Από την πρώτη ένοπλη σύγκρουση με τους Γερμανούς το 1941 έως την καταστροφή του χωριού στις 29 Αυγούστου 1944 – Η Κοξαρέ πέρασε στην ιστορία ως «κάστρο της Αντίστασης»
Σε κλίμα βαθιάς συγκίνησης και ιστορικής μνήμης πραγματοποιήθηκε το Σάββατο απόγευμα 29 Αυγούστου, στην Κοξαρέ, η εκδήλωση τιμής και μνήμης για την 82η επέτειο από το Ολοκαύτωμα του χωριού από τις ναζιστικές δυνάμεις κατοχής.
Στο Μνημείο Πεσόντων, στην πλατεία του χωριού, κάτοικοι, εκπρόσωποι της Αυτοδιοίκησης, των Αρχών, των Σωμάτων Ασφαλείας, πολιτικών και κοινωνικών φορέων, καθώς και εκπρόσωποι πολιτιστικών συλλόγων, τίμησαν τη μνήμη των θυμάτων και όλων εκείνων που αγωνίστηκαν για την ελευθερία. Η Κοξαρέ δεν τιμά μόνο την τραγική επέτειο της καταστροφής της. Τιμά μια ολόκληρη ιστορία αγώνα και Αντίστασης. Η Κοξαρέ πέρασε στην ιστορία ως κάστρο της Αντίστασης για την ενεργό και πρωταγωνιστική συμμετοχή των κατοίκων της στην Εθνική Αντίσταση. Για το ιστορικό της Επετείου Ομιλήτρια ήταν η Αντιδήμαρχος Πολιτισμού κ Ευαγγελία Γλαμπεδάκη αναφέροντας:
Η πρώτη ένοπλη σύγκρουση των Κοξαριανών ανταρτών με τους Γερμανούς στο Ρέθυμνο σημειώθηκε τον Οκτώβριο του 1941, στο Μετόχι, πάνω από το χωριό. Ήταν μια από τις πρώτες ένοπλες αντιπαραθέσεις με τις γερμανικές δυνάμεις στην περιοχή. Η Αντίσταση στο Ρέθυμνο ενάντια στον κατακτητή άρχιζε και η Κοξαρέ γινόταν το κάστρο της Αντίστασης. Οι Κοξαριανοί δεν πήραν ανάσα σε όλη τη διάρκεια της Κατοχής. Συλλήψεις, διώξεις, μπλόκα, μάχες και θυσίες σημάδεψαν την πορεία τους.Ιδιαίτερα χαρακτηριστικό είναι το μεγάλο μπλόκο της Κοξαρέ, στις αρχές Φεβρουαρίου του 1944.
Στην εκδήλωση αναδείχθηκε και η συγκλονιστική μαρτυρία του Εμμανουήλ Μαθιουδάκη, πρώην προέδρου της ΕΣΗΕΑ, για το μπλόκο της Κοξαρέ τη νύχτα 2 προς 3 Φεβρουαρίου 1944. Οι Γερμανοί, έχοντας πληροφορίες για την παρουσία στελεχών του ΕΑΜ στο χωριό, πραγματοποίησαν επιχείρηση και προχώρησαν σε συλλήψεις κατοίκων. Μεταξύ αυτών βρέθηκαν γυναίκες, ο ιερέας του χωριού, αλλά και ο ίδιος ο Μαθιουδάκης, τότε μόλις εννέα ετών. Όπως περιγράφει στη μαρτυρία του, η μητέρα του, που ήταν πρόσφατα χειρουργημένη, κατάφερε να διαφύγει κυριολεκτικά μέσα από τα χέρια των Γερμανών, με τη βοήθεια οργανωμένων γυναικών του ΕΑΜ και ανθρώπων της Αντίστασης. Οι συλληφθέντες μεταφέρθηκαν στις φυλακές της Φορτέτζας στο Ρέθυμνο. Από εκεί άλλοι οδηγήθηκαν στις φυλακές της Αγιάς στα Χανιά και άλλοι στα στρατόπεδα συγκέντρωσης της Γερμανίας. Κάποιοι δεν επέστρεψαν ποτέ στο χωριό τους. Η μαρτυρία αυτή αποτυπώνει με συγκλονιστικό τρόπο όχι μόνο τη βία της Κατοχής αλλά και τη δύναμη της αλληλεγγύης και της οργανωμένης αντίστασης των κατοίκων. Ο ηρωικός θάνατος του Γιάννη Μαθιουδάκη αποτέλεσε, όπως επισημαίνεται στη μαρτυρία, ακόμη έναν λόγο που πείσμωσε τους αγωνιστές και ενίσχυσε τον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα στο Ρέθυμνο και σε ολόκληρη την Κρήτη. Και ο αγώνας συνεχίστηκε: με το μπλόκο της Κοξαρέ, τη μάχη του Φακουλά στις 2 Φεβρουαρίου 1944, τη μάχη της Κοξαρέ την 1η Μαρτίου 1944 και τις δραματικές εξελίξεις του Αυγούστου, λίγο πριν από την τελική καταστροφή του χωριού. Τον Αύγουστο του 1944 η Κρήτη γνώρισε μια από τις πιο σκοτεινές περιόδους της Κατοχής. Οι γερμανικές δυνάμεις εξαπέλυσαν εκτεταμένες επιχειρήσεις αντιποίνων, καίγοντας και καταστρέφοντας χωριά και οδηγώντας αμάχους στον θάνατο. Στις 29 Αυγούστου 1944 ήρθε η σειρά της Κοξαρέ να πληρώσει το βαρύ τίμημα της Αντίστασής της. Το χωριό περικυκλώθηκε από γερμανικές δυνάμεις. Οι περισσότεροι άνδρες, ακολουθώντας τις οδηγίες της τοπικής οργάνωσης, βρίσκονταν μακριά από τον οικισμό, ώστε να αποφύγουν τη σύλληψη. Οι Γερμανοί συγκέντρωσαν τους κατοίκους που είχαν απομείνει γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένους και τους διέταξαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους μέσα σε μισή ώρα, παίρνοντας μαζί τους ό,τι μπορούσαν. Οι κάτοικοι κατέφυγαν στην Ιερά Μονή Πρέβελη. Ο ηλικιωμένος και παράλυτος Στυλιανός Βαβουράκης, όμως, δεν μπορούσε να απομακρυνθεί. Έμεινε πίσω και βρήκε τραγικό θάνατο, καθώς οι Γερμανοί τον έριξαν σε σπίτι που είχαν πυρπολήσει. Στη συνέχεια λεηλάτησαν και κατέστρεψαν την Κοξαρέ. Τα περίπου 90 σπίτια του χωριού πυρπολήθηκαν και ανατινάχθηκαν, ενώ καταστράφηκαν επίσης η εκκλησία και το σχολείο. Η ναζιστική βαρβαρότητα επιχείρησε να εξαφανίσει την Κοξαρέ από τον χάρτη. Δεν κατάφερε όμως να εξαφανίσει την ιστορία της . Η μνήμη παραμένει ζωντανή. Ογδόντα δύο χρόνια μετά, η Κοξαρέ στέκεται όρθια και θυμάται. Θυμάται τους νεκρούς της. Θυμάται τους αγωνιστές της. Θυμάται τις οικογένειες που υπέφεραν, τις γυναίκες που έμειναν πίσω χωρίς τους ανθρώπους τους, τους ανθρώπους που οδηγήθηκαν στις φυλακές και στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και όλους εκείνους που πλήρωσαν με τη ζωή, την περιουσία και την ελευθερία τους την επιλογή να μην υποταχθούν. Η εκδήλωση ανέδειξε ότι η ιστορική μνήμη δεν είναι απλώς μια αναφορά στο παρελθόν. Είναι χρέος απέναντι στους ανθρώπους που θυσιάστηκαν και ευθύνη απέναντι στις νεότερες γενιές. Η Κοξαρέ μπορεί να κάηκε, αλλά δεν υποτάχθηκε.Τα σπίτια της καταστράφηκαν, αλλά η ψυχή της έμεινε όρθια. Και η ιστορία της αποτελεί διαρκή υπενθύμιση ότι η ελευθερία, η δημοκρατία, η ειρήνη και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν είναι αυτονόητες. Είναι αξίες που κατακτώνται με αγώνα και χρειάζονται διαρκή υπεράσπιση. Η Κοξαρέ πέρασε στην ιστορία. Ως τόπος μαρτυρίου. Ως τόπος Αντίστασης. Ως τόπος θυσίας. Ως κάστρο της ελευθερίας. Και 82 χρόνια μετά, η μνήμη της παραμένει ζωντανή. Δεν ξεχνάμε. Τιμούμε. Διδασκόμαστε. Συνεχίζουμε.
Την εκδήλωση τίμησαν με την παρουσία τους ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Λάμπης Συβρίτου και Σφακίων κ. Ιωακείμ, η Αντιπεριφερειάρχης Ρεθύμνου κ Μαίρη Λιονη, ο Δήμαρχος Αγίου Βασιλείου κ Ιωάννης Ταταρακης, ο Διοικητής του 547 Αερομεταφερομενου Τάγματος Πεζικού Αντισυνταγματάρχης κ Γεώργιος Σφηναρολης, ο εκπρόσωπος της Σχολής Δοκίμων Αστυφυλάκων Ρεθύμνης Αστυνόμος β κ Εμμανουήλ Ξενικακης, ο Εκπρόσωπος της Ένωσης Αποστράτων Αξιωματικών Πολεμικής Αεροπορίας παραρτήματος Χανίων -Ρεθυμνης Αντισμήναρχος ε.α.κ Στέφανος Λινοξυλακης, ο Πρόεδρος της Τοπικής Κοινότητας Κοξαρές κ Παντελής Περαντωνακης, οι Εντεταλμένοι Δημοτικοί Σύμβουλοι κ Ευαγγελία Στρατιδακη και Βασίλης Θεοδωρακης, οι Δημοτικοί Σύμβουλοι και πρώην Αντιδήμαρχοι Εμμανουήλ Τσιριντανης και Εμμανουήλ Βαβουρακης, ο Δημοτικός Σύμβουλος επικεφαλής της Αντιπολίτευσης κ Γεώργιος Αγγελογιαννακης, ο Εκπρόσωπος της Τομεακης Επιτροπής του ΚΚΕ κ Ευάγγελος Αγγελογιαννακης, η Πρόεδρος της ΤΚ Αγκουσελιανών-Παλαιολουτρων κ Ράνια Δούκα, ο Πρόεδρος της ΤΚ Αγίου Βασιλείου κ Ιωάννης Κλειδης, ο πρώην Αντιδήμαρχος Πολιτισμού κ Ιωάννης Νεκτάριος Χαραλαμπάκης, ο πρώην Δημοτικός Σύμβουλος κ Ευάγγελος Βοτζης, ο Γενικός Γραμματέας της Ομοσπονδίας Συλλόγων Επαρχίας Αγίου Βασιλείου « ο Πρέβελης» κ Εμμανουήλ Μαρινάκης, τον Πολιτιστικό Σύλλογο Κοξαρές εκπροσώπησε το μέλος κ Μαρία Μπουνταλη , ο πρόεδρος του Πολιτιστικού Συλλόγου Ατσιπαδων κ Εμμανουήλ Χριστοφορακης.
