1. Κυκλοφόρησε λίγο πριν από το τέλος του 2025 το βιβλίο μου «Οι βραχοκλησιές του Ρεθύμνου». Είναι αποτέλεσμα μιας έρευνας που κράτησε παραπάνω από τρεις δεκαετίες και στην οποία συνέδραμαν αρκετοί φίλοι αλλά και εφημέριοι, σπηλαιολόγοι και πολίτες. Στο βιβλίο τεκμηριώνονται 136 σπηλαιώδεις ναοί, με στοιχεία για την τόπο που βρίσκεται ο καθένας, τις παραδόσεις που υπάρχουν γι’ αυτόν και, βέβαια, με φωτογραφίες του.

2. Από τις 136 βραχοκλησιές που εντόπισα, εστιάζω σήμερα, εορτή του Αγίου Αντωνίου, στις ομώνυμες, οι οποίες ανέρχονται σε 48, στα χωριά Αγαλιανού, Αγία Πελαγία, Αγκουσελιανά, Άγιος Κωνσταντίνος, Αλφά, Αμνάτος, Αποδούλου, Αργυρούπολη, Ατσιπόπουλο (Καμάρα και Αβάτζου Σπήλιος), Βολιώνες, Γάλλου, Γενή, Γεράνι, Γιαννιού, Γερακάρι, Γουλεδιανά, Ελεύθερνα (Ελάροι, Γυποφάραγγο, Καμάρα) και Καλή Συκιά.

3. Κι ακόμα στα χωριά Καλονύχτης, Καρωτή, Κάτω Πόρος, Κεραμωτά, Κούμοι, Κουρούτες, Μαλάκια, Μαριού, Μαρουλάς, Μέρωνας, Μονοπάρι, Μύλοι, Όρος, Παλαίλιμνος, Πατσός, Πίκρης, Πλατάνια, Πλάτανος, Πρίνος (Αγιασμάτσι και Μαλή Ρυάκι), Ρέθυμνο (Τίμιος Σταυρός, Μικρό Μετόχι), Ρουμελί, Ρουσσοσπίτι, Σακτούρια, Σπήλι και Φωτεινού. Από τις παραπάνω βραχοκλησιές του Αγίου Αντωνίου επιλέγω για φωτογραφική αναφορά, σήμερα και στο επόμενο αφιέρωμα, τις μισές. Του χρόνου, έχει ο Θεός, να περιηγηθούμε και τις υπόλοιπες…

4. Στο χωριουδάκι Αγαλιανού η εκκλησία του Αγίου Αντωνίου έχει την αψίδα του ιερού της στον βράχο, με την ιδιαιτερότητα να είναι αγιογραφημένη, γεγονός ασυνήθιστο σε βραχοκλησιές.

5. Το ίδιο συμβαίνει και με τον Άγιο Αντώνιο του χωριού Αγία Πελαγία, ο οποίος υπήρξε επί βενετοκρατίας ο ενοριακός ναός του -εγκαταλελειμμένου στη συνέχεια- οικισμού Καστανέ.

6. Στο Αποδούλου ο Άγιος Αντώνιος, κέντρο παλιότερα αναχωρητισμού, βρίσκεται στα Ξεροκάμπια, περιοχή δίπλα σχεδόν στη θάλασσα, γεγονός που προβληματίζει όσους δεν γνωρίζουν ότι το Αμάρι είχε παραδοσιακά διέξοδο σ’ αυτήν.

7. Στο μεγάλο προσκύνημα του Αγιού Αντωνιού στο Βένι, το μεγαλύτερο παλιότερα στο Αμάρι, έχω αναφερθεί πολλές φορές και πέρυσι οργανώσαμε με τον Κώστα Ράλλη και τον Κώστα Σαββάκη εκδρομή, για όσους δεν είχαν την τύχη μέχρι τότε να επισκεφθούν το μοναστήρι αυτό.

8. Η Ελεύθερνα διαθέτει -ούτε λίγους ούτε πολλούς- τρεις σπηλαιώδεις ναούς αφιερωμένους στον «άγιο της ερήμου». Ένας από αυτούς βρίσκεται στην περιοχή Ελάροι.

9. Η δεύτερη βραχοκλησιά του Αγίου Αντωνίου στην Ελεύθερνα βρίσκεται στο Γυποφάραγγο, και είναι καθολικό παλιότερης μονής, η οποία κατά την παράδοση υπήρξε πρόδρομος του Αρκαδιού.

10. Η τρίτη βραχοκλησιά της Ελεύθερνας βρίσκεται στο ανατολικό πρανές της ελληνιστικής γέφυρας, στην περιοχή Καμάρα, και, όπως άλλες έξι βραχοκλησιές της περιοχής, υπήρξε λαξευτός τάφος ρωμαϊκών χρόνων.

11. Ο Άγιος Αντώνιος του Καλονύχτη βρίσκεται στο Μετόχι Ηλιάκη, δίπλα σε νερόμυλο, σε μια περιοχή που την καθιστά δύσκολη με τις πλημμύρες του το παρακείμενο ρέμα.

12. Η Καρωτή διαθέτει Άγιο Αντώνιο σε απομακρυσμένο και δύσκολο τόπο, στο δυτικό πρανές του φαραγγιού του Πετρέ, στο οποίο και πραγματοποιείται κάθε χρόνο αξιόλογος πανηγυρισμός.

13. Στις Κουρούτες η ιδιαιτερότητα του εκεί Αγίου Αντωνίου συνίσταται στο ότι αποτελεί τον κοιμητηριακό ναό του χωριού. Διασώζεται μάλιστα μία τουλάχιστον τοιχογραφία του.

14. Στην περιοχή μεταξύ Κάτω Μαλακίου και Μονοπαριού βρίσκεται μια από τις ωραιότερες βραχοκλησιές του Ρεθύμνου, στην οποία την ημέρα εορτασμού του Αγίου πραγματοποιείται μεγάλο πανηγύρι.

15. Κλείνω σήμερα με μια βραχοκλησιά του Αγίου Αντωνίου που δεν περιέλαβα στο βιβλίο, παρά το ότι εφάπτεται του βράχου, χωρίς βεβαίως περικλείεται απ’ αυτόν: είναι ο Άγιος Αντώνιος στο Σπήλι. Σ’ αυτήν είχε αναφερθεί στο φιλόξενο «Ρέθεμνος» προ καιρού ο Ηλίας Λουλούδης.

16. Μετά από τόσες αναφορές σε εκκλησίες του Αγίου Αντωνίου, νομίζω ότι μπορούμε να ζητήσουμε τη χάρη του. Χρόνια πολλά λοιπόν σήμερα, στην -ταπεινή  κατά τα άλλα- γιορτή του «καθηγητή της ερήμου»!