1. Η στήλη «Ιστορικές περιηγήσεις» τώρα και μια σχεδόν δεκαετία προσπαθεί να παρουσιάσει στους αναγνώστες της πρωτότυπα θέματα, για τα οποία ο συντάκτης της έχει ή είχε στο παρελθόν άμεση εποπτεία. Οι Περιηγήσεις δεν αφορούν αποκλειστικά την πόλη του Ρεθύμνου, στην ιστορική της συνέχεια, αλλά και την υπόλοιπη Κρήτη κι ακόμα πιο μακριά. Έτσι έχουν μέχρι σήμερα ασχοληθεί όχι μόνο με τα Αστερούσια του Ηρακλείου (Αγιοφάραγγο, Κουδουμάς, Μάρτσαλος κ.λπ.) αλλά και με το Ακρωτήρι των Χανίων καθώς και με την Κάλυμνο, τη Σάμο, την Κάσο και τα Αντικύθηρα (φωτογραφία).
2. Τα μέρη αυτά τα είχα επισκεφθεί ως υπεύθυνος σπηλαιολογικών αποστολών. Όμως η αγαπημένη μου σπηλαιολογική εξόρμηση ήταν -και παραμένει- το Σπήλαιο Λαβύρινθος της Μεσαράς (φωτογραφία με μερικούς απ’ αυτούς που πήραν μέρος στην πιο πρόσφατη αποστολή). Έχω οργανώσει εκεί πέντε μέχρι σήμερα εξορμήσεις και ομολογώ ότι δεν το χορταίνω. Κι αυτό όχι τόσο για το σπηλαιολογικό του ενδιαφέρον, που δεν είναι αμελητέο, αλλά κυρίως για το ιστορικό.
3. Ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 κάτι είχε φτάσει στ’ αυτιά μου για το σπήλαιο αυτό. Τις πληροφορίες που είχα, προσπάθησα τότε να συνδέσω με τις πολυάριθμες αναφορές των περιηγητών της Κρήτης, που όλοι ανεξαιρέτως το είχαν επισκεφθεί. Στην πραγματικότητα αυτό θεωρούνταν ότι ήταν ο μινωικός Λαβύρινθος, μέχρι τουλάχιστον τις ανασκαφές του Arthur Evans στις αρχές του 20ού αιώνα στην Κνωσό. Μέχρι τότε αποτελούσε απαραίτητο τόπο επίσκεψης για κάθε καθώς πρέπει περιηγητή της Κρήτης, μαζί μ’ εκείνη στην κορυφή της Ίδης. Όπως δηλαδή είναι σήμερα για τους τουρίστες η Κνωσός, η Σαμαριά και το Αρκάδι. Στη φωτογραφία φαίνεται το αρχαιότερο σχεδιάγραμμα του σπηλαίου από τον Cristoforo Buondelmonti το 1415.
4. Μ’ αυτή την έννοια θα άξιζε να γίνουν σήμερα έργα διευκόλυνσης της επίσκεψης για το σημαντικό αυτό μνημείο του κρητικού πολιτισμού. Κι αυτό για τον επιπλέον λόγο ότι βρίσκεται πολύ κοντά σε σπουδαίους αρχαιολογικούς χώρους, με υψηλή επισκεψιμότητα, όπως η Γόρτυνα, η Φαιστός, η Αγία Τριάδα αλλά και το νεότευκτο Αρχαιολογικό Μουσείο Μεσαράς. Όμως, όπως θα δούμε στη συνέχεια, αυτό δεν είναι εφικτό. Οι ιστορικές περιπέτειες του Λαβυρίνθου τον κατέστησαν τελικά επικίνδυνο για καθέναν που θα αγνοούσε την απαγόρευση επίσκεψης σ’ αυτόν, επίσκεψη η οποία μάλιστα ελέγχεται και αποτρέπεται από κοντινή στρατιωτική μονάδα.
5. Την απαγόρευση εισόδου είχα υπόψη μου, επιβεβαιωμένη μάλιστα από τον φίλο, αείμνηστο σήμερα, Γιάννη Σπανδάγο (φωτογραφία). Ο οποίος, όταν του το ζήτησε ένας εξαίρετος φίλος της Κρήτης, ο Μπούρκαρντ Τρέγκερ, δεν δίστασε να τον συνοδεύσει, μαζί με τον Αντώνη Χριστοφοράκη ως φωτογράφο, μέχρι την είσοδο του Λαβυρίνθου. Ο Τρέγκερ, μέγας φίλος τού επίσης αείμνηστου Γιώργου Π. Εκκεκάκη, είχε κάνει μια εκτεταμένη μελέτη για το σπήλαιο, με βάση τις μαρτυρίες των περιηγητών.
6. Θέλησε λοιπόν, πριν εκδοθεί από τον εκδοτικό οίκο «Μίτος» του Σπανδάγου (φωτογραφία), να περιλάβει και τη σημερινή εικόνα του μνημείου. Όταν όμως έφτασαν σε κοντινή απόσταση από τον χώνο της εισόδου, διαπίστωσαν ότι η περιοχή ήταν συρματοπλεγμένη με αγκαθωτό σύρμα και ότι κάθε τόσο υπήρχαν πινακίδες, με την τυπική στρατιωτική γλώσσα: «Απαγορεύεται η είσοδος», «Ύποπτος χώρος» κ.λπ. Ως γνήσιος λοιπόν Γερμανός, ο συγγραφέας, αλλά και ως νομιμόφρονες πολίτες ο Σπανδάγος κι ο Χριστοφοράκης ανέκρουσαν πρύμναν και το βιβλίο στην πρώτη του έκδοση κυκλοφόρησε τελικά χωρίς αυτοψία στον χώρο αναφοράς του.
7. Σημειώνω με την ευκαιρία ότι ο φίλος Αντώνης Χριστοφοράκης, όταν πριν από τρία χρόνια οργάνωσα την τελευταία αποστολή στον Λαβύρινθο (φωτογραφία), δήλωσε αμέσως συμμετοχή και πήρε μέρος στην εικοσαμελή συνοδεία. Οπωσδήποτε το ίδιο μ’ αυτόν είχα κάνει κι εγώ το έτος 1997, όταν φτάσαμε στην είσοδο του μνημείου με τον σπηλαιολόγο φίλο Ζαχαρία Τσιριντάνη και τον επίσης σπηλαιολόγο Αυστριακό Ρόμπερτ Μπούχαλ (στη φωτογραφία σ’ ένα άλλο, εξίσου εντυπωσιακό σπήλαιο, το Μούγκρι Σισών). Εκείνος διάβασε το βιβλίο για τον Λαβύρινθο και θέλησε να το επαληθεύσει στην πράξη. Όμως η προσπέλαση μας φάνηκε αδύνατη από την πρώτη είσοδο, ενώ από τη δεύτερη, προς το χωριό Αμπελούζος, μπορέσαμε απλώς να βρεθούμε στο εσωτερικό, αφήνοντας τη συνέχεια για επόμενη, περισσότερο οργανωμένη αποστολή.
8. Κατεβαίνοντας το βραδάκι εκείνης της μακρινής μέρας του 1997 στο χωριό Καστέλι είχαμε σταματήσει στο καφενείο (που τότε λειτουργούσε, σήμερα όμως όχι) να πιούμε ένα αναψυκτικό και να συνεχίσουμε τον μακρύ δρόμο προς το Ρέθυμνο. Εκεί είχαμε την τύχη να γνωρίσουμε τον τότε κοινοτάρχη κύριο Βολανάκη (σήμερα αείμνηστο), ο οποίος στάθηκε πολύτιμος για τις επόμενες αποστολές. Θυμάμαι αξέχαστα πόσο είχα ανατριχιάσει, παρόλη την καλοκαιρινή ζέστη, όταν ο αείμνηστος εκείνος άνδρας είχε ζητήσει τη γνώμη του για την αξία του Σπηλαίου από τον Αυστριακό φίλο μας. Κι εκείνος με τη μεγαλύτερη φυσικότητα είχε απαντήσει ότι στον τόπο του υπήρχε κάτι αντίστοιχο, σε μεγαλύτερη όμως κλίμακα, τα τεχνητά σπήλαια του Μελκ (φωτογραφία δίπλα).
9. Τύχαινε την εποχή εκείνη να διαβάζω το δεύτερο βιβλίο του Κωστή Ξεξάκη (σε επιμέλεια Αντώνη Σανουδάκη) «Ράους. Στην κόλαση του Μελκ» (φωτογραφία) και να έχω εναργή στη μνήμη μου την προσπάθειά του να επιβιώσει εκεί, αφού τα τεχνητά σπήλαια-γαλαρίες του Μελκ είχαν μετατραπεί σε πολεμικά εργοστάσια, στα οποία εργάζονταν ως δούλοι οι όμηροι στρατοπέδων συγκέντρωσης, όπως ο αείμνηστος καθηγητής. Ομολογώ ότι, όπως διαπίστωσα κι ο ίδιος, σήμερα το τερατώδες εκείνο υπόγειο κατασκεύασμα δεν ελκύει το ενδιαφέρον. Όταν πέρασα από εκεί κοντά προ ολίγων ετών, άκουσα τον ξεναγό μας να μιλά για το πασίγνωστο «αβαείο του Μελκ», χωρίς καμιά αναφορά στο παράπλευρο μνημείο, όχι λατρείας αλλά φρίκης εκείνο.
10. Τη δεύτερη αποστολή στον Λαβύρινθο οργάνωσα κι εκτέλεσα δυο χρόνια αργότερα. Τότε όμως τα ζητούμενα ήταν περισσότερα. Η αποστολή αποτελούνταν όχι από τρία αλλά από δεκαεπτά άτομα, μεταξύ των οποίων είχα περιλάβει τον φίλο καθηγητή επιγραφικής Γιάννη Τζιφόπουλο και τον βοηθό του τότε Νίκο Λίτινα. Αυτή τη φορά ανάμεσα στις εγχάρακτες υπογραφές όσων είχαν κατά καιρούς επισκεφθεί τον Λαβύρινθο αναζητούσαμε αρχαίες, ρωμαϊκών πιθανόν χρόνων, αφού πιστεύαμε (και εξακολουθούμε να πιστεύουμε) ότι είχε διανοιχθεί ως λατομείο της Γόρτυνας.
11. Να σημειώσω με την ευκαιρία εδώ για τον Γιάννη Τζιφόπουλο, καθηγητή τότε στο Πανεπιστήμιο Κρήτης και στη συνέχεια στο Αριστοτέλειο της Θεσσαλονίκης (σήμερα ομότιμο) ότι διαφέρει σε κάτι, σημαντικό -κατ’ εμένα- από πολλούς αρχαιολόγους. Σ’ αντίθεση μ’ αυτούς, που πιστεύουν ότι ανακάλυψαν μόνοι τους τον κόσμο, εκείνος αναφέρει ευλαβικά τις πηγές του. Έτσι έχει πολλές φορές αναφέρει και καταγράψει ότι τις επιγραφές στα ενδότερα του σπηλαίου Μελιδονίου τού είχα υποδείξει εγώ, είχα μάλιστα αναρτήσει κάποιες απ’ αυτές στην σπηλαιολογική έκθεση του έτους 2005 (φωτογραφία). Πρόσφατα ο συνεργάτης του πανεπιστημιακός Νίκος Λίτινας με πληροφόρησε ότι ήγγικεν ο χρόνος για την έκδοσή τους, αφού για τη φωτογράφηση και τη μελέτη τους δαπάνησαν οι δυο τους στη συνέχεια εκατοντάδες ωρών και μάλιστα στις δύσκολες συνθήκες ενός σπηλαίου, υγρού ακόμα και το καλοκαίρι (με την ιδιαιτερότητα μάλιστα τότε να είναι ο Γεροντόσπηλιος πιο υγρός!).
12. Δυστυχώς το 1998 δεν καταφέραμε να εντοπίσουμε στον Λαβύρινθο κάποια τόσο παλιά επιγραφή, όπως άλλωστε και στις επόμενες αποστολές. Το πέτυχε αργότερα μια αποστολή του περιοδικού «Κρητικό Πανόραμα», κατά την οποία ανακάλυψαν όχι μια επιγραφή αλλά ένα λυχνάρι ρωμαϊκών χρόνων, από εκείνα προφανώς που χρησιμοποίησαν για φωτισμό οι σκλάβοι λατόμοι των ρωμαϊκών χρόνων. Αυτό ισχυροποιεί την υπόθεση ότι το σπήλαιο διανοίχτηκε ως λατομείο για την οικοδόμηση των μεγαλειωδών -για την κλίμακα της Κρήτης- κτηρίων της ρωμαϊκής Γόρτυνας. Ας μην ξεχνάμε ότι την εποχή εκείνη η πόλη αυτή ήταν πρωτεύουσα όχι μόνο της Κρήτης αλλά επίσης της χερσονήσου της Κυρηναϊκής στη βόρεια Αφρική.
Αυτά όμως για σήμερα. Στις επόμενες «Ιστορικές περιηγήσεις», τις 100ές στη σειρά, θα δούμε περισσότερα για την ιστορία και την κατάσταση του Λαβυρίνθου, ώστε κι αυτοί που δεν είχαν την ευκαιρία να τον επισκεφθούν, πριν καταστεί άκρως επικίνδυνος, να μπορέσουν να το κάνουν νοερά.
