1.Συνεχίζω και κλείνω σήμερα με τον κρητικό Λαβύρινθο και τις πέντε εξορμήσεις που οργάνωσα σ’ αυτόν. Οπωσδήποτε το πιο ενδιαφέρον στοιχείο για το σπήλαιο είναι οι χιλιάδες άνθρωποι που τον επισκέφθηκαν επί πέντε και πλέον αιώνες, θεωρώντας το ως τον μυθολογικό Λαβύρινθο του Μινώταυρου και της Αριάδνης. Σ’ αυτούς περιλαμβάνονται και πολλές δεκάδες περιηγητών (Buodelmondi 1415, Tournefort 1700, Sieber 1817, Pashley 1834 κ.ά.) καθώς και η αφρόκρεμα των αξιωματούχων του νησιού, από βενετοί προβλεπτές μέχρι μουσουλμάνοι μπέηδες. Και βέβαια, απλοί άνθρωποι της βιοπάλης, οι οποίοι χρειάζονταν το μυθοποιητικό κι απόκοσμο στοιχείο για να ομορφύνουν τη δύσκολη ζωή τους. Αυτά μέχρι την ανασκαφή της Κνωσού στις αρχές του 20ού αιώνα.
2. Τότε ο Έβανς υπέβαλε την ιδέα ότι ο πραγματικός Λαβύρινθος ήταν η ίδια η Κνωσός, με την περίπλοκη κάτοψή της. Η ιδέα αυτή επικράτησε τελικά, αν κρίνουμε και από την Έκθεση που πραγματοποιήθηκε το 2023 στο Μουσείο Ashmolean της Οξφόρδης, με τον τίτλο «Λαβύρινθος: Κνωσός, μύθος και πραγματικότητα». Όπως διαβάζουμε σε κείμενο του Μουσείου, «…περιλαμβάνει πάνω από εκατό αντικείμενα που δεν είχαν φύγει ποτέ από την Κρήτη και την Ελλάδα, μαζί με αποκαλύψεις από το αρχείο Έβανς στο Ashmolean και μια αποκλειστική εμπειρία του Ανακτόρου της Κνωσού από το αναγνωρισμένο βιντεοπαιχνίδι Assassin's Creed Odyssey»! Εύχομαι να μη διαβάζουν τις γραμμές αυτές Έλληνες αρχαιολόγοι, οι οποίοι θα έφριτταν για την -κατά την άποψή τους- «έλλειψη σοβαρότητας» ενός τόσο ονομαστού ακαδημαϊκού ιδρύματος!
3. Μετά τις ανασκαφές του Έβανς η δημοφιλία του Λαβυρίνθου υπήρξε φθίνουσα, χωρίς όμως να μηδενιστεί ποτέ το ενδιαφέρον γι’ αυτόν. Σήμερα στους τοίχους του υπάρχουν χιλιάδες λαξεύματα με εκατοντάδες έως χιλιάδες ονοματεπώνυμα εκείνων που κατά καιρούς τον επισκέφθηκαν. Τη συστηματική καταγραφή τους επιχείρησε το Ινστιτούτο Σπηλαιολογικών Ερευνών υπό τον Καλούστ Παραγκαμιάν και έκανε καλή δουλειά, μετά από αλλεπάλληλες εκεί αποστολές και παραμονή σε δύσκολες συνθήκες, επί εκατοντάδες ώρες. Συνολικά κατέγραψαν 934 εγγραφές, δημιούργησαν βάση δεδομένων γι’ αυτές και εξήγαγαν στατιστικά στοιχεία. Δύο από τις διαπιστώσεις που έκαναν είναι τα μεγάλα χρονικά κενά επισκέψεων σε διάφορες περιόδους και η αυξημένη σχετικά συμμετοχή των γυναικών, ιδιαίτερα κατά τον Μεσοπόλεμο.
4. Η συμμετοχή των γυναικών, κλεισμένων κατά κανόνα στα σπίτια, δεν είναι κάτι το αναμενόμενο. Όπως δεν είναι και οι επισκέψεις σ’ αυτόν όχι μόνο διευρυμένων οικογενειών αλλά και χωριών ολόκληρων. Δεκάδες χωριανών εξέδραμαν στον Λαβύρινθο, όπως πολύ αργότερα άρχισε να γίνεται με την ετήσιες εκδρομές των Πολιτιστικών Συλλόγων των χωριών στην κορυφή του Ψηλορείτη ή στο φαράγγι της Σαμαριάς. Ανάμεσα στις εγγραφές αυτές ξεχωρίζουν εκείνες των ιπποτών της Βενετοκρατίας, που φρόντισαν να χαράξουν στους τοίχους και τα οικόσημά τους, καθώς κι εκείνη μιας αλλοδαπής εγκύου το 1834. Παραθέτω εδώ την εγγραφή του τρυφερού (ή απερίσκεπτου;) συζύγου: «Joseph Caporal / Felicie Caporal / enceinte de 5 mois» (έγκυος στον πέμπτο μήνα)! Να σημειώσω εδώ ότι ο Caporal, Γάλλος στην εθνικότητα, ήταν ο προσωπικός γιατρός του Αιγύπτιου διοικητή της Κρήτης Μουσταφά πασά του Γκιριτλή και θείος του προπάτορα του φίλου Παύλου Κόρπη.
5. Σήμερα η επίσκεψη στον Λαβύρινθο είναι απαγορευμένη. Υπάρχουν δύο είσοδοι, από τις οποίες η ανατολική, στην οποία οδηγεί καλντερίμι κατασκευασμένο επί Γερμανοκατοχής, είναι η πιο εντυπωσιακή. Ανοικτή παραμένει συνήθως η δυτική είσοδος, σε απόσταση κάποιων εκατοντάδων μέτρων προς δυσμάς, που όμως δεν οδηγεί βαθιά μέσα στο σπήλαιο. Σε κάποιο σημείο έχει γίνει κατολίσθηση και τα μπάζα της οροφής έχουν κλείσει τη δίοδο, όπως φαίνεται χαρακτηριστικά από τους εκατοντάδες σπάγκους που βρίσκονται καταπλακωμένοι απ’ αυτά. Γιατί, μπορεί να φαίνεται αστείο, αλλά δεκάδες επίδοξοι επισκέπτες μπαίνουν χρησιμοποιώντας σύγχρονους «μίτους της Αριάδνης», αφού φοβούνται μην περιπλανηθούν και χαθούν στα βάθη του σπηλαίου.
6. Ανάμεσα στους κατά καιρούς επισκέπτες εισέρχονται και κάποιοι λαθρανασκαφείς, οι οποίοι έχουν προξενήσει στο σπήλαιο μεγάλες ζημιές κι έχουν επαυξήσει τους κινδύνους καταρρεύσεων. Αυτοί εργάζονται με γεννήτριες και διατρητικά και εκσκαπτικά μηχανήματα, τα αποτελέσματα των οποίων είναι παντού ορατά. Η «τελική» αίθουσα, εκείνη δηλαδή στην οποία όλοι θέλουν να φτάσουν, που έχει πάρει το όνομα «Τραπέζα» από τους ορθογωνικούς όγκους των τοιχωμάτων της, αποτελεί πλέον κρανίου τόπου, αλλά και άλλες περιοχές του Λαβυρίνθου δεν υπολείπονται.
7. Οι κίνδυνοι έχουν επαυξηθεί με τους σεισμούς στο κοντινό Αρκαλοχώρι, οι οποίοι έκαναν πολλούς πάγκους πέτρας δεκάδων τόνων να αποκολληθούν από την οροφή και ν’ απειλούν με πτώση σε κάθε επόμενο σεισμό. Αυτό διαπιστώσαμε στην σπηλαιολογική αποστολή του 2024 και, ως υπεύθυνός της όρισα ως μέγιστη διάρκεια παραμονής μας τις δύο ώρες. Είναι αλήθεια βέβαια ότι χρειάζεται πολλαπλάσιος χρόνος για την επίσκεψη του αχανούς σπηλαίου, όμως η ασφάλεια επιβάλλει όχι απλά την επίσπευση αλλά την αποτροπή τελικά της εισόδου, από τώρα και στο εξής.
8. Αν κάποιος αναγνώστης θέλει να γνωρίσει περισσότερο το σπήλαιο, έχει τη δυνατότητα να το κάνει όχι με οποιαδήποτε παρακινδυνευμένη επίσκεψη αλλά με την παρακολούθηση κάποιας σχετικής προβολής, από εκείνες που διοργανώνουμε στον εκθεσιακό χώρο της Σπηλαιολογικής στην οδό Πατελάρου 14. Βέβαια δεν μένουν όλοι ευχαριστημένοι, αν τουλάχιστον κρίνω από ορισμένους που αφήνονται στις αγκάλες του Μορφέα, όπως στη φωτογραφία. Εναλλακτικά ή επιπροσθέτως μπορεί κάποιος να επισκεφθεί μια μικρογραφία του Λαβυρίνθου, το επονομαζόμενο «Λαβυρινθάκι» ή «Μικρό Λαβύρινθο», στην πίσω πλευρά του Μεγάλου Λαβυρίνθου, μεταξύ των χωριών Πλουτή και Μορόνι, το οποίο είναι ασφαλές, αλλά δεν έχει, όπως θρυλείται, επικοινωνία μ’ αυτόν.
9. Κι αν έχει ακόμα περισσότερη όρεξη, μπορεί να επισκεφθεί με ασφάλεια τρία αντίστοιχα σπήλαια-λατομεία, της ίδιας περίπου ιστορικής περιόδου, στην κοντινή μας Ελεύθερνα, τον Περιστερέ και τις δύο Στέρνες. Και τα τρία διανοίχτηκαν ως λατομεία και ως δεξαμενές νερού στην ελληνιστική περίοδο και ελπίζω στο μέλλον να μπορέσω ν’ αναφερθώ και σ’ αυτά. Άλλωστε χρωστάω να επαναλάβω τον αναβληθέντα πρόπερσι εξαιτίας των καιρικών συνθηκών ιστορικό περίπατο στο φαράγγι της Ελεύθερνας, που θα ήταν αφιερωμένος στη μνήμη του Θανάση Καλπαξή και του Πέτρου Θέμελη.
10. Αυτά όμως για σήμερα. Ελπίζω με τη σειρά των δημοσιευμάτων να διαπιστώσαμε για μία ακόμα φορά ότι «θησαυροί», ιστορικοί και φυσικοί, βρίσκονται πολύ κοντά μας, αρκεί να έχουμε τη γνώση και την ετοιμότητα να τους αναγνωρίσουμε και να τους αναζητούμε για δική μας ευχαρίστηση και όχι για λόγους εντυπωσιασμού και αναρτήσεων, τύπου Facebook και Instagram. Κι αν δεν σας έπεισα με τα γραπτά και τις φωτογραφίες μου, διαβάστε παρακάτω μια επισήμανση του Βρετανού καθηγητή Nicolas Howarth, του Τμήματος Γεωγραφίας και Περιβάλλοντος του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης.
11. «Οι επισκέπτες δεν έρχονται μόνο για να δούνε τα ερείπια, που ανακάλυψε και αναστήλωσε ο Evans, αλλά και για ν’ αναζητήσουν μία σύνδεση με το μυθικό παρελθόν της εποχής των ηρώων. Είναι λυπηρό το γεγονός ότι σχεδόν όλοι οι επισκέπτες της Κνωσού δεν έχουν ακούσει ποτέ για τις άλλες ‘πιθανές’ τοποθεσίες του μυθικού Λαβυρίνθου». Ο καθηγητής Howarth συμμετείχε το έτος 2009 σε καλοκαιρινή αποστολή εξερεύνησης του σπηλαίου με μεταπτυχιακούς του φοιτητές. Με την ευκαιρία, ας αναρωτηθούμε τι θα γινόταν αν κάποιος Έλληνας πανεπιστημιακός καθηγητής, ο Μανόλης Μανούτσογλου, για παράδειγμα, ο οποίος είναι από τους λίγους που διεξάγουν έρευνες πεδίου, τολμούσε να καλούσε τους φοιτητές του σε εξερεύνηση όχι του (επικίνδυνου) Λαβυρίνθου αλλά, έστω του Τζανή τον Σπήλιο στον Ομαλό…
12. Προσωπικά, ο Λαβύρινθος αποτελεί το αγαπημένο μου σπήλαιο. Μπορεί να μην διαθέτει σταλαγμιτικό διάκοσμο, ως τεχνητό σπήλαιο που είναι, όμως διαθέτει τεράστια ιστορία. Διεισδύοντας τόσο βαθιά στη γη, αφήνεις πίσω σου τον έξω κόσμο, επιστρατεύεις όλες σου τις αισθήσεις και κάνεις αλλεπάλληλες ανακαλύψεις, ιδιαίτερα στους θαλάμους με τις επιγραφές. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι διάλεξα μια φωτογραφία μου σ’ αυτόν για να την παραθέσω στο εξώφυλλο του βιβλίου με τις αναζητήσεις μου τεσσάρων δεκαετιών. Τελειώνοντας, ευχαριστώ όσους κι όσες κατά καιρούς με συνόδευσαν στις εξορμήσεις μου εκεί. Ιδιαιτέρως ευχαριστώ όσους διέθεσαν τα 4×4 οχήματά τους για τη μεταφορά μας, στο εσωτερικό τους ή στις καρότσες, καθώς κι όσους μου προσέφεραν φωτογραφίες που τράβηξαν, κυρίως τον Γιώργο Καλούδη, τον Μπάμπη Σκεπετζάκη και τον Αντώνη Χριστοφοράκη. Να είναι όλοι τους καλά και να στοχεύουν «πάντα βαθύτερα»!
