν προς τα κάτω σαν μια γιγαντιαία σκούπα.

Η πραγματική κορυφή του βουνού [στο πρωτότυπο: summit of Ida] καλύπτει έναν ανοιχτό χώρο με στρογγυλεμένες πλευρές. Το υψόμετρό του είναι 8.200 πόδια [≈ 2.500 μ.] και είναι γνωστός στους ντόπιους ως «Ψηλορείτης». Ευτυχώς δεν φυσούσε άνεμος. Είχαμε εκτεταμένη θέα και μπορούσαμε να ακολουθήσουμε την ακτογραμμή και στις δύο πλευρές του νησιού. Ολόκληρη η οροσειρά των Λευκών Ορέων στα δυτικά είναι λουσμένη σε μια απαλή και γλυκιά ανατολίτικη ατμόσφαιρα· το Ηράκλειο και η ακτογραμμή προς την κατεύθυνση του κόλπου της Σούδας είναι επίσης ορατά. Το νησί της Γαύδου στα νότια ξεχώριζε καθαρά στο Λιβυκό Πέλαγος.

Στην κορυφή βρίσκεται ένα λεγόμενο μοναστήρι, ο Άγιος Σταυρός (ο Τίμιος Σταυρός). Πρόκειται για ένα μικροσκοπικό ταπεινό κτίσμα, κατασκευασμένο από πέτρινες πλάκες τοποθετημένες η μία πάνω στην άλλη με τον ίδιο πρωτόγονο τρόπο όπως η μάντρα των βοσκών· σε ορισμένα σημεία της κατασκευής είχε χρησιμοποιηθεί κονίαμα. Έπρεπε να σκύψουμε χαμηλά για να μπούμε στο κτίσμα, όπου βρήκαμε κεριά και εικόνες. Το κτίσμα περιβάλλεται από έναν περιτειχισμένο χώρο που εξυπηρετεί τον διπλό σκοπό της προστασίας ανθρώπων και ζώων από τους θυελλώδεις ανέμους που τόσο συχνά επικρατούν στον Ψηλορείτη. Ένα πηγάδι έξω από τον περίβολο [πρόκειται για σαρνίτσι –  μικρή δεξαμενή συλλογής βρόχινου νερού] αναγράφει σε μια πλάκα πώς και πότε κατασκευάστηκε. Προσκυνήματα πραγματοποιούνται μία φορά το χρόνο, όταν τελείται λειτουργία, την οποία ακολουθεί χορός μέσα στον περίβολο.

Επιστρέψαμε στο στρατόπεδο με τα πόδια από την κλιμακωτή βορειοανατολική κορυφογραμμή που μου ήταν ήδη γνωστή. Χρησιμοποιήσαμε τις αξίνες μας για σκάψιμο και βρίσκαμε πάντα τους μεγαλύτερους και καλύτερους βολβούς κοντά στη ρίζα κάποιου αγκαθωτού θάμνου, εκεί που δεν μπορούσαν να τους φτάσουν οι πέρδικες, οι οποίες τους αγαπούν πολύ, όπως είδαμε από τα σκαψίματά τους.

Μια άλλη μέρα αφιερώθηκε στο κυνήγι φυτών πριν χαλάσουμε το στρατόπεδο και επιστρέψουμε στον κεντρικό δρόμο μέσω των Βοριζίων, του Βροντησίου και της Γέργερης, όπου ένα αυτοκίνητο μας περίμενε για να μας μεταφέρει πίσω στον Χάνδακα.

Από κλιματικής άποψης, οι βροχοπτώσεις της Κρήτης μπορούν να ταξινομηθούν ως ανήκουσες στη νότια μεσογειακή περιοχή, όπου κατά τη διάρκεια του Νοεμβρίου και του Δεκεμβρίου οι βροχές είναι καταρρακτώδεις, αποτελώντας κατά μέσο όρο το μισό της ετήσιας βροχόπτωσης· από τον Ιανουάριο έως τον Απρίλιο η βροχόπτωση μειώνεται σταδιακά και είναι λιγότερο βίαιη. Μετά έρχεται η συνεχής ξηρασία του καλοκαιριού. Για τους επόμενους έξι μήνες εκτιμάται ότι η βροχόπτωση είναι λίγο περισσότερο από το 10 τοις εκατό της ετήσιας πτώσης.

Η θερμοκρασία του νησιού δεν είναι σε καμία περίπτωση τόσο αποπνικτική το καλοκαίρι όσο εκείνη των δυτικών νησιών της Μεσογείου. Το νησί δέχεται την επίδραση της επικρατούσας δροσερής αύρας από τα βόρεια-βορειοδυτικά, χαρακτηριστικό της Τουρκίας [8] από τα Δαρδανέλλια και νοτιότερα, στην οποία πρέπει να προστεθεί η επίδραση του χιονιού στα βουνά, συνήθως μέχρι τον Ιούλιο και μερικές φορές αργότερα. Αυτός ο άνεμος αυξάνεται σε ταχύτητα καθώς προχωρά η ημέρα, εξασθενώντας προς το ηλιοβασίλεμα. Είναι ο Ευροκλύδων, ο άνεμος του Αποστόλου Παύλου, ο οποίος διατηρεί τον χαρακτήρα του μέχρι σήμερα.

Το νησί υπόκειται στον άνεμο Σιρόκο, και όταν αυτός έρχεται, η πύρινη ατμόσφαιρα γεμίζει με σκόνη από την αφρικανική ακτή, με τη θερμοκρασία να ανεβαίνει από τους κανονικούς 70° στους 100° F [από 21° σε 38° C]. Σε καλλιεργημένες περιοχές, αυτός ο άνεμος είναι μερικές φορές καταστροφικός, ιδιαίτερα για τους αμπελώνες και τους ελαιώνες.

Δεν έχω βιώσει τον Σιρόκο, αν και ξέρω πώς είναι να σε πιάνει καταιγίδα στις ψηλότερες πλαγιές του Ψηλορείτη. Για δώδεκα ώρες η σκηνή μου χτυπιόταν από άμμο και βροχή· κατά διαστήματα, κατά τη διάρκεια της νυχτερινής βάρδιας, όταν υπήρχε μια ύφεση στην καταιγίδα, μπορούσα να ακούσω τους θεούς να δίνουν το σύνθημα της επίθεσης για ένα περαιτέρω μαστίγωμα της ταπεινής σκηνής μου. Ευτυχώς, κατά τη διάρκεια μιας περιόδου ύφεσης, κατάφερα να μαζέψω τα πανιά χαμηλώνοντας τον μουσαμά μέχρι τους πρώτους συνδέσμους στους όρθιους πασσάλους, μπροστά και πίσω. Συνειδητοποίησα ότι ο Δίας ήταν εναντίον μου —δεν ήμουν επιθυμητός σε αυτόν τον ιερό λόφο— έτσι με το ξημέρωμα, μαζεύοντας τη σκηνή, αναζήτησα καταφύγιο στο μικρό παρεκκλήσι που ήταν ήδη κατειλημμένο από τους άνδρες μου.

Οι ανεμοδαρμένες πλαγιές του Ψηλορείτη είναι παροιμιώδεις· η βλάστηση περιορίζεται στα κοιλώματα και τις κρατηροειδείς  βυθίσεις που ονομάζονται Καταβόθρες, μέσα από τις οποίες, σαν μέσα από ένα γιγάντιο χωνί, βρίσκουν διέξοδο τα λιωμένα χιόνια. Σε ένα από αυτά τα κοιλώματα, προστατευμένο από τον άνεμο, η ομάδα μας γευμάτισε. Συλλέξαμε, μεταξύ άλλων, τον ώριμο σπόρο της αγριοκερασιάς του βουνού [Prunus prostrata]: αυτή η συναρπαστική αγριοκερασιά βρίσκεται σε ανθοφορία από τον Μάιο έως τον Ιούνιο· το χρώμα της είναι βαθύ κερασί και λευκό· ο κορμός –παχύς, συστρεφόμενος και κοντός– προσαρμόζεται σε όλες τις ανωμαλίες του βράχου πάνω στον οποίο αναπτύσσεται και ποτέ δεν προεξέχει πάνω από λίγες ίντσες. Εκεί κοντά βρήκαμε μια μεγάλη συστάδα, πλάτους 30 ιντσών [≈ 76 εκ.], από όνοσμα το ορθό [Onosma erectum] με τις «σάλπιγγες» των χρυσών ανθών του σε όρθια στελέχη. Αν κατά τύχη βρει κανείς ένα φυτό που μεγαλώνει σε μια εκτεθειμένη ανεμοδαρμένη θέση, θα είναι καχεκτικό, όπως συνέβη και στα Λευκά Όρη. Η ερείκη η σπονδυλωτή [Erica verticillata. Στην Κρήτη: ρείκος] μεγαλώνει μόνο λίγες ίντσες σε ύψος, παρά το γεγονός ότι διαθέτει συστάδες πλάτους 3 ποδιών [≈ 91 εκ.]. Η ίδια ποικιλία, 5.000 πόδια [≈ 1.524 μ.] χαμηλότερα στο βουνό, φτάνει σε ύψος τις 18 ίντσες [≈ 46 εκ.].

Επιθυμώ να πω κάτι υπέρ των Κρητικών, οι οποίοι από τις ημέρες του Αποστόλου Παύλου έχουν δυσφημιστεί άδικα [9]. Εντυπωσιάστηκα ευχάριστα από τους κατοίκους των ορεινών χωριών, και ιδιαίτερα από την επιρροή που ασκούσε ο παπάς, ή ιερέας του χωριού, ο οποίος χαίρει σεβασμού και θεωρείται η κεφαλή της κοινότητας.

Οι Κρητικοί είναι ένας απλός λαός με υγιή ήθη. Είναι παροιμιώδες ότι κανένας άλλος λαός της Ευρώπης δεν έχει τόσο αυστηρή ερμηνεία της σεξουαλικής ηθικής όσο ο Κρητικός. Η ζήλια είναι άγνωστη. Οι νεαρές Κρητικοπούλες και οι γυναίκες πρέπει, όπως η γυναίκα του Καίσαρα, να είναι υπεράνω πάσης υποψίας. Η λήθη του καθήκοντος που οφείλουν τα παντρεμένα φύλα το ένα στην τιμή του άλλου τιμωρείται άμεσα με θάνατο: οι ελαφρές συζητήσεις και τα αμφίσημα αστεία που ανθίζουν εκεί όπου επικρατεί η λήθη είναι άγνωστα.

Η Εκκλησία έχει τεράστια ηθική και θρησκευτική επιρροή στον λαό. Ήμασταν εκεί κατά τη διάρκεια της νηστείας της Σαρακοστής και ήταν πολύ εμφανές μεταξύ των χωρικών: πολλοί δεν άγγιζαν κρέας ή τροφή στην οποία υπήρχε ίχνος ζωικού λίπους.

Κάθε χωριό έχει το δημόσιο τηλέφωνό του [10] και το σχολείο του, το τελευταίο πολύ στοιχειώδες και, όσο μπορούσα να κρίνω από τα θρανία, τις εικόνες στους τοίχους, τα διαγράμματα στους μαυροπίνακες, τους κύβους και τα παραδείγματα από τη μελέτη της φύσης, έμοιαζε πολύ με τα δικά μας δημοτικά σχολεία πριν από δεκαπέντε έως είκοσι χρόνια.

Η βεντέτα αναφέρεται ότι υπάρχει μεταξύ των ορεινών κατοίκων στην επαρχία των Σφακίων.

Οι Κρητικοί είναι πολύ φιλόξενοι, όπως μπορώ να βεβαιώσω από προσωπική εμπειρία. Φτάνοντας στο χωριό Αποδούλου στη νοτιοδυτική πλευρά του Ψηλορείτη και αναζητώντας κατάλυμα για τη νύχτα, προσκληθήκαμε σε ένα ιδιωτικό σπίτι όπου μας τάισαν. Την επόμενη μέρα, κατά την αναχώρησή μας, μάς προμήθευσαν με μουλάρια για το ταξίδι μας, με τον ημιονηγό να λαμβάνει αυστηρές εντολές να μην δεχτεί ούτε μία δραχμή από κανέναν της ομάδας μας. Περιττό να πούμε ότι τον πείσαμε να δεχτεί ένα δώρο. Μπορεί κανείς να ταξιδέψει σε όλο το νησί ζώντας με τη φιλοξενία των μοναστηριών, μια πρακτική που υιοθέτησε ένας Γερμανός κύριος με πολύ περιορισμένα μέσα, όπως μου είπε ο ίδιος όταν επισκέφθηκε το στρατόπεδό μου το 1925!

Οι Κρητικοί δεν στερούνται ελαττωμάτων· το κυριότερο που μου φάνηκε ήταν η έλλειψη επινοητικότητας. Δεν είναι καλοί στο να στήνουν στρατόπεδο, είναι ανίκανοι να φορτώσουν ένα μουλάρι, να στήσουν μια σκηνή ή να φτιάξουν το κρεβάτι του στρατοπέδου. Είναι καλοί στο να δίνουν εντολές ο ένας στον άλλον, αλλά ανίκανοι να κάνουν μια δουλειά οι ίδιοι. Θυμάται κανείς την ιταλική ρήση, «Cinque Greci, sei capitani» (Πέντε Έλληνες, έξι καπετάνιοι), διότι ανέκαθεν είχαν ροπή προς την πολυλογία και την επιθυμία να αναλαμβάνουν τη διοίκηση [11]. Παρ' όλα αυτά, μου αρέσει ο λαός, και ελπίζω μόνο ότι η Εκκλησία τους σε αυτές τις ημέρες προόδου θα υιοθετήσει μια πιο φιλελεύθερη άποψη στη διδασκαλία της· προς το παρόν περιορίζεται στα Αρχαία Ελληνικά, τα οποία κατανοεί λιγότερο από ένας στους χίλιους.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Ο  G. P. Baker πραγματοποίησε τρία ταξίδια στην Κρήτη, μεταξύ των ετών 1925 και 1927. Το πρώτο έγινε τον Ιούλιο του 1925, το δεύτερο, στο οποίο συνοδευόταν από τον Hiatt Cowles Baker (1863 – 1934), Βρετανό συλλέκτη φυτών, έγινε τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο του 1926 και το τρίτο, στο οποίο συνοδευόταν από τον αδερφό του Arthur έγινε τον Απρίλιο και τον Μάιο του 1927. Στις επισκέψεις του στην Κρήτη, ο Baker είχε την πολύτιμη βοήθεια του ταγματάρχη Μπονάκη (στο πρωτότυπο: Bonakis), συνταξιούχου της χωροφυλακής, από τον Βαφέ Αποκορώνου. Ο τίτλος του παρόντος κειμένου με την αναφορά στον Baker ως «Άγγλου της Κωνσταντινούπολης» γίνεται για τον τόπο που γεννήθηκε και μεγάλωσε παρόλο που όταν επισκέφθηκε την Κρήτη κατοικούσε μόνιμα στην Αγγλία για πάνω από 50 χρόνια.  

[2] Ο G. P. Baker σχεδίαζε να διαμείνει στα Χανιά, το 1925, στο ίδιο ξενοδοχείο που είχε διαμείνει και ο A. Trevor-Battye. Ο Trevor-Battye αναφέρει, στη σελ. 6 του βιβλίου του “Camping in Crete”, ότι το 1909 υπήρχε μόνο ένα ξενοδοχείο στα Χανιά που ανήκε στην οικογένεια Gallance, και σε αυτό το ξενοδοχείο αναφέρεται και ο Baker. Μετά από σχετική έρευνα, διαπίστωσα ότι αυτό το ξενοδοχείο ονομαζόταν Grand Hotel de France και βρισκόταν στο ενετικό λιμάνι των Χανίων. Δεν αποκλείεται οι δύο άντρες που είχαν κοινή βρετανική καταγωγή να γνωρίζονταν προσωπικά (ο Trevor-Battye πέθανε το 1922), αφού είχαν και κοινά ερευνητικά/εξερευνητικά ενδιαφέροντα, ή ο Baker να είχε διαβάσει το βιβλίο του Trevor-Battye ή και άλλα κείμενά του. Ο Baker επισκέφθηκε και αυτός το Αποδούλου Αμαρίου, όπως είχε κάνει και ο Trevor-Battye, κατά τη δεύτερη επίσκεψή του στην Κρήτη που θεωρείται ότι έγινε το 1909. Και οι δύο άντρες περιλαμβάνουν στα αποσπάσματα των κειμένων τους που αφορούν στον Ψηλορείτη και φωτογραφία της νότιας πλευράς της κορφής του Τιμίου Σταυρού (ο Trevor-Battye στη σελίδα 120 του βιβλίου του και ο Baker σε σελίδα χωρίς αρίθμηση, μεταξύ των σελίδων 256 και 257 του περιοδικού που δημοσιεύτηκε το άρθρο του). Οι σχετικές φωτογραφίες και των δύο φαίνεται να έχουν τραβηχτεί από παρόμοια κατεύθυνση και έχουν σχεδόν ίδιες λεζάντες.   

[3] Στη μετάφραση αποσπασμάτων από το βιβλίο του Trevor-Battye (1913) αποδόθηκε η ονομασία “Ida” ως «Ίδη», λαμβάνοντας υπόψη την εποχή συγγραφής  του βιβλίου (1913). Στην παρούσα μετάφραση του κειμένου του Baker, το οποίο γράφτηκε 15 χρόνια αργότερα, χρησιμοποιείται η ευρέως γνωστή σύγχρονη ονομασία του βουνού: «Ψηλορείτης».

[4] Ο παπάς της Γέργερης, τον οποίον αναφέρει ο Baker, ήταν ο παπά Σπύρος Ι. Παπαδάκης.

Κατέληξα σε αυτό το συμπέρασμα διαβάζοντας μια ομιλία του γιου του, Γεωργίου Παπαδάκη, που εκφωνήθηκε στις 3 Νοεμβρίου 2009, στα εγκαίνια της βιβλιοθήκης και του κέντρου δημιουργικής απασχόλησης της Γέργερης «Παπά Σπύρος Παπαδάκης». Όπως ανέφερε ο γιος του, ο  παπά Σπύρος Παπαδάκης, αφού είχε συμμετάσχει στη Μικρασιατική Εκστρατεία, χειροτονήθηκε πρεσβύτερος μερικά χρόνια αργότερα στον Άγιο Μηνά Ηρακλείου, την ημέρα της Πεντηκοστής του 1925 (σημ.: 07.06.1925), από τον τότε Μητροπολίτη Κρήτης Τίτο Ζωγραφίδη. Έκτοτε υπηρέτησε ως ιερέας στη Γέργερη επί 53 χρόνια. Ήταν βροντόφωνος και καλλίφωνος, με εντυπωσιακό παράστημα. Επίσης, ήταν ένθερμος πατριώτης και κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής έκρυβε στο σπίτι του Αυστραλούς και Νεοζηλανδούς στρατιώτες. Επιπλέον, ήταν φιλόξενος και  αγαπούσε ιδιαίτερα να λειτουργεί σε ξωκλήσια. Ο γιος του, στην ομιλία του, ανέφερε τις ιερές ορειβασίες του πατέρα του στο δάσος του Ρούβα, στη Νίδα και γενικά στον Ψηλορείτη. Εκεί, στην εκκλησία του Τιμίου Σταυρού, ο παπά Σπύρος τέλεσε 52 λειτουργίες κατά τη διάρκεια της ζωής του. Ολόκληρη η ομιλία του Γεωργίου Σ. Παπαδάκη είναι αναρτημένη στην ιστοσελίδα της Ιεράς Μητροπόλεως Γορτύνης και Αρκαδίας:  https://www.imga.gr/πανήγυρη-της-εορτής-της-ανακομιδής-τω/

[5] Η αναφορά αυτή του Baker, έρχεται σε αντίθεση με τις περιόδους που αναφέρει στη δεύτερη και στην τρίτη σελίδα του άρθρου του ότι επισκέφθηκε την Κρήτη. Στις σελίδες αυτές αναφέρεται σαφώς ότι η πρώτη του επίσκεψη έγινε το καλοκαίρι του 1925 (και όχι την άνοιξη) και προκύπτει ότι ο μήνας της επίσκεψής του ήταν ο Ιούλιος.

[6] Πρόκειται μάλλον για το ίδιο «μικρό παρεκκλήσι», κοντά στο Ιδαίο Άντρο, που το επισκέφθηκε και ο Trevor-Battye το 1909, όταν πήγε στο Οροπέδιο της Νίδας. Είναι αφιερωμένο στην Ανάληψη του Σωτήρος.

[7] Ένα υποείδος της κρητικής τουλίπας (Tulipa saxatilis), η Tulipa bakeri, έχει πάρει το όνομά της από τον G. P. Baker. Στο άρθρο του (σ. 253 του περιοδικού Alpine Journal), ο Baker περιγράφει πώς ο αδερφός του ο Arhur συνέλεξε βολβούς τουλίπας του είδους saxatilis, από μια προεξοχή φαραγγιού (σημείωση: ήταν το φαράγγι της Ίμπρου που βρίσκεται νότια του Οροπεδίου Ασκύφου), δένοντας σχοινί σε ένα δέντρο και κατεβαίνοντας στο σημείο που φύτρωνε το σπάνιο και ενδημικό αυτό είδος τουλίπας της Κρήτης.

[8] Ο Baker, όντας γεννημένος και μεγαλωμένος στην Κωνσταντινούπολη, γνώριζε το κλίμα της Τουρκίας και δεν πρέπει να μας ξενίζει αυτή η αναφορά του.

[9] Ο Baker υπονοεί το γνωστό «παράδοξο του Επιμενίδη» του Κρητός, σοφού και μάντη του 6ου και 7ου π.Χ. αιώνα, το οποίο συνδέεται με τη φράση: «Κρῆτες ἀεὶ ψεῦσται», που του αποδίδεται από μεταγενέστερους συγγραφείς. Όμως, η φράση αυτή δεν σώζεται σε κανένα πρωτότυπο έργο του Επιμενίδη, γεγονός που –με δεδομένο ότι δεν υπάρχει ή δεν έχει ανευρεθεί το πρωτότυπο κείμενο– μπορεί να οδηγήσει κάθε Κρητικό να υποθέσει ότι μπορεί να υποδηλώνει και κακές προθέσεις απέναντι στους Κρήτες, κάποιων από εκείνους που αρχικά τη διέδωσαν, στην προχριστιανική εποχή. Έχει διασωθεί μόνο μέσω δευτερογενών πηγών, όπως στο ποίημα «Ὕμνος εἰς Δία» του Καλλίμαχου του Κυρηναίου, ποιητή του 3ου π.Χ. αιώνα, και χρησιμοποιείται κυρίως για να δείξει τις αντιφάσεις της αυτοαναφορικής δήλωσης. Τη φράση επικαλέστηκε και ο Απόστολος Παύλος, στην προς Τίτον επιστολή του (Α’, 12), η οποία γράφτηκε γύρω στα 63-64 μ.Χ., αποδίδοντάς την σε Κρητικό, χωρίς να αναφέρει το όνομα του Επιμενίδη. Γύρω στο 190-200 μ.Χ. ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς απέδωσε τη φράση στον Επιμενίδη (Στρωματείς I, 14, 59). Σχετικό κείμενο του Παναγιώτη Χρήστου –τότε μετεκπαιδευόμενου στο αμερικανικό Πανεπιστήμιο Yale και μετέπειτα καθηγητή Θεολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης–, δημοσιεύτηκε το 1949 στις σελίδες 118-126 του περιοδικού «Κρητικά Χρονικά», με τον τίτλο: «Ο Απόστολος Παύλος και το τετράστιχον του Επιμενίδου». Πάντως, ο G.P. Baker παίρνει σαφή θέση υπέρ των Κρητικών, γράφοντας ότι: «από τις ημέρες του Αποστόλου Παύλου έχουν δυσφημιστεί άδικα».

[10] Ο Baker φαίνεται να μπερδεύει το τηλέφωνο με τον τηλέγραφο. Εκείνη την εποχή το βασικό τηλεπικοινωνιακό μέσο ήταν ο τηλέγραφος, ακόμη και στα αστικά κέντρα.

[11] Σίγουρα υπήρχαν και εξακολουθούν να υπάρχουν και στην Κρήτη περιπτώσεις όπως αυτές που αναφέρει ο Baker, ανθρώπων με έλλειψη επινοητικότητας, πολυλογία και επιθυμία να διοικούν.  

[12] Η ασπρόμαυρη φωτογραφία του κειμένου, με λεζάντα: «Τελικός κώνος του Ψηλορείτη. Παρεκκλήσι στην κορυφή», περιλαμβάνεται στο άρθρο του G.P. Baker και ο φωτογράφος ήταν ο Hiatt Cowles Baker. Οι υπόλοιπες φωτογραφίες (έγχρωμες) του Ψηλορείτη είναι από το προσωπικό μου αρχείο και τραβήχτηκαν στις 31.05.2022. Το εκκλησάκι του Τιμίου Σταυρού είχε υποστεί ζημιές από την κακοκαιρία του χειμώνα του έτους εκείνου, οι οποίες είναι εμφανείς στη σχετική φωτογραφία. Έκτοτε, οι ζημιές στο εκκλησάκι –σύμβολο ιδιαίτερης σημασίας για την Κρήτη– έχουν αποκατασταθεί. Η φωτογραφία του πίνακα του Millet “L’Angelus” δεν υπάρχει στο πρωτότυπο κείμενο αλλά προέρχεται από το Wikimedia Commons.

[13] Μέσα στο μεταφρασμένο κείμενο, εκτός από αγκύλες με αρίθμηση που παραπέμπει στις αντίστοιχες «σημειώσεις», περιλαμβάνονται και αγκύλες που περιέχουν παρατηρήσεις μου, σχετικές με τα αναφερόμενα στο πρωτότυπο. Στο μεταφρασμένο κείμενο διατηρείται η σειρά των παραγράφων του αρχικού κειμένου.  

Το σύμβολο «≈» μπροστά από αριθμούς σημαίνει πως ο αριθμός είναι «περίπου», όχι ακριβώς.

[14] Αναφορικά με το ποίημά μου που προτάσσεται στο παρόν κείμενο, ο όγδοος στίχος του έχει μεταφορική σημασία: το χιόνι του Τιμίου Σταυρού, της ομώνυμης κορφής του Ψηλορείτη, θεραπεύει τις πληγές και τον πόνο της ψυχής και όχι του σώματος. Επίσης, η πόση νερού από το σαρνίτσι που βρίσκεται πίσω από το εκκλησάκι του Τιμίου Σταυρού αναφέρεται «ποιητική αδεία». Οφείλω να σημειώσω ότι, εξ’ όσων γνωρίζω, επίσημα το νερό δεν θεωρείται πόσιμο.

Γλωσσάρι ποιήματος

ανέ = αν

βγαίνω=ανεβαίνω

(η) βιτσίλα = ο χρυσαετός της Κρήτης

(ο) γαλανός, -ή, -ό = ο γαλάζιος

γή = ή

μερώνω = ημερεύω

μολόησα = αόριστος του μολογώ (ομολογώ)

(το) πεζούλι = το χτιστό κάθισμα

(ο) πλακιός, -ά, -ό = ο επίπεδος

πλια = πιο          

σάικα = ασφαλώς, σίγουρα

σέρνω = πηγαίνω

τζη (τση) = της

τσι = τις (και «τους»)

(το) φαλκόνι = το γεράκι

(το) χνάρι = το ίχνος

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ – ΠΗΓΕΣ

1. Απόσπασμα από G. P. Baker, “CRETE (1925, 1926, 1927)”, Alpine Journal, 1928, Vol. 40, pp.243-261. URL: https://www.alpinejournal.org.uk/Contents/Contents_1928_files/AJ 1928 Vol 40 243-261 Baker Crete.pdf

2. Millet, Jean-François. “L’Angelus” (“The Angelus”). 1857–1859. Λάδι σε καμβά. Wikimedia Commons. Μουσείο Ορσέ, Παρίσι (Musee d’ Orsay, Paris). Public Domain. Μέγεθος αρχείου: 113 KB. Ανάλυση: 980 Χ 804 pixels. URL:

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jean-François_Millet_Angelus.jpg

3. Ομιλία του Γεωργίου Σ. Παπαδάκη, αναρτημένη στην ιστοσελίδα της Ιεράς Μητροπόλεως Γορτύνης και Αρκαδίας:  https://www.imga.gr/πανήγυρη-της-εορτής-της-ανακομιδής-τω/