1. Η μελέτη της ιστορίας της φωτογραφίας στο Ρέθυμνο παραμένει ζητούμενο, σ’ αντίθεση με το Ηράκλειο και ιδιαιτέρως με τα Χανιά, όπου ευάριθμοι ερευνητές έχουν εντρυφήσει στο θέμα.

2. Μοναδικές εξαιρέσεις αποτελούν τα αφιερώματα του Μάνου Γοργοράπτη για φωτογράφους των νεότερων κυρίως χρόνων (Κουγιτάκης, Αναστασιάδης, Μυλωνάς, Τριαντάφυλλος, αλλά και Ζακάκηδες και Παπαδόπουλος). Σημειώνω ότι ο Μ. Γοργοράπτης παρείχε πρόθυμα φωτογραφίες των Ζακάκηδων και του Παπαδόπουλου για τις ανάγκες αυτού του άρθρου.

3. Εξαίρεση στον κανόνα αποτελεί επίσης ένα άρθρο του Μιχάλη Παπαδάκη (Δάνδολου) στον κατάλογο της Έκθεσης του Ιστορικού και Λαογραφικού Μουσείου «Ρέθυμνο 1898-1913», το οποίο ο συγγραφέας αναδημοσίευσε στο περιοδικό του «Δούρειος Ίππος».

4. Ο αείμνηστος Ρεθεμνιώτης υπήρξε επίσης φιλοτελιστής και δεινός συλλέκτης ταχυδρομικών καρτών. Δυστυχώς για λόγους οργανωτικούς δεν μπορέσαμε να περιλάβουμε κάρτες του στην Έκθεση των καρτών της περιόδου 1890-1940, που οργανώσαμε στο Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο.

5. Σύμφωνα με τα μέχρι στιγμής γνωστά στοιχεία, ο πρώτος φωτογράφος, μη Ρεθεμνιώτης οπωσδήποτε, που ασχολήθηκε με τη φωτογράφηση θεμάτων του Ρεθύμνου ήταν ο Γεώργιος Μαρκουλάκης, από το 1885. Καταγόταν από το Ηράκλειο, όπου και δραστηριοποιούνταν, καλύπτοντας παράλληλα και το Ρέθυμνο.

6. Ένας άλλος πρώιμος φωτογράφος ήταν ο Ιταλός Μπατίστα Ανσέλμι (Batista Anselmi), ο οποίος όμως δεν ήταν φωτογράφος στο κύριό του επάγγελμα. Αυτός δραστηριοποιούνταν στα Χανιά, κατά καιρούς όμως κάλυπτε και το Ρέθυμνο.

7. Πιο γνωστός είναι ο Τουρκοκρητικός φωτογράφος και εκδότης ταχυδρομικών καρτών Μπεχαεντίν Μπαριτάκης (Bahaeddin Baritakis), ο οποίος δραστηριοποιήθηκε με βάση το Ηράκλειο. Στην δίφυλλη διπλανή κάρτα του απαθανατίζεται μια πανοραμική άποψη του Ρεθύμνου, των αρχών 20ού αιώνα.

8. Ένας άλλος μη Ρεθεμνιώτης που απαθανάτισε θέματα της πόλης ήταν ο Josef Berinda, Πολωνός που μετανάστευσε στην Ιταλία και από το 1868 στην Κρήτη. Το 1873 πήρε μέρος στη Παγκόσμια Έκθεση της Βιέννης. Φωτογράφισε τοπία, ιστορικά γεγονότα και πορτρέτα, ενώ εξέδωσε και ταχυδρομικές κάρτες.

9. Φωτογράφος ήταν και ο Τουρκορεθύμνιος Ali Atif Skoubede-zade, καθώς κι ο Γεώργιος Περισσάκης. Γι’ αυτούς δεν γνωρίζουμε πολλά πράγματα.

10. Στο Ρέθυμνο δραστηριοποιήθηκε και ο ιταλικής καταγωγής Α. Duranti, όπως με πληροφόρησε ο  Γρηγόρης Παπαδοπετράκης (αρχείο Ανδρέα Χατζηπολάκη). Βρισκόταν στην πόλη τουλάχιστον από το έτος 1884 κι είχε νυμφευτεί τη Αργυρουπολίτισσα Μαρία Μαυρορασάκη. 

11. Πολύ γνωστοί Ρεθεμνιώτες φωτογράφοι ήταν οι Ευάγγελος και Ιωάννης Γλυστρίδης. Αυτοί ασχολήθηκαν με πορτρέτα και ιδιαιτέρως με φωτογραφίες διαβατηρίων, σε μια εποχή μαζικής μετανάστευσης προς την Αμερική.

12. Φωτογράφοι του Ρεθύμνου ήταν επίσης ο Κ. Περλιάνης και ο Χαράλαμπος Δρανδάκης. Ο Δρανδάκης κολλούσε τις ακριβές από τις φωτογραφίες που τραβούσε σε χαρτόνι (πασπαρτού), τυπωμένο μ’ ένα από τα πιο όμορφα σήματα φωτογράφου στην Κρήτη.

13. Όμορφο σήμα για τα πασπαρτού του είχε κι ο Κωνσταντίνος Κούνουπας, ο οποίος θα πρέπει να δραστηριοποιήθηκε και στη ζωγραφική φορητών θρησκευτικών εικόνων. Τα ρεθεμνιώτικα σπίτια περιέχουν μέχρι τις μέρες μας φωτογραφίες του.

14. Την ίδια διπλή επαγγελματική απασχόληση είχε και ο Ιωάννης Παπαδόπουλος, ο «φωτογράφος των Μικρασιατών προσφύγων» και θαμώνας του καπηλειού του Δαμανού στον Πλάτανο. Το έργο του συνέχισε η κόρη του.

15. Με τον έργο του Εμμανουήλ Ζακάκη ασχολήθηκε, πλην του Μ. Γοργοράπτη, ο αείμνηστος Γιάννης Σπανδάγος, ο οποίος κατάφερε με τον Αντώνη Χριστοφοράκη να τυπώσουν από τα αρνητικά μεσοπολεμικές φωτογραφίες που είχε τραβήξει στον Μεσοπόλεμο. Αδελφός του ήταν ο Γεώργιος, που κι αυτός είχε ασχοληθεί με τη φωτογραφία.

16. Άλλοι φωτογράφοι που δραστηριοποιήθηκαν πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, στον οποίο θα σταματήσουμε σήμερα, ήταν ο Ε. Λαχνιδάκης, ο Ν. Μοσχονάς και ο Γ. Φουντουλάκης. Και βέβαια ο Α. Λαγουδάκης.

17. Περισσότερα για τον Ανδρέα Λαγουδάκη, τον κατεξοχήν φωτογράφο του Κήπου, που εφέτος γιορτάσαμε τα εκατόχρονα της φύτευσής του, θα δούμε στις επόμενες «Ιστορικές περιηγήσεις».

Μέχρι τότε οι αναγνώστες έχουν πολλές ευχές για καλές γιορτές κι ένα ειρηνικό νέο έτος!