Συμπληρώθηκαν 82 χρόνια από την αποφράδα ημέρα που διάλεξαν οι χιτλερικοί για το ολοκαύτωμα των οκτώ χωριών του Κέδρους. Ογδόντα δύο χρόνια λοιπόν από τη μαύρη Τρίτη της 22ας Αυγούστου του 1944 κι ενώ ο μεγάλος πόλεμος που έλουσε στο αίμα ολόκληρη την ανθρωπότητα έδειχνε ότι έφτανε στο τέρμα του, σε τούτα τα μικρά χωριά του Αμαρίου παιζόταν μια ακόμα τραγωδία της Ιστορίας.
Οι επιζήσαντες του πολέμου, η πλειονότητα των οποίων έχει πλέον αποχωρήσει από τη ζωή, αλλά ζουν ακόμα τα τότε ανήλικα παιδιά, έχοντας άσβηστα στη μνήμη τους τα συνταρακτικά γεγονότα που και οι νεότερες γενιές δεν μπορούν να αγνοούν.
Στο σημείο αυτό θα πρέπει να κάνουμε μια σύνδεση του Ολοκαυτώματος των χωριών του Κέδρους με τα γεγονότα που προηγήθηκαν στη μικρή πατρίδα μας: Αλβανικό έτος, Μάχη των Οχυρών, Μάχη της Κρήτης.
Η Εθνική Αντίσταση ήδη άρχισε. Ο λαός μας συνεχίζοντας και ξεπερνώντας τις λαϊκές παραδόσεις αγωνιστικότητας και ηρωισμού οργάνωσε την αντίστασή του και απάντησε ενεργητικά και μαχητικά ενάντια στις κατοχικές δυνάμεις του ναζισμού και του φασισμού.
Οι ήρωες των Αλβανικών βουνών, οι πολεμιστές των Μακεδονικών οχυρών και της Μάχης της Κρήτης δεν έμαθαν να σκύβουν το κεφάλι. Το ένστικτο της αυτοσυντήρησης, η ενωτική ακόμα διάθεση και η συνειδητοποίηση του κινδύνου για την επιβίωση του έθνους ήταν οι παράγοντες που συνετέλεσαν στη γρήγορη ανάπτυξη οργανωμένης Εθνικής Αντίστασης σε πανελλήνια κλίμακα.
Το Αμάρι, μια περίκλειστη κοιλάδα με τον Ψηλορείτη στα ανατολικά και το Κέδρος στα δυτικά με ανύπαρκτο τότε ή υποτυπώδες σε κάποια σημεία οδικό δίκτυο, μη εύκολα προσβάσιμο στους κατακτητές, αποτελούσε το ιδανικό ασφαλές καταφύγιο για κυνηγημένους και αντάρτες, όπως έχει ομολογηθεί και καταγραφεί από τους ίδιους. « Όποιος από τα Ηρακλειώτικα και τη Μεσσαρά περνούσε από τον Ψηλορείτη στο Αμάρι δεν είχε να φοβάται πια».
Τα χωριά του Κέδρους καταστράφηκαν για αυτή τους τη συμβολή στην Αντίσταση, την οποία γνώριζαν οι κατακτητές όπως:
- Περίθαλψη και φιλοξενία των κατοίκων σε στρατιώτες συμμαχικών δυνάμεων που κατέφυγαν στην περιοχή τους.
- Φυγάδευσή τους για τη Μέση Ανατολή ή τη Βόρεια Αφρική. Ας μνημονεύσουμε εδώ τον αείμνηστο ιερέα του Άνω-Μέρους παπά Κυριάκο Κατσαντώνη καταζητούμενο από τους Γερμανούς όταν έγινε γνωστή η συνεργασία του με τον ηγούμενο Αγαθάγγελο Λαγκουβάρδο της Μονής Πρέβελη και τελικά φυγαδευμένους με υποβρύχιο στην Αλεξάνδρεια.
- Συγκέντρωση και διοχέτευση πληροφοριών για τις κινήσεις των γερμανικών στρατευμάτων στους αντάρτες που δρούσαν στην περιοχή.
- Ενίσχυση των ανταρτικών ομάδων σε εφόδια αλλά και επάνδρωσή τους.
- Λειτουργία ασυρμάτου σε κρύπτες του βουνού αλλά και ακρόαση και πληροφόρηση για την πορεία του πολέμου από το ραδιόφωνο του Τηλέμαχου Μπαγουράκη που δεν παραδόθηκε ποτέ, αλλά το μετακινούσαν οι χωριανοί από το Κέδρος στη Σάμιτο και αντίστροφα.
Όλα αυτά, δηλαδή η αντιστασιακή δράση των χωριών του Κέδρους αποτελούν αίτια. Η αφορμή δόθηκε στον εισβολέα με την απαγωγή του στρατιωτικού διοικητή Κρήτης Κράιπε στην περιοχή του Ηρακλείου και τη φυγάδευσή του και από την πλευρά του Κέδρους.
Η απαγωγή έγινε στις 26 Απριλίου 1944 με αρχικό σκοπό την απαγωγή του στρατηγού Μίλερ, σφαγέα των χωριών της Βιάνου, ο οποίος δυο τρεις μέρες πριν αντικαταστάθηκε από τον Κράιπε.
Αφού μετά τα Ανώγεια οι απαγωγείς διήλθαν τον Ψηλορείτη και πέρασαν κάτω από το Άνω Μέρος και πάνω από το Γερακάρι κατάφεραν να τον προωθήσουν μέσω της παραλίας του Ροδάκινου στην Αίγυπτο.
Οι κατακτητές παρά την άμεση και λυσώδη αναζήτηση απέτυχαν να βρουν τον στρατηγό τους και οι έρευνες έπαυσαν. Όμως το δίκτυο πληροφοριοδοτών δε σταμάτησε να συλλέγει πληροφορίες για τη διαδρομή και τα χωριά που συνέδραμαν τους απαγωγείς.
Εν τω μεταξύ έχει επανέλθει ως στρατιωτικός διοικητής ο στρατηγός Μίλερ. Και φθάσαμε στο βραδάκι της 21ης Αυγούστου στο Άνω Μέρος. Στις λόντζες του χωριού ακούγεται η πληροφορία για ισχυρή δύναμη Γερμανών που πέρασε από τον Αφρατέ. Ελάχιστοι ανησυχούν. Αντιθέτως εφησυχάζουν αφού τα νέα μέσω του κρυμμένου ραδιοφώνου έχουν κάνει γνωστή από τις 6 Ιουνίου 1944 ήδη την απόβαση των Συμμάχων στη Νορμανδία. Οι Σοβιετικοί πλησιάζουν τα σύνορα της Ρουμανίας και της Πολωνίας. Οι Σύμμαχοι μετά την κατάκτηση της Φλωρεντίας πλησιάζουν στον ιταλικό Βορρά και στη Γαλλία βρίσκονται προ των πυλών του Παρισιού. Τι πιο ευοίωνη προοπτική!
Πριν ακόμα χαράξει η επόμενη μέρα ακούγονται επίμονα γαβγίσματα από τους σκύλους του χωριού. Ο Μανόλης Καπαρός αντιλαμβάνεται ότι κάτι σοβαρό συμβαίνει και σπεύδει να βγει από τον οικισμό. Γίνεται αντιληπτός και καθηλώνεται μετά από πυροβολισμό χωρίς να χτυπηθεί.
Αυτός ο πυροβολισμός σηκώνει στο πόδι ολόκληρο το χωριό, αλλά είναι πια αργά. Ο κλοιός έχει σφίξει. Όπως διαπίστωσαν, μόλις ξημέρωσε, δύο λόχοι γερμανών στρατιωτών, άρτια εξοπλισμένων για τέτοιου είδους επιχειρήσεις είχαν περικυκλώσει το Άνω Μέρος κόβοντας τον ύπνο των ανυποψίαστων κατοίκων του. Είχαν καταφθάσει αποβραδίς στον Αφρατέ και μετά από νυχτερινή πορεία μέσω Αύλακα- Ρουπακιά, έχοντας φυσικά και οδηγούς, περικύκλωσαν πριν το ξημέρωμα το Άνω Μέρος.
Αμέσως αρχίζει συγκέντρωση των ανδρών στο σχολείο. Πολλοί κρύβονται σε κατώγια, οροφές ή δέντρα. Οι περισσότεροι δεν ανησυχούν νομίζοντας ότι πρόκειται για μια τυπική συγκέντρωση ελέγχου ή καταναγκαστικών έργων ή στη χειρότερη περίπτωση να κρατηθούν όμηροι όπως είχε γίνει στο παρελθόν όταν δεκάδες Ανωμεριανοί μαζικά κρατήθηκαν όμηροι το προηγούμενο έτος, άνδρες και κοπέλες, στη Φορτέτσα του Ρεθύμνου και στα κτήρια του τούρκικου σχολείου πάνω από μήνα. Εδώ καταθέτω τη μαρτυρία του αείμνηστου Ευθυμίου Παπουτσάκη, όμηρου τότε, ότι κατά την απελευθέρωσή τους τους προειδοποίησε ανώτερος αξιωματικός της χωροφυλακής που τους επισκέφθηκε στα κρατητήρια ότι την επόμενη φορά που θα πιαστούν δε θα γλιτώσουν.
Πολύ γρήγορα οι Γερμανοί αφού έλεγξαν τα στοιχεία των συλληφθέντων ξεχωρίζουν τριάντα άνδρες συμβουλευόμενοι και δικές τους καταστάσεις με ονόματα. Τους κλείνουν στο γραφείο των δασκάλων.
Στους υπόλοιπους δίδεται προθεσμία μιας ώρας για την αποχώρησή τους από το χωριό παίρνοντας μαζί τους ότι ήταν δυνατόν από την κινητή τους περιουσία. Ανακοινώνεται ωμά το κάψιμο του χωριού και η εκτέλεση οποιουδήποτε βρεθεί αργότερα περιφερόμενος σ’ αυτό.
‘Ετσι ξεκινά το καραβάνι της προσφυγιάς αποτελούμενο από γυναικόπαιδα και τους υπόλοιπους άνδρες συνοδεία Γερμανών μέχρι τον Μέρωνα όπου αφήνονται για διανυκτέρευση σ’ ένα χωράφι.
Στη συνέχεια εκτελούνται οι τριάντα όμηροι στα κοντινά με το σχολείο σπίτια των Νικολάου Καπαρού και Γεωργίου Τριχάκη. Εκτελούνται επιπλέον άλλοι οκτώ ( οι τρεις γυναίκες) γέροντες και ανήμποροι, που ανευρέθηκαν από τους Γερμανούς εντός ή πέριξ του χωριού.
Επί μία εβδομάδα λεηλατούν όλα τα σπίτια. Για τον σκοπό αυτό έχουν επιστρατεύσει αγωγιάτες από γειτονικά χωριά κα με μεταγωγικά ζώα μεταφέρουν τα πλιάτσικα στην Σχολή Ασωμάτων για να τα παραλάβουν από εκεί αυτοκίνητα.
Κάθε σπίτι που λεηλατείται πυρπολείται αμέσως μετά ή και ανατινάσσεται με δυναμίτιδα. Την ίδια τύχη είχε και η εκκλησία του χωριού. Από τα 180 σπίτια του χωριού μόνο ένα δεν κάηκε.
Ανάλογο είναι το σκηνικό σε όλα τα χωριά του Κέδρους: Κρύα Βρύση, Άνω Μέρος, Δρυγιές, Βρύσσες. Καρδάκι, Σμιλές, Γουργούθοι, Γερακάρι.
Συνολικά 164 εκτελεσμένοι έγιναν θυσία στο θεό του πολέμου και της ελευθερίας. Και ερχόμαστε στο μεγάλο ερώτημα. Μπορούσε να αποφευχθεί η μεγάλη αυτή καταστροφή;
Σίγουρα ναι αν δεν είχε οργανωθεί η περιβόητη απαγωγή του Κράιπε. Η οποία απαγωγή όσο ριψοκίνδυνη και γενναία χαρακτηρίζεται άλλο τόσο επιπόλαιη αποδείχτηκε. Εμνευστής της ήταν ο Πάτρικ Λη Φέρμορ και αυτός την πρότεινε στο Συμμαχικό Στρατηγείο, που, μη προσμετρώντας τις συνέπειες, του έδωσε τη συγκατάθεση να προχωρήσει. Ο ίδιος δε οδηγήθηκε σ’ αυτή την ιδέα μετά την επιτυχή οδήγηση στην Αίγυπτο από τον ίδιο το Λη Φέρμορ του διοικητή των ιταλικών δυνάμεων στο Λασίθι μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας. Θεωρούσε (ο Λη Φέρμορ) ότι κάτι ανάλογο θα μπορούσε να κάνει και με τον Γερμανό διοικητή παραβλέποντας ότι οι αντιδράσεις τους δεν μπορεί να ήταν ίδιες. Επιπλέον η απαγωγή κανένα στρατηγικό πλεονέκτημα δεν έφερε στους Συμμάχους ώστε να δικαιολογήσει θυσίες.
Ένα άλλο ερώτημα έχει να κάνει με την δυνατότητα αποτροπής από τις αντιστασιακές οργανώσεις. Μετά την πρόσφατη καταστροφή των Ανωγείων, των Σαχτουρίων της Λοχριάς και των άλλων χωριών στις νότιες υπώρειες του Ψηλορείτη οι αντιστασιακές οργανώσεις όφειλαν να επαγρυπνούν και να ενημερώσουν έγκαιρα και σωστά τον άμαχο πληθησμό για φυγή εφόσον αντιλαμβάνονταν κίνηση γερμανικών στρατευμάτων. Ούτε αυτό έγινε. Ίσως είχε υπερεκτιμηθεί η δυνατότητα αποτροπής των αντιστασιακών οργανώσεων ιδίως όταν την πρωτοβουλία των κινήσεων την είχε ο κατακτητής.
Για την ιστορία να αναφέρουμε πως ο οργανωτής εντολέας των σφαγών στρατηγός Μίλερ συνελήφθη σε περιοχή της ανατολικής Γερμανίας από τον Κόκκινο Στρατό ( ευτυχώς;) το 1946 και παραδόθηκε στην Ελλάδα, δικάστηκε στην Αθήνα από τη στρατιωτική δικαιοσύνη και εκτελέστηκε το 1947. Ήταν ο μόνος.
Για τους γερμανοντυμένους, τους Σουμπερίτες - δύο τουλάχιστον βρίσκονταν στο χωριό μας, που διευκόλυναν όσο κανείς άλλος το έργο των κατακτητών - ουδείς ποτέ γνωρίζει αν πλήρωσαν. Για την παρουσία του ενός επικαλούμαι τη μαρτυρία του παπά Μανόλη Βουμβουλάκη του Αντωνίου 15ετούς τότε και αυτήκοου καθώς όταν η μητέρα του προθυμοποιήθηκε να αφήσει επανωφόρι στον έγκλειστο στο σχολείο σύζυγό της ο φρουρός σε άπταιστα ελληνικά με κρητική διάλεκτο της λέει (ειρωνικά) «εκειά που θα πάει δε θα του χρειαστεί».
Όλοι γνωρίζουμε πως ο πόλεμος εμπλέκει τους ανθρώπους σ’ έναν αιματηρό αγώνα εξόντωσης που επιδιώκει τον αφανισμό όσο το δυνατόν περισσοτέρων. Στη διάρκεια του διαλύεται η συνοχή, η ενότητα και η συνεργασία των λαών. Μπαίνει μέσα στη ζωή το μίσος και η αντιπάθεια εμποτίζοντας τις καρδιές των ανθρώπων και τις παρασύρει μακριά από τον αληθινό προορισμό τους αφού αφήνει να τις κατευθύνουν τυφλά εθνικιστικά πάθη, φυλετικές αδυναμίες ή ιδεολογικές διαφορές.
Τη θέση της δημιουργίας παίρνει ο όλεθρος. Τονίζοντας παραπάνω το μέγεθος της καταστρεπτικής δύναμης του πολέμου γίνονται αντιληπτές οι ευεργετικές αξίες της Ειρήνης.
Η 22α Αυγούστου 1944, μέρα σημαδιακή για το χωριό μας, υπόμνημα θανάτου, παραπέμπει στην ιστορία μας, στους πολέμους μας, στις επαναστάσεις μας, στους αγώνες και τις θυσίες για την Ειρήνη και την Ελευθερία.
Ένα ακόμα χωριό λοιπόν πυρπολημένο με 38 νεκρούς, όλο το Κέδρος 164, 82 χρόνια από τότε κι εμείς εδώ σήμερα δεν κλαίμε αλλά τιμούμε και δοξάζουμε όλους αυτούς που χάθηκαν προσφέροντας το αίμα τους για να ξανανθίσει η λευτεριά στον τόπο μας.
Τιμούμε όμως και τους επιζήσαντες, το 17χρονο παιδί που πρωτόπιασε αλέτρι στο ποδάρι του πατέρα, την πονεμένη χήρα μάνα που με αξιοπρέπεια ανάθρεψε τα παιδιά της με αίμα και θυσίες και βάλθηκαν να ξαναστήσουν τα χωριά μας.
Ξεχωριστή τιμή ανήκει και στους αγωνιστές του ΕΛΑΣ Ρεθύμνης τους μόνους που μπόρεσαν και έδωσαν απάντηση στους κατακτητές στη μάχη των Ποταμών 20 μέρες μετά, στις 11 Σεπτέμβρη, εξοντώνοντας φάλαγγα δύο γερμανικών αυτοκινήτων αποτελούμενη από 60 Γερμανούς, χωρίς πια τον κίνδυνο για τους άμαχους.
Η μόνη πικρία πια σήμερα δεν είναι για τους νεκρούς μα από κείνους που καυχώνται πως είναι « με τους ηττημένους τους 2ου παγκοσμίου πολέμου». Ίσως για να θυμόμαστε πως δεν τα κάναμε όλα σωστά εμείς οι Έλληνες.
Χρέος των γενεών που ακολουθούν μια και η γενιά που έζησε τα γεγονότα αποχωρεί σιγά σιγά είναι να μη λησμονηθούν ποτέ. Θα είναι η μεγαλύτερη τιμή και γι’ αυτούς και για μας.
Ας είναι αιωνία η μνήμη τους!
Ιωάννης Βουμβουλάκης
