1. Στις προηγούμενες «Ιστορικές Περιηγήσεις» ασχοληθήκαμε με το θέμα της ιστορίας της φωτογραφίας στο Ρέθυμνο. Εν τω μεταξύ ξεφύλλισα ξανά το βιβλίο του Θ. Λουλουδάκη «Η κρητική φωτογραφία», που δεν έχει μεν παραπάνω πληροφορίες, έχει όμως μια φωτογραφία του Χαράλαμπου Δρανδάκη, την οποία και παραθέτω. Είναι ενδιαφέρον ότι την τράβηξε ο Ηρακλειώτης φωτογράφος Γεώργιος Μαρκουλάκης, ο οποίος, όπως έγραψα, δραστηριοποιούνταν και στο Ρέθυμνο.
2. Παρέκαμψα όμως τότε το ερώτημα ποια είναι η αρχαιότερη εντοπισμένη μέχρι σήμερα φωτογραφία του Ρεθύμνου. Μερικοί ιστοριοδίφες, μεταξύ των οποίων κι εγώ παλιότερα, θεωρούσαν ως παλαιότερη την παρατιθέμενη φωτογραφία του Josef Berinda, χρονολογώντας την στο έτος 1870, εξαιτίας του -παραπλανητικού- τίτλου του βιβλίου του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου «Κρήτη 1870. Φωτογραφικό Λεύκωμα του Josef Berinda».
3. Όμως επειδή πρέπει να μιλούμε και να γράφουμε τεκμηριωμένα, είμαστε υποχρεωμένοι, μέχρι να προκύψουν νεότερα στοιχεία, να θεωρούμε ως αρχαιότερη φωτογραφία του Ρεθύμνου τη διπλανή, η οποία σώθηκε ως ταχυδρομική δίφυλλη κάρτα. Μπορεί να χρονολογηθεί με ασφάλεια πριν από το 1890-91, οπότε ανοικοδομήθηκε ο μεγάλος μιναρές της πόλης, εκείνος του τεμένους Γαζή Χουσεΐν πασά, ο οποίος δεν φαίνεται πουθενά στη φωτογραφία.
4. Σήμερα όμως θα συνεχίσουμε την ανίχνευση της ιστορίας της ρεθεμνιώτικης φωτογραφίας με τον Ανδρέα Λαγουδάκη.
5. Ο Λαγουδάκης υπήρξε ο φωτογράφος του Δημοτικού Κήπου. Δεν ήταν ο μοναδικός, ήταν όμως ο κατεξοχήν.
6. Επειδή λοιπόν τη χρονιά που έφυγε γιορτάσαμε τα εκατοντάχρονα του Κήπου, δεν μπορούμε να μην τον θυμηθούμε, νοσταλγικά.
7. Όποιος ήθελε να βγάλει φωτογραφία, μπορούσε να τον βρει στον Κήπο, με τη μηχανή και τη χαρακτηριστική φυσούνα της. Τις φωτογραφίες τύπωνε επί τόπου, χρησιμοποιώντας ως σκοτεινό θάλαμο τον χώρο στο εσωτερικό του κουτιού της, που προστατευόταν από το φως από ένα κατάμαυρο ύφασμα, μέσα στον οποίο περνούσε τα χέρια του.
8. Από τη διπλανή διαφημιστική καταχώρηση μαθαίνουμε ότι είχε θητεύσει τη φωτογραφία στην Αθήνα και ότι τύπωνε κάθε μέγεθος φωτογραφίας, μέχρι και «εβδομαδιαίες», ενώ αναλάμβανε και την εμφάνιση φιλμς τα οποία δεν είχε τραβήξει ο ίδιος. Αυτό σημαίνει ότι υπήρχαν και κάποιοι -ελάχιστοι προφανώς- Ρεθεμνιώτες, που, αν και δεν ήταν φωτογράφοι, διέθεταν σχετική μηχανή.
9. Όποιος τώρα ήθελε φωτογραφία κανονική, φωτογραφία δηλαδή σε στούντιο, μπορούσε να τον ψάξει στην οδό Ραδαμάνθυος, στο σπίτι του, όπου και χρησιμοποιούσε κάποια ζωγραφιστά φόντα. Δεν αποκλείεται μάλιστα αυτά να τα είχε ζωγραφίσει κατά παραγγελίαν του ο Γεώργιος Γαληνός.
10. Το σπίτι του Λαγουδάκη ήταν το πιο παράξενο της πόλης, αφού όταν το αγόρασε ήταν χαμάμ, το μοναδικό δημόσιο και μάλιστα εν λειτουργία στο Ρέθυμνο. Φωτογραφίες του είχε προλάβει να τραβήξει ο επίσης Ρεθεμνιώτης φωτογράφος Βασίλης Χαριτάκης.
11. Περισσότερα για την οικογένεια Λαγουδάκη έχει γράψει και αναφέρει πιο πρόσφατα στην εκδήλωση της Βιβλιοθήκης για τον Κήπο ο Μανώλης Καρνιωτάκης. Να σημειώσουμε ότι αρχικά το χαμάμ το λειτουργούσε η γυναίκα του, παράλληλα με τη στέγασή τους εκεί, στον όροφο.
12. Αυτό γινόταν μέχρι που το κτήριο του γνωστού μας Κλιβάνου είχε μετατραπεί σε δημοτικά λουτρά (και έδρα επίσης της δημοτικής φιλαρμονικής), οπότε οι Ρεθεμνιώτες κατευθύνονταν πια σ’ αυτά, ιδιαιτέρως κάθε Σάββατο απόγευμα, με την πετσέτα και το σαπούνι στο χέρι.
13. Μέρες που πέρασαν, καλό είναι να θυμόμαστε και τους απελθόντες. Φέρνω στη μνήμη μου τον μακαρίτη Γιώργο Ζουρμπάκη (δεξιά στην εικόνα), που αγαπούσε τη φωτογραφία, απλή ή με τη μορφή της ταχυδρομικής κάρτας (carte postale).
14. Να σημειώσω εδώ ότι είχε ανατυπώσει για τις ανάγκες του μικροπαλαιοπωλείου του μια σειρά μεσοπολεμικών φωτογραφιών, μεταξύ των οποίων και την παρατιθέμενη.
15. Εφόσον όμως αναφέρθηκα στην περίοδο πριν από τον Β΄ Πόλεμο, προκύπτει ένα ερώτημα: γνωστού όντος ότι ο βιβλιοπώλης Αριστόδημος Χατζηδάκις είχε εκδώσει μια σειρά ταχυδρομικών καρτών (που οι αναγνώστες μπορούν να τις βρουν όλες στον κατάλογο της έκθεσης του Λαογραφικού Μουσείου), ποιος ήταν ο φωτογράφος που τον προμήθευσε με τα φωτογραφικά τους θέματα; Το πιο πιθανόν, καθόλου όμως σίγουρο, είναι ο φωτογράφος αυτός να ήταν κάποιος από τους αδελφούς Ζακάκη, στους οποίους αναφέρθηκα στις προηγούμενες «Ιστορικές περιηγήσεις».
16. Μέρες που πέρασαν, ας θυμηθούμε δύο ακόμα συμπολίτες, που έχουν άμεση σχέση με το θέμα μας. Ο πρώτος ήταν ο δάσκαλος Αντώνης Δαφέρμος, που φωτογραφήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1960 από τον Ανδρέα Λαγουδάκη μπροστά στη νεοαποκαλυφθείσα τότε προτομή του Στυλιανού Δημητρακάκη.
17. Ο άλλος Ρεθεμνιώτης που αγάπησε τη φωτογραφία και κατάφερε να διασώσει και να εκδώσει φωτογραφικά αρχεία ήταν ο Γιάννης Σπανδάγος. Εδώ τον βλέπουμε σε μια παιδική φωτογραφία, τραβηγμένη στο στούντιο του Σταύρου Αναστασιάδη, το οποίο το 1968 αγόρασε και συνέχισε ο γνωστός μας Παντελής Μυλωνάς («Φωτο-Παρθενών»).
18. Μ’ αυτούς όμως, τους μεταπολεμικούς φωτογράφους, θ’ ασχοληθούμε σε επόμενες «Ιστορικές Περιηγήσεις».
Μέχρι τότε, ευχές για ένα υγιές και ειρηνικό νέο έτος!
