Σε μια θλιβερή πρωτιά της Κρήτης αναφέρθηκε ο καθηγητής ψυχιατρικής του Πανεπιστημίου Κρήτης και υπεύθυνος της Κινητής Μονάδας Ψυχικής Υγείας του ΠΑΓΝΗ τον κ. Αλέξανδρος Βγόντζας κατά τη διάρκεια συνέντευξης που έδωσε με θέμα τις αυτοκτονίες και την αυτοκτονικότητα στην Κρήτη στον 9,80 και τον Σταύρο Ρακιντζή.
Τα πολλά περιστατικά αυτοκτονιών ή απόπειρας αυτοκτονιών που σημειώνονται στην Κρήτη φέρνουν στην επιφάνεια ένα ιδιαίτερα σοβαρό πρόβλημα το οποίο αντιμετωπίζει η κοινωνία μας εδώ και πολλά χρόνια. Ο καθηγητής Αλέξανδρος Βγόντζας, αναφερόμενος στην εικόνα που παρουσιάζει η Κρήτη, είπε, μεταξύ άλλων: «Οι αυτοκτονίες είναι ένα τραγικό – συγκλονιστικό γεγονός που εμάς τους ψυχιάτρους μας αφορά σε ένα προσωπικό επίπεδο, καθώς πέρα από το συγκλονισμό, προσπαθούμε να καταλάβουμε: Γιατί έγινε, αν θα μπορούσαμε να το έχουμε προλάβει και τι θα μπορούσαμε να έχουμε κάνει».
Διπλάσιες οι αυτοκτονίες στην Κρήτη
«Στην Κρήτη έχοντας πλήρη δεδομένα από το 1999 έως το 2021 από την Ιατροδικαστική Υπηρεσία του Πανεπιστήμιου Κρήτης, φαίνεται ότι δυστυχώς το νησί μας έχει την πρωτιά σε αυτό το ζήτημα από όλες τις περιοχές της Ελλάδας» είπε ο καθηγητής και πρόσθεσε: «Έχει κατά μέσο όρο διπλάσιο αριθμό αυτοκτονιών σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη περιοχή της Ελλάδος. Κάθε χρόνο κατά μέσο όρο χάνονται με αυτόν τον τρόπο 45 συμπολίτες μας και αυτό το νούμερο είναι περίπου ίδιο με τους ανθρώπους που χάνονται στους δρόμους. Πράγμα που σημαίνει ότι και το ζήτημα των αυτοκτονιών αποτελεί ένα μεγάλο πρόβλημα». Αναφερόμενος ο ίδιος στις απόπειρες αυτοκτονιών μίλησε για ακόμα μεγαλύτερα νούμερα: «Οι απόπειρες αυτοκτονιών είναι πολύ μεγαλύτερες σε αριθμό. Υπολογίζεται ότι για μία αυτοκτονία μπορεί να έχουμε πέντε με δέκα απόπειρες αυτοκτονίας, πράγμα το οποίο ονομάζουμε αυτοκτονικότητα. Άρα, μιλάμε για ένα μεγάλο και διαχρονικό πρόβλημα». Ωστόσο, ο καθηγητής Βγόντζας αποσύνδεσε το μεγαλύτερο μέρος των αυτοκτονιών από την οικονομική και την πανδημική κρίση. «Η οικονομική κρίση δεν επηρέασε -εκτός των ανδρών μέσης ηλικίας- δεδομένου ότι την περίοδο 2010 με 2014 που η οικονομική κρίση ήταν στο φόρτε της είχαμε μία ελάττωση στις γυναίκες. Μελετήσαμε και το φαινόμενο της πανδημίας και κόντρα στα δημοσιεύματα τουλάχιστον στην Κρήτη, δεν είχαμε κάποια αύξηση. Άρα, πρόκειται για ένα διαχρονικό φαινόμενο και δεν έχει σχέση ούτε η οικονομική κρίση ούτε η πανδημία. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να ψάξουμε τα αίτια αλλού».
Τα αίτια
Όσον αφορά στα αίτια υπογράμμισε: «Κατά την άποψή μας δύο είναι τα αίτια. Το πρώτο είναι ότι τις περισσότερες φορές, το γεγονός συνδέεται με ένα προϋπάρχον νόσημα ή με μια αλλαγή. Δεν νομίζω ότι στην καθημερινότητά του κάποιος που αισθάνεται πραγματικά καλά, μια μέρα θα σηκωθεί και θ’ αποφασίσει ν’ αυτοκτονήσει. Δεν γίνεται αυτό. Υπάρχουν σημάδια προειδοποιητικά. Υπάρχει αλλαγή στη συμπεριφορά μέσα στην οικογένεια ή μέσα στη δουλειά. Είναι σημαντικό το αν κοιμάται, αν έχει όρεξη να φάει, ή αν έχει όρεξη να δει τους φίλους του. Υπάρχουν αρκετά προειδοποιητικά σημάδια τα οποία είτε ο ίδιος τα αρνείται, είτε η οικογένεια και το φιλικό περιβάλλον αρνούνται να τους δώσουν τη σημασία που πρέπει. Άρα μιλάμε για μία κατάσταση που κατά τη γνώμη μας συνδέεται συνήθως σε ποσοστό άνω του 80% με ψυχολογικά και ψυχιατρικά προβλήματα». Μιλώντας για το δεύτερο αίτιο είπε: «Στην Κρήτη δεν υπάρχουν προσβάσιμες υπηρεσίες γι’ αυτό το θέμα. Και όταν λέω προσβάσιμη υπηρεσία δεν εννοώ τον ιδιώτη γιατρό ή τα επείγοντα του Νοσοκομείου. Προσβάσιμη υπηρεσία θα μπορούσε να είναι ένα κέντρο παρέμβασης, το οποίο είχαμε προτείνει από το 2010 και που ποτέ δεν έγινε. Μιλούσαμε για ένα κέντρο που να μπορεί να πάρει τηλέφωνο οποιοσδήποτε και να λειτουργεί 24 ώρες το 24ωρο 7 μέρες την εβδομάδα 365 μέρες το χρόνο. Αυτό το θεωρώ αναγκαίο διότι από την πρώτη στιγμή που ήρθα στην Κρήτη διαπίστωσα ότι επαγγελματίες που δεν είναι της ψυχικής υγείας όπως για παράδειγμα δικηγόροι, καλούνται από διάφορες περιοχές με το ερώτημα, «τον πήρε η αστυνομία τι να κάνουμε;» Και πρόσθεσε: «‘Όταν το είχαμε προτείνει, είχαμε φτιάξει μία ολοκληρωμένη πρόταση, η οποία πέρασε και από τη διοίκηση του ΠΑΓΝΗ και από τη διοίκηση της ΥΠΕ, έφτασε στο υπουργείο εγκρίθηκε και από κει και πέρα, δηλαδή από το 2011, δεν έχω να δώσω απάντηση για το τι έχει γίνει…»
Οι οικογένειες ακόμα φοβούνται το στιγματισμό
Αναφερόμενος ο κ. Βγόντζας στο κομμάτι της οικογένειας και της κοινωνίας είπε: «Στο κομμάτι της αποδοχής από την κοινωνία και της αποδοχής από την οικογένεια έχουμε προχωρήσει. Ακόμα και στην ενδοχώρα, οι άνθρωποι πλέον μιλάνε ανοιχτά για την κατάθλιψη και το άγχος. Όμως, όπως έχουμε διαπιστώσει, όταν υπάρχει ένα πιο σοβαρό πρόβλημα, η οικογένεια προσπαθεί να το κρύψει. Νομίζει, ότι αν το δεχτεί και αν ζητήσει βοήθεια αυτό αμέσως την κατατάσσει σε προβληματική οικογένεια που πιθανά θα έχει κληρονομικά προβλήματα. Οπότε, ενώ έχουμε προχωρήσει, όταν έρχεται η σοβαρή ασθένεια, νομίζω περισσότερο στις μικρές κοινωνίες, το αποκρύπτουν. Από την άλλη πλευρά θέλω να σας πω ότι κάποιοι από αυτούς τους ανθρώπους και μιλάμε για ένα αρκετά μεγάλο νούμερο είναι άνθρωποι που ζουν μόνοι. Είναι άνθρωποι που μπορεί να είναι άνεργοι -κυρίως άντρες- γιατί οι άντρες υπερτερούν έναντι των γυναικών 4 προς 1. Εκεί βέβαια, δεν υπάρχει οικογένεια και δεν υπάρχει και φιλικό περιβάλλον. Το έχω πει κι άλλες φορές και ακούγεται παράξενο αλλά η μοναξιά που συναντώ στην ενδοχώρα του Ηρακλείου είναι κάτι το συγκλονιστικό. Αναφέρω μία περίπτωση μιας κυρίας η οποία 84 ετών κοντά στο τέλος στη ζωή της, αποφάσισε να βάλει εκείνη το τέλος, πέφτοντας σε ένα πηγάδι. Είναι αυτό που είπαμε κάποιοι άνθρωποι απομονωμένοι χωρίς οικογένεια με τα παιδιά μακριά χωρίς δυνατότητα μετακίνησης ζούνε μία ζωή απολύτως μοναχική».
Τα γηρατειά είναι δύσκολη περίοδος
Απαντώντας ο ίδιος στο γιατί να αυτοκτονήσει κάποιος σε αυτή την ηλικία, υπογράμμισε: «Σύμφωνα με τα στατιστικά δεδομένα, ο μεγαλύτερος κίνδυνος αυτοκτονίας είναι στους άντρες και ηλικιακά στις μεγαλύτερες ηλικίες από ότι στις μικρότερες. Αυτοί που είναι πάνω από 65 χρόνων είναι τέσσερις φορές περισσότερο πιθανό να αυτοκτονήσουν σε σχέση με αυτούς που είναι 25 και 30».
Και πρόσθεσε: «Πάντα μας συγκλονίζει το γεγονός όταν χάνεται ένας νέος άνθρωπος, αλλά να ξέρουμε ότι στην πραγματικότητα οι μεγάλοι άνθρωποι έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα. Η υγεία τους αρχίζει να φθίνει, το υποστηρικτικό τους περιβάλλον φεύγει πάει αλλού, μπορεί να υπάρχουν και οικονομικές δυσκολίες και κάποια στιγμή περνούν αυτό που λέμε κατάθλιψη, απελπισία, έλλειψη ελπίδας. Και με την έλλειψη του υποστηρικτικού περιβάλλοντος και με τη μοναξιά που βιώνουν πολλές φορές μπορεί να φτάσουν εκεί».
Στο ερώτημα, αν αυτοί οι άνθρωποι αντιμετώπιζαν κάποιο ψυχικό πρόβλημα ή έφτασαν σε αυτή την πράξη λόγω της μοναξιάς και της απελπισίας είπε: «Και τα δύο συμβαίνουν. Κάποιοι είχαν χρόνια προβλήματα, αλλά τους στήριζε η οικογένεια τους, για κάποιους άλλους αυτό είναι αποτέλεσμα των μειωμένων βιολογικών και ψυχολογικών αντοχών. Τα γηρατειά δεν είναι μία εύκολη περίοδος. Δεν είναι μία περίοδος ξενοιασιάς, δηλαδή πήρα σύνταξη και θα πάω τα ταξίδια μου. Πολλές φορές συμβαίνει το αντίστροφο. Αυξάνονται τα προβλήματα υγείας, η αντοχή και η δυνατότητα ελαττώνονται, ενώ έχουμε και αύξηση των προβλημάτων που συνδέονται με τη νόσο Αλτσχάιμερ».
Εξηγώντας τι εννοούμε όταν λέμε ψυχικά προβλήματα, είπε: «Στις νεαρότερες ηλικίες μία αυτοκτονία συνδέεται με σοβαρές ψυχιατρικές ασθένειες όπως είναι η ψύχωση και η διπολική διαταραχή. Στις μεγαλύτερες ηλικίες άνω των 60 η κύρια αιτία που συνδέεται με αυτό το γεγονός είναι η βαριάς μορφής κατάθλιψη». Απαντώντας στο ερώτημα «για ποιο λόγο στην Κρήτη έχουμε αυτό τον αριθμό των αυτοκτονιών» τόνισε: «Μία καλή γενετική έρευνα θα μπορούσε να μας δώσει πολύ καλύτερες απαντήσεις από το να μιλάμε με εντυπώσεις. Ωστόσο, σύμφωνα με τη δική μου εντύπωση -την προσωπική- η οποία μπορεί να είναι και λανθασμένη, σε συνδυασμό και με άλλους καθηγητές στην Κρήτη βλέπουμε την παρουσία κάποιων σπάνιων ασθενειών που δεν τις βλέπουμε σε άλλες περιοχές της Ελλάδας. Εδώ δεν είναι θέμα γονιδίων, αυτό όμως είναι μία προσωπική εντύπωση και χρειαζόμαστε σοβαρές και υπεύθυνες εργασίες για να έχουμε υπεύθυνες απαντήσεις».
Υψηλότερος ο βαθμός αυτοκτονικότητας στη δυτική Κρήτη
Κλείνοντας και μιλώντας για την εικόνα που παρουσιάζει το Ρέθυμνο, είπε μεταξύ άλλων: «Η εικόνα που είχαμε τα παλαιότερα χρόνια ήταν ότι η δυτική Κρήτη εννοούμε Ρέθυμνο και Χανιά είχε υψηλότερο βαθμό αυτοκτονικότητας σε σχέση με την Ανατολική Κρήτη. Όμως αυτό που παρατηρήσαμε μέσα στα χρόνια της οικονομικής κρίσης και με την αποψίλωση και την έλλειψη ψυχιατρικών δομών στην Ανατολική Κρήτη είδαμε αυτή τη διαφορά να μετατοπίζεται. Δηλαδή, από την δυτική Κρήτη να πηγαίνει προς την ανατολική. Δεν έχω νεότερα δεδομένα για τα χρόνια από το 2018 ως το 2021 αλλά παραδοσιακά από το 1999 ως το 2011 η δυτική Κρήτη είχε μεγαλύτερο ποσοστό σε σχέση με την ανατολική». Τέλος αναφερόμενος στο τί θα πρέπει να γίνει ο καθηγητής ψυχιατρικής του Πανεπιστημίου Κρήτης υπογράμμισε: «Να αυξηθούν οι δομές που δίνουν άμεση προσβασιμότητα στον πληθυσμό, με βάση αυτό που λέμε Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας. Ο παλιός οικογενειακός γιατρός που έμπαινε στο σπίτι, έκανε κατοίκων επισκέψεις, ήξερε όλη την οικογένεια όλες τις γενεές. Αυτό έχει χαθεί και πρέπει να το ξαναδούμε. Αυτό που λέμε ο οικογενειακός - προσωπικός γιατρός που είναι σε επίπεδο διακηρύξεων αυτή τη στιγμή, πρέπει να γίνει ο στυλοβάτης του συστήματος υγείας. Ο γιατρός που ξέρει τι έχει η μαμά, ο μπαμπάς, το παιδί, ο παππούς και η γιαγιά... Επίσης οι κοινωνικές υπηρεσίες των δήμων να βγουν από τα γραφεία, να οργώσουν τις περιοχές να αναπτύξουν σχέσεις με τους ανθρώπους. Οι ιερείς μας δεν μπορούν να μένουν στην πόλη και να πηγαίνουμε στα χωριά μόνο για ένα μνημόσυνο και μία λειτουργία την Κυριακή. Οι γενικοί γιατροί, οι επισκέπτες υγείας, οι κοινωνικές δομές των δήμων, η εκκλησία, οι τοπικοί άρχοντες του χωριού πρέπει να τους βρούμε ένα τρόπο να μπορούν να ανιχνεύουν και να συμπαρίστανται έγκαιρα σε όλο αυτόν τον κόσμο».
