Από τον Νοέμβριο του 1972 μέχρι σήμερα, η Εύα Λαδιά έχει διανύσει μια μακρά και δημιουργική δημοσιογραφική πορεία, συνδεδεμένη με την ιστορία και την πολιτιστική ζωή του Ρεθύμνου. Μέσα από τις εφημερίδες στις οποίες εργάστηκε, τις ιστορικές έρευνες, τα θεατρικά έργα και τα ντοκιμαντέρ της, κατέγραψε πρόσωπα, γεγονότα και στιγμές που αποτελούν σήμερα πολύτιμο υλικό για τον τόπο. Με το «Πολιτιστικό Ρέθυμνο» συνεχίζει να διασώζει και να αναδεικνύει αυτόν τον ιστορικό πλούτο, ενώ το πρόσφατο βιβλίο της «Φυλλομετρώντας σελίδες μεγαλείου» αποτελεί έναν ακόμη σταθμό στην ερευνητική της διαδρομή. Σε αυτή τη συνέντευξη κάνει έναν απολογισμό 54 χρόνων, θυμάται ανθρώπους και καταστάσεις, μιλά με ειλικρίνεια για τις δυσκολίες που συνάντησε και καταθέτει τη δική της ματιά για το Ρέθυμνο του χθες και του σήμερα.
Συνέντευξη: Αθηνά Πετρακάκη
Τι θυμάστε από την πρώτη σας ημέρα στην «Κρητική Επιθεώρηση» το 1972 και πώς ήταν τότε η δημοσιογραφία στο Ρέθυμνο;
Δεν είχα κλείσει μάτι αποβραδίς της 14ης Νοεμβρίου 1972. Από τα παιδικά μου χρόνια ονειρευόμουν να γίνω δημοσιογράφος. Αυτό ήταν και το «παρατσούκλι» μου στην τάξη. Μπαίνοντας πρωί πρωί στα γραφεία της ιστορικής εφημερίδας με κατέλαβε δέος. Ο Μανόλης Καλαϊτζάκης ανέλαβε να με κατατοπίσει για τα καθήκοντά μου.
Θα έπαιρνα τις υπηρεσίες και θα στοιχειοθετούσα την είδηση. Έλα όμως που δεν με κάλυπτε η «ξερή» γλώσσα των υπηρεσιών της εποχής.
Έγραφα λοιπόν την είδηση όπως την ένοιωθα. Και παρέδιδα τα χειρόγραφα στο Μανόλη. Εκείνο το βλέμμα που μου είχε ρίξει την πρώτη φορά που τα διάβασε με προβλημάτισε πολύ. Σαν να απορούσε, σαν να αμφέβαλε για κάτι. Το ίδιο και την επομένη. Την τρίτη μέρα γυρίζει και μου λέει «Σε ποια εφημερίδα δούλευες πριν έρθεις;». «Πρώτη φορά δουλεύω», του είπα με φωνή που έβγαινε από το άγχος μου μετά βίας.
Να μη σας πολυλογώ, μου ζήτησε να συνεχίσω στο ύφος που έγραφα. Νοέμβρη έπιασα δουλειά, κατά το Μάρτη μου επέτρεψε να υπογράψω κείμενο. Σκέψου τη χαρά μου. Ήταν ένα ρεπορτάζ που έκανα για τα έργα της υπομονής και αναφερόμουν στη σπάνια συλλογή της Χρυσής Παπαδάκη που κοσμεί μια προθήκη του Λυκείου Ελληνίδων.
Οι συνθήκες δουλειάς στο χώρο μου δεν διαφέρουν από το σήμερα. Το επάγγελμά μας ποτέ δεν είχε ωράριο. Δεν είχαμε όμως ούτε επικαιρότητα, οπότε εμείς έπρεπε να βρούμε θέμα. Ξυραφάκι για αντιγραφές είχε μόνο ο εκδότης. Έτσι, ψάχνοντας για θέμα, άρχισα να ανακαλύπτω τους αστείρευτους θησαυρούς του Ρεθύμνου. Αυτό που με έσωζε για λίγα χρόνια ήταν η μοναξιά μου στο χώρο. Η προκάτοχός μου Νίτσα Μανωλακάκη είχε αναζητήσει καλύτερη τύχη στην Αθήνα.
Από την επανέκδοση των Ρεθεμνιώτικων Νέων στριμώχτηκα πολύ γιατί είχα πια απέναντί μου έναν Ανδρέα Κουμάντο, έναν Μανόλη Παντινάκη, έναν Δημήτρη Τζανακάκη.
Ποια γεγονότα της τοπικής πολιτικής και κοινωνικής ζωής θεωρείτε ότι σημάδεψαν περισσότερο τα 54 χρόνια της δημοσιογραφικής σας πορείας;
Ευλογία για μένα να ζήσω από κοντά τα μεγάλα γεγονότα. Από το παρασκήνιο βίωσα την υπόθεση του Πανεπιστημίου, της τουριστικής ανάπτυξης. Είχα επίσης την ευκαιρία να γνωρίσω από κοντά μεγάλες μορφές της εποχής, πολιτικούς, φιλοσόφους, συγγραφείς, καλλιτέχνες. Χαλάλι το διάβασμα που έριξα για να μπορέσω να συζητήσω μαζί τους. Τότε δεν είχαμε βλέπεις Google. Φυσικά, ανεξίτηλες παραμένουν οι μνήμες από τη Μελίνα Μερκούρη. Αυτή η μεγάλη πολιτικός που κάποιοι λοιδωρούσαν απέδειξε τι μπορεί να κάνει ένας πολιτικός που σέβεται το αξίωμά του. «Σήμερα», που λέει ο λόγος, εξήγγειλε έργα για το Ρέθυμνο, σε μια βδομάδα είχαν όλα πάρει το δρόμο τους.
Αυτό επίσης που με έκανε να λατρέψω τους ανθρώπους του Ρεθύμνου ήταν η φιλικότητα, η αλληλεγγύη που τους διέκρινε. Να έβλεπες, Αθηνά μου, πως έτρεχαν όλοι να βοηθήσουν όποιον βρισκόταν σε δύσκολη θέση.
Πώς ήταν οι σχέσεις σας με τους ανθρώπους της τοπικής αυτοδιοίκησης; Υπήρξαν στιγμές που η δημοσιογραφική σας στάση δημιούργησε δυσκολίες στις σχέσεις σας μαζί τους;
Αμέτρητες φορές. Ο αμοιβαίος σεβασμός πάντως επανέφερε την ισορροπία στις σχέσεις. Από τους θεσμικούς θα θυμάμαι πάντα μια Βάσω Μόσιαλου κι έναν Παναγιώτη Κλάδο.
Είχαν όραμα για τον τόπο. Επίσης, η αντιπεριφερειάρχης μας είναι πάντα στην καρδιά μου. Γνώρισα τη Μαίρη Λιονή πριν ασχοληθεί με την πολιτική. Και την ευγνωμονώ που δεν μας απογοήτευσε ποτέ. Στα θέματα που μας απασχολούσαν τις γυναίκες έδωσε προτεραιότητα όταν ανέλαβε αρμοδιότητες. Και τα πήγε παραπέρα, ιδιαίτερα στο ζήτημα της κακοποιημένης γυναίκας. Γι' αυτό τρέφω εκτός από αγάπη μεγάλο θαυμασμό για την Αντιπεριφερειάρχη μας. Είναι μια μεγάλη αξία στην τοπική αυτοδιοίκηση.
Ποιοι άνθρωποι και ποιοι συνεργάτες στα ΜΜΕ όπου εργαστήκατε άφησαν το ισχυρότερο αποτύπωμα στην επαγγελματική σας ζωή και ποιοι στην ενασχόλησή σας με τον πολιτισμό;
Μανόλης Καλαϊτζάκης, ο μεγάλος μου δάσκαλος, Γιάννης Χαλκιαδάκης επίσης, Μανόλης Μαθιουδάκης, Κώστας Ρακιντζής. Και δράττομαι της ευκαιρίας να ευχαριστήσω από καρδιάς, με την ευκαιρία που μου δίνεις, τον κ. Μανόλη Χαλκιαδάκη που υποστηρίζει την έρευνά μου και το ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΡΕΘΥΜΝΟ με τόση αγάπη και συνέπεια.
Σταθμός βέβαια στη ζωή μου ήταν η συνεργασία με το Μπάμπη Πραματευτάκη. Πόσα του οφείλω αλήθεια. Με την αιώνια μούσα του, τη Βάγια, την τόσο αξιόλογη επιστήμονα, ζω πάντα το μεγαλείο της αγνής φιλίας, αλλά με το Μπάμπη έζησα μεγαλειώδεις στιγμές μεταφέροντας την τοπική ιστορία στο πεντάγραμμο με τα τόσα εμπνευσμένα του έργα. Να έχει υγεία να μας προσφέρει και άλλα.
Δυο ακόμα ανθρώπους κρατώ σαν δισκοπότηρο μνήμης. Το Μπάμπη Σφακιανάκη στο Εργατικό Κέντρο που αγκάλιασε τόσες κοινωνικές μου παρεμβάσεις και την πολύτιμη Γιάννα Κεφαλογιάννη που πατήσαμε μαζί σε δύσκολες κορφές και μοιραστήκαμε στιγμές κοινωνικής προσφοράς έτσι που να νοιώθουμε περισσότερο άνθρωποι και συνεπείς όσο γίνεται στην ιδεολογία που μας εκφράζει.
Ποια θεωρείτε την πιο δύσκολη στιγμή της καριέρας σας και ποια εκείνη που σας έδωσε τη μεγαλύτερη χαρά και ικανοποίηση;
Δυσκολίες είχα πάντα όταν έβγαζα στον αέρα θέματα τύπου «Πολεοδομία», αλλά δεν εννοούσα να συμμορφωθώ, και οι χαρές ήταν άπειρες όταν μέσα από τις εκπομπές μου βρισκόταν η λύση σε κάποιο πρόβλημα. Αυτή η περίοδος με έφερε πολύ κοντά με τον κόσμο και δεθήκαμε συναισθηματικά. Όταν έλεγα στο μικρόφωνο «Κοντά σε σας και στα προβλήματά σας» το εννοούσα. Κι ο κόσμος το ένοιωθε αυτό.
Τώρα ότι από εκεί που δεν το περιμένεις σου έρχεται. Αυτό το βίωσα σχετικά πρόσφατα. Εκκρεμεί μια μήνυση σε βάρος μου από ιερέα για …συκοφαντική δυσφήμηση επειδή σχολίασα στο f/b μια άτυχη απόφαση κόντρα στις παραδόσεις. Στις 27 Ιανουαρίου ορίστηκε η νέα δικάσιμος. Όπως κρίνει η δικαιοσύνη, κυρίως του Υψίστου, ας γίνει. Απλά άνοιξα και πάλι τα βιβλία να βεβαιωθώ. Ο Κύριος όντως και από το σταυρό κήρυξε τη αγάπη συγχωρώντας τους εχθρούς τους; Το «οδόντα αντί οδόντος» ανήκει τελικά στο δικό μας δόγμα; Γηράσκω αεί διδασκόμενη.
Από τα ευτράπελα επίσης της καριέρας μου ήταν η πάγια τακτική μου να πηγαίνω κόντρα στον καθωσπρεπισμό που υποβιβάζει ανθρώπους. Δεν καταλάβαινα γιατί δεν θα έπρεπε πιάσω κουβέντα στον Πλάτανο με μια από τις κοπέλες της χαράς που είχα επισκεφθεί κάποια στιγμή για ρεπορτάζ στα σπίτια της Φορτέτζας και συνάντησα τυχαία στο δρόμο. Να την αγνοήσω για να μη παρεξηγηθώ; Και ειλικρινά δεν έπαθα τίποτα δημιουργώντας φιλία με άτομα ιδιαίτερων επιλογών στις σχέσεις τους που κάποτε ήταν στην κατηγορία των περιθωριακών. Βλέπω σήμερα που φθάσαμε και νοιώθω ευτυχής που τουλάχιστον δεν παρασύρθηκα σε κοινωνικές επιλογές βάσει των αντιλήψεων που επικρατούσαν τότε.
Πότε αντιληφθήκατε ότι το προσωπικό σας αρχείο και οι δημοσιογραφικές σας καταγραφές αποτελούσαν έναν πολύτιμο θησαυρό για την ιστορία του Ρεθύμνου;
Αθηνά μου, είχα τη μεγάλη τύχη να συνεργαστώ με Μάρκο Πολιουδάκη, Σπύρο Μαρνιέρο, Μιχαήλ Μύρωνος Παπαδάκη, Χριστόφορο Σταυρουλάκη. Κοντά τους και φυσικά από τον Γιώργη Εκκεκάκη είχα την ευκαιρία να διδαχθώ και να κάνω πρακτική ιστορικής έρευνας. Επομένως, το αρχείο μου είχε τον προορισμό του από το 1977 που ξεκίνησα μνήμες αντιστασιακών και βίους γυναικών του Ρεθύμνου.
Ποια μαρτυρία ή συνάντηση κατά τη διάρκεια της ιστορικής σας έρευνας σάς συγκλόνισε περισσότερο;
Από το Γιώργη Τζιτζικα (Μπαχρή), το Μιχαηλ Παπαδάκη και το Κωστή Βαβουράκη από την Κοξαρέ πήρα τις βασικές αρχές για την ιστορία της αντίστασης στο Ρέθυμνο. Ποτέ δεν ξέχασα όμως τη μαρτυρική Ολυμπία Χανδράκη από το Άνω Μέρος που έχασε πέντε αγαπημένους της στα γεγονότα του Αυγούστου 1944.
Τι σας οδήγησε στη δημιουργία του «Πολιτιστικού Ρεθύμνου» και ποια είναι η μεγαλύτερη φιλοδοξία σας για αυτή την ψηφιακή παρακαταθήκη;
Η αγωνία μου μη χαθεί τόσο υλικό. Από το 2014 μέχρι σήμερα έχουμε κοντά 4000 θέματα, 310 videos από τα οποία 20 είναι ταινίες με αρχειακό υλικό και ό,τι μπορούσα να κρατήσω με δικά μου μέσα από μεγάλες εκδηλώσεις. Και περιμένουν για ανάρτηση αμέτρητα ακόμα. Βλέπεις καταγράφουμε ιστορία και πολιτισμό δύο αιώνων.
Πώς συνδυάζονται μέσα σας η δημοσιογράφος, η ιστορική ερευνήτρια, η θεατρική συγγραφέας και η δημιουργός ντοκιμαντέρ; Ποια από αυτές τις ιδιότητες αισθάνεστε ότι σας εκφράζει περισσότερο;
Το ένα επηρεάζει το άλλο και όλα μαζί μου δίνουν τη χαρά της δημιουργίας.
Τι καινούργιο φέρνει στο φως το πρόσφατο βιβλίο σας για το αποτύπωμα του Ρεθύμνου στην εποποιία του 1940 και ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση κατά τη συγγραφή του;
Είναι με κάθε λεπτομέρεια καταγεγραμμένα όλα τα γεγονότα που αναφέρονται στο Ρέθυμνο από την έναρξη του πολέμου και για πρώτη φορά αναδεικνύουμε ένα πάνθεον ηρώων από κάθε χωριό του Ρεθύμνου που έπεσαν στον πόλεμο.
Αν συγκρίνατε το Ρέθυμνο που γνωρίσατε το 1972 με τη σημερινή πόλη, ποιες αλλαγές θα σας έκαναν να αισθανθείτε υπερήφανη και ποιες θα σας προβλημάτιζαν;
Αθηνά μου, με τρομάζει σήμερα η πόλη γι' αυτό και σπάνια κυκλοφορώ. Αναγνωρίζω την ανάγκη της ανάπτυξης αλλά να μην απειλεί τη συνοχή του κοινωνικού ιστού.
Συμφωνώ με την υποχρέωση να συμβαδίζουμε με τα μηνύματα της εποχής, αλλά να ρίχνουμε και βλέμματα στο παρελθόν. Όσο κι αν γοητεύει η αίσθηση ότι αξίζει μόνο ό,τι σκεφτήκαμε εμείς, ας σεβαστούμε και έργα που κάποιοι άλλοι ξεκίνησαν. Έτσι κι αλλιώς για πολλές πρωτοβουλίες που θα έδιναν σήμερα μια άλλη μορφή στην πόλη (βλέπε Συμφωνική Ορχήστρα, Παιδικό Πολιτιστικό Κέντρο) έγινε το παν για να ναυαγήσουν. Ας σεβαστούμε ό,τι απέμεινε κι ας μην το σκεφτήκαμε πρώτοι εμείς.
Επίσης κάθε θεσμικός ας κάνει και μια ενδοσκόπηση πότε πότε κι έναν αυτοέλεγχο για τη συμβολή του στην εξασφάλιση ποιότητας ζωής των δημοτών. Γιατί εγώ στα 73 μου χρόνια ποιότητα ζωής δεν βλέπω ενώ διαθέτει ο τόπος τόσο σημαντικούς ανθρώπους.
Με έχει τρομοκρατήσει επίσης η τάση της σύγχρονης κοινωνίας να λησμονά αυτά που θα έπρεπε να θυμάται και να τιμά. Ίσως γιατί δεν γνωρίζει καλά τοπική ιστορία για να έχει και πρότυπα και να αποδώσει την τιμή που αξίζει όποιος έκανε το χωριό μεγάλη πολιτεία.
Περισσότερο όμως με τρομάζει η αλαζονεία θεσμικών αρχών. Βίωσα κάποια περιστατικά και έφριξα. Ζητάς μια συνάντηση για θέματα που αφορούν κοινωνικό σκοπό και σε περιφρονούν σαν να τους ζητάς χορηγία είτε διορισμό. Αυτό δεν το έζησα ειλικρινά ούτε σε εποχή μπλε και πράσινων καφενείων. Ξαναπλησιάζω την πόρτα τους αν θέλω την αξιοπρέπειά μου;;; Έτσι κι αλλιώς κι ευτυχώς για μένα, οι πρώτες καρέκλες σε αίθουσα εκδηλώσεων δεν με συγκίνησαν ποτέ.
Καλλιά τους είναι όμως κατά την ταπεινή μου γνώμη να προσγειωθούν κάποια στιγμή γιατί τα αξιώματα έρχονται και παρέρχονται. Και κανένα δεν θα σου δώσει ανθρωπιά αν δεν την κουβαλάς μέσα σου. Η σοφή ρήση του Παύλου Βαρδινογιάννη «Καλύτερα να σε ψηφούν παρά να σε ψηφίζουν» θα πρέπει να τους γίνει μότο ζωής. Έγιναν πολλοί αξιωματούχοι με τις ψήφους της κάλπης. Έμειναν στην ιστορία όμως μόνον εκείνοι που κατέκτησαν ψήφους καταξίωσης μέσα από το έργο τους και την προσφορά τους στον τόπο.
Μετά από 54 χρόνια δημοσιογραφικής παρουσίας, τι θα θέλατε να αφήσετε ως παρακαταθήκη στις επόμενες γενιές δημοσιογράφων και στους ανθρώπους του Ρεθύμνου;
Παρακαλώ τον ύψιστο να ολοκληρώσω όσο γίνεται το ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΡΕΘΥΜΝΟ γιατί μέσα σ’ αυτό αποκτούν φωνή ιστορικά και πολιτιστικά γεγονότα δύο αιώνων. Και οι συνάδελφοι του μέλλοντος χωρίς κόπο θα βρίσκουν υλικό και στοιχεία που θα τους διευκολύνουν στη δουλειά τους.
Και στο χώρο της δημοσιογραφίας να βλέπουμε τη σημερινή εικόνα της γενιάς σας που συνδυάζοντας γνώση και επιστημοσύνη εσείς οι νεότεροι κάνετε το καθήκον της ενημέρωσης πιο σημαντικό καταθέτοντας και άποψη.
