Ο Μανώλης Καλλέργης (1947 -2026) ήταν ο αγγειοπλάστης που θεμελίωσε τη σύγχρονη κεραμική στις Μαργαρίτες.
Αυτό αποτελεί συμπέρασμα σειράς δεδομένων που συνθέτουν την επαγγελματική του πορεία, καθώς συμπορεύθηκε με την μεγάλη αλλαγή από την χρηστική στην διακοσμητική κεραμική.
Και αυτό δεν ήταν μόνο μια επιλογή επιβίωσης του ίδιου, μέσα σε ένα κλάδο που οι εξελίξεις ουσιαστικά τον έθεταν στο περιθώριο. Ήταν ένα παράδειγμα για όλους όσοι αγαπούσαν αυτή τη δουλειά και ήθελαν να δώσουν συνέχεια στην μακραίωνη ιστορία των Μαργαριτσανών και των μαγαρικών τους.
ΣΤΟ ΧΩΡΙΟ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΤΟΥ ΠΗΛΟΥ
Ο Μανώλης Καλλέργης γεννήθηκε σε ένα ιστορικό χωριό του Μυλοποτάμου. Ο κτιστός θολωτός, υστερομινωϊκός τάφος του 14ου αιώνα π.Χ. που έχει βρεθεί στη θέση Βιγλιά, τα υπολείμματα ρωμαϊκού λουτρού στην θέση Καλή Πλάκα, οι βυζαντινοί και μεταβυζαντινοί ναοί που κοσμούν τον οικισμό και την ύπαιθρο του, δείχνουν μια συνεχή κατοίκηση του χωριού αυτού, το οποίο διαδραμάτισε σπουδαίο ρόλο και στις επαναστάσεις των Κρητών κατά του Οθωμανικού ζυγού τον 19ο αιώνα. Κέντρο σπουδαίων αποφάσεων, επίκεντρο γενικών των Κρητών συνελεύσεων, έδρα ενός από τους πρώτους Δήμους που δημιουργήθηκαν το 1880, φτάνει ως τις ημέρες μας να αποτελεί ένα από τα πιο ενεργά πολιτιστικά χωριά του Ρεθύμνου που προσελκύει εκατοντάδες επισκέπτες από όλο τον κόσμο.
Σε όλη αυτή την ιστορική διαδρομή, οι Μαργαρίτες ήταν και παραμένουν το μεγαλύτερο κέντρο αγγειοπλαστικής στη Δυτική Κρήτη.
Σε αυτό το μέρος είδε το φως της ζωής ο Μανώλης Καλλέργης, ο οποίος αν και γεννήθηκε από αγρότες γονείς, ήταν ο πηλός που τράβηξε την προσοχή του και σε αυτόν χάρισε όλη την δημιουργικότητα του γόνιμα ανήσυχου χαρακτήρα του.
Ήταν μόλις 11 χρονών, το 1958, που ξεκαθάρισε στον πατέρα του πως δεν θέλει να ασχοληθεί με τα χωράφια αλλά με την κεραμική. Ο πατέρας του έφτιαξε ένα ποδοκίνητο τροχό και εκείνος ξεκίνησε να μαθαίνει την τέχνη δίπλα σε παλιούς μαστόρους όπως ο Κωστής Σκαλίδης, ο Κωστής Πιθαρούλιος, ο Μανώλης Ντινάκης, ο Αντώνης Μαστοράκης. Ένα θυμιατό ήταν το πρώτο αντικείμενο που έπλασε με τα χέρια του.
Και έτσι μυήθηκε στην τέχνη της χρηστικής κεραμικής. Εκείνης, δηλαδή, που έφτιαχνε λαήνες, τσουκάλες, ποτήρια, πιάτα, μικρά πιθαράκια και ό,τι άλλο χρειαζόταν τότε ένα σπίτι για να λειτουργήσει. Εξαίρεση τα μεγάλα πιθάρια, που τα έφτιαχναν ειδικές τεχνίτες, οι πιθαράδες.
Οι αγγειοπλάστες των Μαργαριτών πουλούσαν τα χρηστικά τους είδη σε όλη τη δυτική Κρήτη έως και την Μεσαρά. Δημιουργούσαν για ένα μεγάλο διάστημα στους ποδοκίνητους τροχούς. Έψηναν με ξύλα στα καμίνια τους που βρίσκονταν στην θέση Λιβάδι, φόρτωναν τα γαϊδουράκια τους πήλινα σκεύη και αφού τα πουλούσαν, επέστρεφαν με τρόφιμα για να συνεχίσουν στον κύκλο της παραγωγής και της βιοπάλης ταυτόχρονα.
Αυτά άλλαξαν όμως δραματικά από τα μέσα της δεκαετίας του ’60 και εντεύθεν.
Η ΑΛΛΑΓΗ ΚΑΙ Η ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑ
Όπως είναι γνωστό σταδιακά από τα μέσα του ’60 και μετά τα πήλινα οικιακά χρηστικά σκεύη άρχισαν να αντικαθίστανται πια σε μεγάλο βαθμό από τα αλουμινένια και σιγά – σιγά από πλαστικά ενώ το γυαλί άρχισε να έχει ακόμα μεγαλύτερη χρήση μέσα στο νοικοκυριό. Η δεκαετία του ’70 βρήκε τους αγγειοπλάστες να χάνουν σταδιακά μεγάλο μέρος της δουλειάς τους. Οι περισσότεροι άρχισαν να εγκαταλείπουν καθώς τα χρηστικά κεραμικά δεν ήταν πια πρώτη επιλογή και σιγά – σιγά δεν ήταν καν επιλογή.
Οι Μαργαρίτες βρέθηκαν την εποχή εκείνη σε μια ιστορική καμπή ως προς το ζήτημα της τέχνης του πηλού. Και εκεί ακριβώς ο Μανώλης Καλλέργης, κατάφερε να κάνει την μεγάλη αλλαγή και να θεμελιώσει μια νέα εποχή για την αγγειοπλαστική ιστορία του χωριού.
Στους έντονους προβληματισμούς του ίδιου, στάθηκε αρωγός η Ελένη Παπαδογιάννη. Η σπουδαία γυναίκα του Ρεθύμνου που διεύθυνε το τοπικό παράρτημα του ΕΟΜΜΕΧ κατάφερε να δοθεί υποτροφία στον Μανώλη Καλλέργη για να πάει στην Αθήνα. Εκεί μαθήτευσε δίπλα στην Ελένη Βερναρδάκη. Έμαθε τι είναι η διακοσμητική κεραμική, έμαθε να χρησιμοποιεί με σύγχρονη λογική την τέχνη του, έμαθε να ψήνει σε φούρνο ηλεκτρικό και να χρησιμοποιεί ηλεκτρικό τροχό και του δόθηκε η ευκαιρία να αντιληφθεί πως η κεραμική τέχνη μπορεί να έχει ένα μέλλον διαφορετικό.
Το 1972 άνοιξε το δικό του εργαστήριο βάζοντας τον πρώτο ηλεκτρικό φούρνο ψησίματος κεραμικών στις Μαργαρίτες. Παράλληλα με τις παραδοσιακές άρχισε να παράγει νέες φόρμες. Το δικό του κηροπήγιο με τα πολλά μικρά έως μικροσκοπικά αγγεία του, έγιναν το σήμα κατατεθέν του. Αναδείχθηκε σε ένα καλλιτέχνη – αγγειοπλάστη αλλά και σε ένα μεγάλο δάσκαλο.
Και εκεί που οι πολλοί νόμιζαν πως η κεραμική θα αποτελούσε ένα παρελθόν για τις Μαργαρίτες, ο Μανώλης Καλλέργης έγινε το παράδειγμα για να μυηθούν στην τέχνη του οι περισσότεροι από τους σημερινούς καλλιτέχνες που κοσμούν το επάγγελμα και συνεχίζουν με μοναδική επιτυχία την παράδοση του χωριού που ξεκινά από τα Μινωικά χρόνια και συνεχίζει στο παρόν με στερεές βάσεις για το μέλλον.
Έτσι ο Μανώλης Καλλέργης ταύτισε την επαγγελματική του σταδιοδρομία με την εξέλιξη της τέχνης του πηλού θεμελιώνοντας την νέα εποχή στο αγγειοπλαστικό κέντρο των Μαργαριτών.
Και το σημαντικότερο: Δεν εγκατέλειψε την χρηστική κεραμική! Όσοι πήγαιναν στο εργαστήριο του, είχαν την ευκαιρία να δουν παραγωγή παραδοσιακών αγγείων και μοναδικών σύγχρονων κεραμικών αντικειμένων. Δύο εποχές σε μια γραμμή συνέχειας με συνέπεια στην ιστορία και στον πολιτισμό του τόπου και της κοινωνίας.
..ΚΑΙ ΤΑ BUDALIA!
Για την ιστορία να επισημάνουμε πως παράλληλα με την επαγγελματική του σταδιοδρομία, έκανε οικογένεια με την εκπαιδευτικό Στέλλα Παπατζανή από το Ατσιπόπουλο. Παιδιά τους είναι ο γραφίστας Γιάννης Καλλέργης και κόρες τους η νηπιαγωγός Εύα Καλλέργη, παντρεμένη με τον Inaki Cancelo Lorenzo, με τον οποίο ζουν στην Βαρκελώνη και η βρεφονηπιοκόμος Χρύσα Καλλέργη, παντρεμένη με τον σκηνοθέτη και ηθοποιό Βασίλη Ξενικάκη. Από τα παιδιά του απέκτησε εγγόνια και πολλές χαρές.
Τα παιδιά του αποτελούν ιδρυτικά μέλη και ενεργά στελέχη της Δημιουργικής Ομάδας Μαργαριτών με τα σπουδαία Budalia!
Αυτή την πρωτοποριακή ομάδα ο Μανώλης μαζί με την σύζυγο τους στήριξαν δυναμικά από την πρώτη στιγμή της λειτουργίας της.
Μάλιστα, στις παραστάσεις ο Μανώλης Καλλέργης είχε πάντα ένα πέρασμα από την σκηνή.
Σύντομο, όπως και το πέρασμα του από τη ζωή.
Αλλά σημαντικό. Γιατί ήταν άνθρωπος που κάθε του κίνηση είχε μια μοναδική δύναμη που έδινε το έναυσμα για την δημιουργική ανατροπή προς το καλό και ωφέλιμο.
Και τώρα που έφυγε από την ζωή, γενόμενος χώμα μέσα στο χώμα που αγάπησε τόσο, άφησε το ίδιο του το έργο ως παρακαταθήκη για το πώς μπορείς να πορεύεσαι και να διαμορφώνεις δρόμους με σεμνότητα, επιμονή, ηρεμία και ένα πλατύ χαμόγελο που θα θυμόμαστε πάντα, μαζί με τα χέρια του να πλάθουν τον πηλό πάνω από ένα ήρεμο βλέμμα που αντανακλούσε την καθαρότητα της ψυχής του.
