Ο τόπος της ιστορίας είναι η Σάτα Αμαρίου το 1943. Συνάμα αυτή θα είναι η ιστορία του τόπου. Τη χρονιά αυτή εκτυλίχτηκε στη Σάτα μια τραγική ιστορία. Η Δέσποινα Τυράκη-Γιακουμάκη (1924-2015) θα αναφέρει πως η Σάτα ήταν τότε με «κόκκινο μολύβι σημαδεμένη από τους Γερμανούς» ως τόπος δράσης των κατασκόπων της S.O.E.. Το μετόχι είχε οργανωθεί στην αντικατασκοπεία από τον Τομ Ταμπάμπιν και τον Νικόλαο Σουρή. Στην τοποθεσία «Καλοθιανά» λειτούργησε κατά περιόδους ασύρματος. Εκεί έδρασαν ο Γιώργης Μ. Βοσκάκης (Μηναδογιώργης), ο αδερφός του Δημόκριτος (Κρίτος) Μ. Βοσκάκης, ο Κωστής Παραδεισανός και ο εύελπις Γεώργιος Μιχαήλ Τυράκης. Υπήρξε εξάδερφος του Γεωργίου Τυράκη του Εμμανουήλ, ηγετικού στελέχους της αντίστασης και ενός εκ των απαγωγέων του στρατηγού Κράιπε. Στις 6 Δεκεμβρίου 1942 οι Γερμανοί θα συλλάβουν τον Δημόκριτο Βοσκάκη στη Σάτα. Στη Σάτα αλλά και στον γειτονικό Ρίζικα φιλοξενήθηκαν άντρες των συμμαχικών δυνάμεων στην προσπάθειά τους να προωθηθούν στην Βόρεια Αφρική. Η ιστορία μας αφορά τον εύελπι Γεώργιο Τυράκη του Μιχαήλ. Στο στρατιωτικό μητρώο του αναφέρεται πως μπήκε στη σχολή Ευελπίδων στις 2 Νοεμβρίου 1938, ενώ η ορκομωσία του έγινε στις 22 Ιανουαρίου 1939.

Αφηγείται η Μαρία Βοσκάκη-Τυράκη (Μηναδογιώργαινα) για τον αδερφό της Γιώργη Τυράκη: «Ο αδερφός μου ελεγόντανε Γιώργης Τυράκης.  Εγεννήθηκε το 1911. Οι Γερμανοί τόνε πήρανε τραυματισμένο. Τόνε γιάνανε κι  ύστερα τον εκτελέσανε σα και τσ’ άλλους. Στα Χανιά στην Αγυιά. Ο αδερφός μου  στην υπηρεσία που τον είχανε τόνε διώξανε. Ήτανε στη Σχολή στην Αθήνα για να  γενεί αξιωματικός. Και στο Πόλεμο δεν ήτονε. Του δώκαν τη στολή του  αξιωματικού, φορεί τηνε και στη φωτογραφία, κι όμως ύστερα δεν τον επήρανε στο  πόλεμο. Ήρθε στη Κρήτη. […] Στο άλλο Μετόχι απέναντι, Ρίζικα το λένε, εκεί είναι ένας χάρακας και μπαίνουνε  αθρώποι και ποσκιάζει. Και μου πήρε μια φορά στην αρχή τση Κατοχής ο  Μηναδογιώργης το μπουγαδοτσίκαλο, απου’χανε μια φορά οι νυφάδες, το μεγάλο τσικάλι, και το πήρα κεια και ψήνανε φαΐ ογδόντα νομάτοι. Τόνε δίνανε από τα  χωριά και ψήνανε. Ό,τι ήθελα βρούνε. Ογδόντα Εγγλέζοι. Εθέλανε να φύγουνε να  πάνε στον τόπο τονε. Ο Μηναδογιώργης τσι κατέστεσε και τσι πήγε στην παραλία και  πραγματικά εφύγανε μετά λίγες μέρες.

Τότες εσκέφτηκε να φύγει και ο αδερφός μου μαζί ντως. Και του λέει του Μηναδογιώργη όντε τσι περάσεις από δω, νύχτα βέβαια,  θα μου  φωνάξεις να ’ρθω κι εγώ. Και φώναξέ του πραγματικώς αλλά μέχρι να του το  πει το μετάνιωσε και  του λέει δεν έρχομαι. Τσι πήγε τσι ξένους σ’ ένα αλώνι και ύστερα τοσε λέει μια στιγμή γιατί ’χω δουλειά. Και ήρθε και του φώναξε κι όμως  του ’πε πως εμετάνιωσε. Αφού του ’πε πως εμετάνιωσε εσυνεχίσανε αυτοί. Και πήγανε στη παραλία στα Τρυπητά. Αν έφευγε ο αδερφός μου ετότες δεν ήθελα  σκοτωθεί μετά από τσι Γερμανούς».[1] Πώς, όμως, εκτυλίχτηκε η ιστορία μέχρι την εκτέλεσή του από τις γερμανικές δυνάμεις;

Την αφήγηση της Μηναδογιώργαινας επιβεβαιώνει η αφήγηση της Μαρίας Πιπεράκης «γέννημα θρέμμα» της Σάτας.[2] Ο Γιώργης Τυράκης είχε ενταχθεί στο δίκτυο που προωθούσε τους συμμάχους στη Μέση Ανατολή. Λίγο καιρό πριν μέσα στην κατοχή είχε παντρευτεί στη Νίθαυρη μια όμορφη κοπέλα, την Αθηνά Μανουσάκη. Αρχικά ο Τυράκης θα συλληφθεί από τους Γερμανούς που είχαν φυλάκιο στο Κλήμα μετά από προδοσία. Θα δραπετεύσει και θα κινηθεί προς το πλατανιανό αόρι. Όμως, θα επιστρέψει στη Σάτα από φόβο μήπως οι Γερμανοί κάνουν κακό στη γυναίκα του που ήταν στο μεταξύ έγγυος. Οι Γερμανοί «πιάσανε τη Σάτα και βάλανε σκοπούς».  

Αφηγείται ο Γιώργης Τυράκης του Εμμανουήλ για τον ξάδερφό του: «Εντωμεταξύ  με προδοσία τον εσυλλάβανε οι Γερμανοί μ’ ένα καταδότη απ’ αυτούς που εχπαιδεύανε εις την Κηφισιά, ο οποίος ήταν Αρμένης. Αυτός ο Αρμένης  ήτανε στη φυλακή τότε που ήρθανε οι Γερμανοί. […] ο οποίος κατέβηκε στην Κρήτη. Πήγε στη Σάτα, κατόρθωσε να λάβει πληροφορίες για το τι συνέβαινε κει, έμαθενε οτί υπάρχουν δίχτυο κατασκοπείας, στο οποίο είναι ανεμεμειγμένοι απ’ τη Σάτα Παραδεισανήδες, ο Γιώργης ο Τυράκης, ότι υπήρχενε κι ασύρματος εκεί κοντά, έκαμαν εξόρμηση τη νύχτα οι Γερμανοί ερχόμενοι απού το Κλίμα […] και συλλάβαν […] τον Τυράκη το Γιώργη […]. Κατόρθωσε όμως ο Γιώργης να των-ε-φύγει απ’το κρατητήριο απ’ τσι Μοίρες. Εθεώρησε-ν- καλό να γυρίσε πίσω, να πα να ειδοποιήσει τη γυναίκα-ν- του, που είχεν εντωμεταξύ παντρευτεί, για να μη πάνε οι Γερμανοί και τη συλλάβουνε. Αλλά, η κακή τύχη, είχανε πρωτοπάει οι Γερμανοί κι είχανε κύκλο στη Σάτα κι έπεσε στο μπλόκο, τον πυροβολήσανε και τον τραυματίσανε και τον πιάσανε ξανά. Τον πήγανε στο Ηράκλειο, στο νοσοκομείο, έγινε καλά, πέρασενε ερήμην στρατοδικείο Χανίων και δικάζεται εις θάνατον και τον εκλείσανε απάνω στα τείχη του Ηρακλείου. Στα τείχη του Ηρακλείου απάνω είχανε συρματοπλέξει ένα μέρος οι Γερμανοί και φύλαγαν τους κατάδικους εκεί. Τότε εγώ ήμουνε μαζί με το Λη Φέρμορ στον Ψηλορείτη. Οι Παραδεισανήδες είχανε φύγει […] κι οι Βοσκάκηδες για τη Μέση Ανατολή […] ».[3] Η Μαρία Πιπεράκη αναφέρει πως ο Γεώργιος Τυράκης του Μιχαήλ ήθελε και αυτός να φύγει για την Μέση Ανατολή, όμως τελευταία στιγμή αποφάσισε να μείνει με την ετοιμόγεννη γυναίκα του; «Θέλαν τη στραπατσάρουν οι Γερμανοί». Ο Μηναδογιώργης θα πάει μαζί με το Κωστή Παραδεισανό στη Μέση Ανατολή. Ο Γιώργης Τυράκης του Εμμανουήλ θα ακολουθήσει την ίδια διαδρομή στις 12 Ιουλίου 1943 μαζί με το Νίκο Σουρή.[4]

Μια Ουρανία Κονιοτάκη, μορφωμένη γυναίκα από το Κλήμα, τον επισκεπτόταν στη φυλακή στο Ηράκλειο. Αρχικά οι γονείς του Τυράκη, ο Τυρομιχάλης και η Ελένη δεν θα ξέρουν πως ο γιός τους πιάστηκε από τους Γερμανούς.[5] Η Ουρανία θα τους πληροφορήσει σχετικά.

Ο Τυράκης αναφέρει επίσης πως τον επισκεφτόταν η Θεοδοσία Κουμνιώτου, που ήταν ξαδέρφη του: «Κάναμε ενέργειες διάφορες να μπορέσομε […] να τον -ε-σώσομε ή με πολιτικά μέσα ή όπως μπορούμενε». Ο Φέρμορ καθοδήγησε τον Τυράκη να έρθει σε επαφή με τον Μίκη Ακουμνιανάκη και έναν άνθρωπο της οργάνωσης στο Ηράκλειο με το όνομα Ρεθεμνιωτάκης. Το σχέδιο ήταν να βρουν την ευκαιρία να χτυπήσουν τον φρουρό και ο Τυράκης να μπει στο αυτοκίνητο του Ρεθεμνιωτάκη που θα περίμενε κάτω από τα τείχη και να κατευθυνθούν προς το βουνό. Λίγες μέρες πριν την εφαρμογή του σχεδίου «τον εφύγανε για τα Χανιά». Ο Φέρμορ θα πει στο Τυράκη να πάει στα Χανιά για να βρει τρόπο να ελευθερώσει τον ξάδερφό του από τις φυλακές της Αγυιάς. Θα πάει στο Κουστογέρακο  να βρει τον ταγματάρχη Φίλντινγκ, ο οποίος με εντολή του Φέρμορ θα του διέθετε τα απαραίτητα χρήματα. Επίσης ο Φίλντινγκ θα τον φέρει σε επαφή με ανθρώπους της κατασκοπείας  στα Χανιά, όπως για παράδειγμα τον Μητσοτάκη. «Στα Χανιά τότεδά ήρθα’ γω σ’ επαφή μ’ όλους αυτούς να μπορέσομενε για να πάρομε το Γιώργη απ’ τη φυλακή […]. Από δώ, από κεί, θα’ κανε τουλάχιστο δεκαπέντε είκοσι μέρες θα’ κανα στα Χανιά για να μπορέσομε να βρούμε τρόπο να τον πάρομεν από κει. Αλλά δυστυχώς δε μπορούσαμενε. Ούτε μπορούσαμε να βρούμε κανένα να μπορέσει να μας -3-διευκολύνει την προσπάθεια κι έτσι εγκατελείφθη το σχέδιο. Κι εντωμεταξύ τον εσκοτώσανε, τον τουφεκίσανε»».[6]

Στις 4 Ιουλίου 1943 ο Γιώργος Μ. Τυράκης θα εκτελεστεί από τους Γερμανούς στην Αγυιά Χανίων. Λίγους μήνες πριν, στις 13 Απριλίου, ο Κρίτος Βοσκάκης είχε εκτελεστεί στο ίδιο μέρος. Πίσω στη Σάτα οι συγγενείς προσπαθούσαν να μην πούνε το θλιβερό μαντάτο στη γυναίκα του Αθηνά που ήταν έγγυος. Γρήγορα, όμως, το κοινό μυστικό θα φτάσει στα αυτιά της Αθηνάς. Το παιδί της θα γεννηθεί πεθαμένο και θα ταφεί στο ερημοκκλήσι της Αγίας Φωτεινής στη Σάτα. Παρόν στην ταφή θα είναι και ο αδερφός της Βενιζέλος Μανουσάκης. Θα περάσουν πολλά χρόνια για να ξαναπαντρευτεί η Αθηνά στο Κλήμα. «Ο Γιώργης την πάτησε από αγάπη» λέει η Δέσποινα Τυράκη. «Με την κατάρρευση του μετώπου ήρθε στου Μανέλη (Εμμανουήλ Τυράκης) (σημ. στο Φουρφουρά). Του λέει ο Τυρογιώργης (ο ξάδερφός του) μη πας στη Σάτα και θα κοιτάξομε να κάνομε ομάδα για βοηθόμε αντάρτες. Ο Γιώργης ήθελε να  ’ρθει στη Σάτα. Ήρθε στη Σάτα και βοηθούσε την ομάδα του Πετρακογιώργη. Και ήταν εκεί και η Αθηνά. Στεφανώθηκαν ένα βράδυ μέσα στην κατοχή…  

Ο Γιώργης Τυράκης και ο Δημόκριτος Βοσκάκης αποτελούν τους «δύο ήρωες της Σάτας», όπως αναγράφεται σε μνημειακή επιγραφή στη Σάτα.