Στην μοναξιά. Πολλοί ανησυχούνε με τη συνεχή εξάπλωση της μοναξιάς, φαινόμενο που θεωρούν ότι εμφανίζεται κυρίως στις μεγάλες πόλεις. Συχνά αναφέρουν και τη λατινική ρήση «magna civitas,  magna solitubo». Για την αντιμετώπισή της προτείνουν την επιστροφή στους παραδοσιακούς τρόπους ζωής. Τι έχουν όμως να πούνε για την υπερκατανάλωση valium στην επαρχία, ακόμα και στα χωριά, όπου οι παραδοσιακοί τρόποι ζωής δεν έχουν εντελώς εκλείψει; Εντάξει, κακή η μοναξιά, αλλά όχι πάντα καταστρεπτική. Μάλιστα μερικές φορές είναι απαραίτητη, όπως για να συγκεντρωθείς. Πολύ περισσότερο για να κάνεις αυτή τη μοναχική δουλειά που είναι το γράψιμο. Αρκεί να μην κρατάει πολύ (η μοναξιά, όχι το γράψιμο).

Θυμάμαι τώρα κάτι που είχε πει ο Σταντάλ: «Η μοναξιά μπορεί να σου δώσει τα πάντα εκτός από χαρακτήρα». Βέβαια, σε όλες τις εποχές τον χαρακτήρα τον διαμορφώνουν οι κοινωνικές συνεπαφές και αντιπαραθέσεις, όχι η μοναξιά. Μόνο που στον δικό μας αιώνα τα απολυταρχικά καθεστώτα βρήκαν έναν τρόπο να την καταργήσουν ριζικά: τον καταναγκασμό σε μιαν ισοπεδωτική ομαδική ζωή. Μ’ αυτόν τον τρόπο προσπαθούν, ακόμα και σήμερα να διαμορφώσουν ισοπεδωμένους χαρακτήρες.

Στην θυσία. Πρόθυμοι να θυσιάσουν τη ζωή τους είναι πάντα οι νέοι, ποτέ οι ηλικιωμένοι. Για τους μεσήλικες συζητιέται.

Στη ροή του χρόνου. Όσοι έζησαν κάποια σημαντικά γεγονότα, που σφράγισαν λίγο ή πολύ τη ζωή τους, μέσα στη ροή του χρόνου τα αντικρίζουν από τρεις διαδοχικές σκοπιές:

α) Μία χρονικά εγγύτατη, εμπαθώς βιωματική και εν θερμώ ιδεολογική.

β) Μία χρονικά πιο μακρινή, συγκρατημένα βιωματική και εν ψυχρώ ιδεολογική.

γ) Μία χρονικά εντελώς απόμακρη, βιωματικά αποστασιοποιημένη, κριτική, αλλά πάντα με κάποια στοιχεία, έστω ανεπίγνωστα, ιδεολογίας.

Βέβαια υπάρχουν κι εκείνοι που, ενώ ξεμπέρδεψαν από νωρίς με τα γεγονότα, μιλούν σήμερα γι’ αυτά σαν να τα αντικρίζουν από την πρώτη σκοπιά. Και μερικοί, ύστερα από τόσα χρόνια, αυτοπαρουσιάζονται σαν να ήσαν από τους πρωταγωνιστές τους. Μπορεί αυτό να φαίνεται κωμικό, τελικά όμως αποδίδει.

Στο μέλλον. Χρησιμοποιούνται κάθε είδους λιπαντικά, λάδια, γράσα, βαζελίνες, χρήμα, ακόμα κα αίμα, για να διευκολυνθεί η έλευση ενός ευτυχισμένου μέλλοντος. Στην πραγματικότητα όλα αυτά θέλουν να κάνουν πιο εύκολη την εκκένωση ενός κακού παρόντος. Έτσι, πολλές αλλαγές, κυρίως αυτές που παρουσιάζονται εκκενώσεως βόθρων. Μόνο που το αντιλαμβανόμαστε μετά την απομάκρυνση των βυτιοφόρων.

Στις κοινωνίες. Η μεγάλη τέχνη, αυτή που εκφράζει το ανθρώπινο δράμα, εμφανίζεται σ’ ‘έναν τόπο –όταν εμφανίζεται- ή πριν κορυφωθεί η οικονομική του άνοδος ή αφού αρχίσει η οικονομική του κάμψη. Η οικονομική ευεξία, όταν επιτευχθεί και όσο κρατήσει, μπορεί να εξασφαλίζει μεγαλύτερες παροχές στους ανθρώπους της τέχνης, όμως δημιουργεί έναν ευδαιμονισμό που θέλει τέχνη καθησυχαστική, το πολύ μελοδραματική. Όπως στους ανέφελους και μακάριους έρωτες δεν είναι αρεστά τα δραματικά επεισόδια, έτσι και στις κλεισμένες στην ευμάρειά τους κοινωνίες δεν είναι αρεστά τα δραματικά έργα.

Στις σκουριές. Οι μπετονιένες ταράτσες της Αθήνας, οι ταράτσες όλων των ελληνικών πόλεων, με τις χιλιάδες κεραίες τηλεόρασης, τους μαυρισμένους καπνοσυλλέκτες, τα κουβούκλια των ασανσέρ, τις σκουριασμένες αναμονές, τους εγκαταλειμμένους σομιέδες, τις τρύπιες σιδερένιες πολυθρόνες, δεν επιτρέπουν όχι μόνο να κατέβει ένας άγγελος αλλά ούτε καν ένας αλεξιπτωτιστής.

Στην συμπίεση. Όπως ο υπαρκτός (δηλαδή ο υπάρξας) σοσιαλισμός πίστευε ακράδαντα στην ευτυχία και την αλληλεγγύη του συνόλου και για να τις πετύχει συμπίεζε μέχρις ασφυξίας το άτομο, έτσι και ο υπαρκτός νεοφιλελευθερισμός, πιστεύοντας ακράδαντα στην ελευθερία και την πρωτοβουλία του ατόμου, για να τις εξασφαλίσει συμπιέζει μέχρις ασφυξίας το σύνολο.

Στον υπαρκτό σοσιαλισμό οι αρχές που διακήρυσσε είχαν στην πράξη αναιρεθεί. Λόγου χάρη η εθελοντική συμμετοχή στην πρακτική εργασία ήταν ένας ύψιστος ηθικός κανόνας. Όμως για εκείνον που από ένα γραφείο τον έστελναν να δουλέψει στην παραγωγή ήταν η ύψιστη καταστροφή. Το ίδιο και στον υπαρκτό νεοφιλελευθερισμό, οι αρχές που διακηρύσσει στην πράξη αναιρούνται. Λόγου χάρη η αγάπη για τον πλησίον είναι ένας ύψιστος ηθικός κανόνας. Όμως εκείνος που δείχνει αγάπη στον οικονομικό ανταγωνιστή του οδηγείται στην ύψιστη καταστροφή.

Στις παρομοιώσεις. Με τις κωμωδίες που βλέπαμε μικροί κινηματογράφο ξεκαρδιζόμαστε στα γέλια. Σε λίγο αρχίσαμε να παρομοιάζουμε με τους ήρωες αυτών των κωμωδιών τους συμμαθητές και τους γνωστούς μας που θέλαμε να κοροϊδέψουμε. Αργότερα το κάναμε πολύ πιο εύκολα για τους πολιτικούς που βρίσκαμε γελοίους. «Αυτός είναι σαν τον Χοντρό», λέγαμε, «εκείνος σαν τον Λιγνό, ο άλλος σαν έναν από το Τρίο Στούτζες». Ούτε που το φανταζόμαστε ότι θα ερχότανε μια μέρα που θα παρομοιάζαμε τον εαυτό μας με κάποιον απ’ αυτούς τους κωμικούς.

Στην αποξένωση. Μιλάμε για κεραυνοβόλους έρωτες, φιλίες, προσηλώσεις. Δεν μιλάμε για την κεραυνοβόλα αποξένωση που μπορεί να συμβεί την οποιαδήποτε στιγμή. Ίσως επειδή αργούμε να την παραδεχτούμε.

Στην διαφθορά. Με την εμπέδωση της δημοκρατίας οι άνθρωποι δεν έγιναν πιο ηθικοί, όπως φαντάζονταν αρκετοί. Ούτε όμως έγιναν πιο ανήθικοι, όπως καταγγέλλουν τώρα άλλοι. Απλώς η διαφθορά, από αποκλειστικό προνόμιο των λίγων, που ήταν παλιότερα, έγινε τώρα κεκτημένο δικαίωμα των πολλών.

Στην συμπεριφορά. Μας βρίσκει στον Μόλυβο μια παλιά φίλη από την UNESCO, που τη συνοδεύει ένας Γάλλος γιατρός. Ταξιδεύουν μ’ ένα σκάφος στο Αιγαίο και ήρθαν ως εδώ για να μας δουν. Ο γιατρός ενδιαφέρεται να μάθει, έχει πράγματα να πει, κουβεντιάζουμε για όλα. Κάποια στιγμή μας λέει: «Αυτό που ονομάζουμε ‘’μαλακία’’ (connerie) είναι φαινόμενο που δεν εκδηλώνεται στο επίπεδο της νοημοσύνης, όπως νομίζουμε. Εκδηλώνεται στο επίπεδο της συμπεριφοράς». Αυτή η σκέψη με βοηθάει να καταλάβω επιτέλους πως όσοι έξυπνοι άνθρωποι, κυρίως πολιτικοί, κάνουν μαλακίες. Φυσικά μας αρέσει να νομίζουμε πως εμείς εξαιρούμαστε. Κρίμα που έχω ξεχάσει το όνομα αυτού του Γάλλου γιατρού.

Στον έρωτα. Τι άλλο είναι ο έρωτας, αυτός ο λυσιμελής πόθος που έλεγε ο Αρχίλοχος, παρά η ακατανίκητη επιθυμία ενός ανθρώπου για πλήρη συνεπαφή με έναν άλλο άνθρωπο. Αλλά για να γίνει η συνεπαφή πλήρης απαιτούνται βαθιές αμοιβαίες τομές σε όλη την ύπαρξη, βεβαίως και στο σώμα.

Το σώμα της γυναίκας είναι αρκούντως ανοιχτό. Το σώμα του άντρα για να ανοίξει όσο χρειάζεται πρέπει να υποστεί λύσεις της συνεχείας του. Το σώμα των ανθρώπων εξανθρωπίζεται όταν κατορθώνει να γνωρίσει από τα μέσα ένα διαφορετικό σώμα και να το δεχτεί.

Ο έρωτας μεγεθύνει το σώμα. Και το σώμα μεγεθύνει τη συνουσία. Ύστερα όμως από την πιο βαθιά διείσδυση, την πιο παρατεταμένη υποδοχή, τα σώματα πάλι απομακρύνονται και αυτονομούνται. Δεν μικραίνουν, απλώς παίρνουν τις κανονικές τους διαστάσεις. Η ζωή δεν αντέχει τη μόνιμη διαστολή, την αέναη έξαρση.

Ο έρωτας εξακολουθεί να υπάρχει όσο αισθάνεται κανείς ότι μόνο χάρη σ’ αυτή τη συνεπαφή με τον συγκεκριμένο άνθρωπο γίνεται ολόκληρος.

Στην αντίθεση. Το ταξίδι του ενός πληρώνεται με την ακινησία του άλλου. Το τέχνασμα του ενός με τη αμηχανία του άλλου. Ο παράδεισος του ενός με την κόλαση του άλλου. Τίποτα δεν γίνεται δωρεάν.

Στην ανάπλαση. Η τηλεόραση καταργεί τη μεταφορά. Με το να δίνει τις εικόνες κατ’ ευθείαν και κατά συρροήν δεν αφήνει περιθώρια στον τηλεθεατή να τις συγκρατήσει, να τις ανακαλέσει και να τις μεταφέρει σε μιαν αναπλασμένη από τον ίδιο εικόνα. Όπως μπορεί να κάνει ο αναγνώστης, ο θεατής της ζωγραφικής, του θεάτρου, του κινηματογράφου ή και ο ακροατής της μουσικής.

Βέβαια ο τηλεθεατής συχνά ξαναβλέπει παλιότερες τηλεοπτικές εικόνες, τις οποίες όμως επιλέγει να παρουσιάσει ένα κανάλι με τις δικές του τροποποιήσεις και για τους δικούς του σκοπούς, κυρίως την πολιτική σάτιρα ή τον κοινωνικό χαβαλέ.

Στην αυταρέσκεια. Αυταρέσκεια είναι η αρέσκειά μας για το τι είμαστε. Ναρκισσισμός είναι η αρέσκειά μας για το πώς είμαστε.

Συχνά η αυταρέσκεια γίνεται η λαϊκή εκδοχή του ναρκισσισμού. Και ο ναρκισσισμός η αριστοκρατική εκδοχή της αυταρέσκειας.

Στην ικανότητα. Οι πολιτικοί που δεν έχουν ικανότητες δεν είναι επικίνδυνοι. Αυτοί εύκολα παραμερίζονται. Επικίνδυνοι είναι οι πολιτικοί που έχουν ικανότητες και τις χρησιμοποιούν για να επιβάλουν την ανεξέλεγκτη και διαρκή εξουσία τους.

Στην απομόνωση. Σ’ αυτό το ξενοδοχείο τα διαχωριστικά τοιχώματα των δωματίων είναι τόσο λεπτά που ακούς τα πάντα. Ωστόσο δεν μου έτυχε να ακούσω κάποια φοβερή σεξουαλική σκηνή, όπως λένε ότι τους συνέβη διάφοροι φίλοι. Το μόνο που άκουγα ήταν ο θόρυβος του διπλανού που έκανε ντους πριν ακόμα ξημερώσει. «Μα πότε θα τελειώσει…» έλεγα, προσπαθώντας να ξανακοιμηθώ. Πέρασε ώρα για να καταλάβω πως ο θόρυβος δεν ερχόταν από το διπλανό δωμάτιο. Ήταν η βροχή που έπεφτε ασταμάτητα.

Στην εξουσία. Όσοι παίρνουν μέρος στον αγώνα για την κατάκτηση της εξουσίας πρέπει, σύμφωνα με τους κανόνες της αγωνιστικής ηθικής, να θυσιάζουν ακόμα και τη ζωή τους.

Όσοι συμμετέχουν στην άσκηση της κερδισμένης πια εξουσίας πρέπει, σύμφωνα με τους κανόνες της πολιτικής πρακτικής, να θυσιάζουν κυρίως τη ζωή των άλλων.

Η δυσκολία που έχουν μερικοί να ασκήσουν εξουσία βρίσκεται στην αδυναμία τους να περάσουν από την αγωνιστική ηθική στην πολιτική πρακτική.

Στις παρυφές. Τα άγρια, ψηλά βουνά από μακριά φαίνονται λεία. Τα φαράγγια και οι κορυφές τους δείχνουν σαν ενιαίες, καμπυλωτές επιφάνειες. Το ίδιο και τα γεγονότα όταν τα βλέπεις από απόσταση. Και τα δυσάρεστα και τα ευχάριστα χάνουν τις αιχμές τους, στρογγυλεύουν. Από μακριά η καμπυλότητα κερδίζει. Όμως από κοντά τα γεγονότα, όπως και τα βουνά, παραμένουν αιχμηρά και απόκρημνα, με χάσματα και με αβύσσους.

Στο περιβάλλον. Τοπίο της ελληνικής επαρχίας, από το παράθυρο ξενοδοχείου στα κράσπεδα της πόλης: ολόγυρα πεταμένα χαρτοκιβώτια, πλαστικά καφάσια, ένα ξεκοιλιασμένο στρώμα, σπασμένα καθίσματα, σκουριασμένες λαμαρίνες. Πιο πέρα τρύπιες περιφράξεις λίγο πιο μακριά παράγκες, στο βάθος γυμνά βουνά.

Εσωτερικό τοπίο του δωματίου: μια λιθογραφία με αλπικά βουνά, ξεχαρβαλωμένα έπιπλα, μια παλιά τηλεόραση. Την ανοίγω, πατάω τα διάφορα κουμπιά και ξαφνικά εμφανίζεται το πιο σκληρό πορνό που μπορεί κανείς να φανταστεί.

Στην αυτοεξαπάτηση. Η αρέσκεια που δείχνουμε στα σεμνά και ταπεινά ίσως μεριές φορές να οφείλεται σε μια σκέτη αυτοεξαπάτηση, στην οποία μας ωθούν οι ισχυροί για να μπορούν να απολαμβάνουν ανενόχλητοι όλα τα πολύτιμα και τα ηδονικά.

Στην ηλικία. Βλέπω συνεχώς ηλικιωμένους, υπερόπτες και αυταρχικούς, γαντζωμένους στην παρελθούσα νεότητά τους, που εξοργίζονται με τα όσα κάνουν σήμερα οι νέοι και καμαρώνουν για τα όσα έκαναν εκείνοι προ ετών.

Βλέπω συνεχώς νέους, αμφισβητίες και εξεγερμένους, γαντζωμένους στην παρούσα νεότητά τους, που εξοργίζονται με τα όσα έκαναν προ ετών οι πρεσβύτεροι και καμαρώνουν  για τα όσα κάνουν αυτοί τώρα.

Βλέπω συνεχώς ηλικιωμένους να οδεύουν προς το γήρας προσπαθώντας να το αποφύγουν, και νέους οδεύουν προς τη μέση ηλικία επίσης προσπαθώντας να την αποφύγουν.

Στην μακροβιότητα. Συχνά το γήρας γινόταν ένα δράμα, όχι μόνο για τις ωραίες αλλά και για τους ωραίους. Σήμερα, με την αυξανόμενη μακροβιότητα, τα βελτιωμένα καλλυντικά, την αισθητική χειρουργική, μπορεί να γίνει ιλαροτραγωδία.

Στην επιμονή. Το πρόβλημα από την παράταση της ζωής δεν εντοπίζεται μόνο στις δυσχέρειες των ασφαλιστικών ταμείων να καταβάλλουν τις συντάξεις. Βρίσκεται και στο ότι όλο και περισσότερο ζούμε σε μια κοινωνία γερόντων στην οποία κυριαρχεί το μοντέλο της διαρκούς νεότητας.

Πηγή: Τίτος Πατρίκιος,

εκδόσεις ΚΙΧΛΗ

Κοινωνική νοημοσύνη

O Τζιοβάνι Βιλιότο ήταν ένας πολύ επιτυχημένος Δον Ζουάν· η γοητεία του του εξασφάλιζε τη μία κατάκτηση μετά την άλλη. Βέβαια, όχι ακριβώς τη μια μετά την άλλη· για την ακρίβεια, ήταν παντρεμένος με πολλές γυναίκες ταυτόχρονα.

Κανείς δεν ξέρει σίγουρα πόσες φορές παντρεύτηκε ο Βιλιότο. Αλλά θα πρέπει να παντρεύτηκε τουλάχιστον εκατό γυναίκες κατά τη διάρκεια της σταδιοδρομίας του· απ’ ό,τι φαίνεται, αυτό το ασκούσε ως επάγγελμα. Ο Βιλιότο παντρευόταν πλούσιες γυναίκες για να κερδίζει τα προς το ζην.

Η σταδιοδρομία του διακόπηκε απότομα όταν η Πατρίτσια Γκάρντνερ, μία από τις παρ’ ολίγον κατακτήσεις του, τον μήνυσε για διγαμία.

Στη δίκη δεν αποκαλύφθηκε τι ήταν αυτό που είχε κάνει τόσες γυναίκες να λιώνουν για τον Βιλιότο. Η Γκάρντνερ ομολόγησε πως ένα από τα στοιχεία που την είχαν γοητεύσει στον όμορφο δίγαμο ήταν, όπως είπε η ίδια, «αυτό το χαρακτηριστικό της ειλικρίνειας»: την κοίταζε στα μάτια και χαμογελούσε, παρά τα ψέματα που εκστόμιζε.

Όπως και η Γκάρντνερ, οι ειδικοί στο συναίσθημα διαβάζουν πολλά στο βλέμμα ενός ατόμου. Συνήθως, όπως λένε οι ίδιοι, χαμηλώνουμε το βλέμμα όταν είμαστε λυπημένοι, το αποστρέφουμε όταν αισθανόμαστε απέχθεια, και το χαμηλώνουμε ή το αποστρέφουμε όταν αισθανόμαστε ενοχές ή ντροπή. Ο περισσότερος κόσμος το διαισθάνεται αυτό ενστικτωδώς και έτσι η λαϊκή σοφία μας συμβουλεύει να προσέχουμε αν κάποιος «μας κοιτάζει στα μάτια» για να δούμε αν μας λέει ψέματα ή αλήθεια.

Ο Βιλιότο, όπως και πολλοί άλλοι αριστοτέχνες απατεώνες, προφανώς το ήξερε καλά αυτό, και μπορούσε να κοιτάζει τα θύματά του στα μάτια με δήθεν ειλικρίνεια.

Σίγουρα ήταν πληροφορημένος για κάτι- όμως να γνώριζε περισσότερα για τις διαπροσωπικές σχέσεις απ’ ό,τι για το ψεύδος. Σύμφωνα με τον Pau; Ekman, ένα παγκοσμίου φήμης ειδικό στην ανίχνευση του ψεύδους στην ανθρώπινη συμπεριφορά, αυτό το κοίταγμα στα μάτια, που μας λέει «πίστεψέ με», δεν αποκαλύπτει και πολλά για την ειλικρίνεια κάποιου.

Πηγή: «Κοινωνική νοημοσύνη» Daniel Goleman

εκδόσεις ΠΕΔΙΟΝ