Ο αρθρογράφος Ρον Σάσκιντ της Wall Street Journal αποκάλυψε μία συζήτηση που είχε μ΄ένα σύμβουλο του Μπους το 2002.
Σύμβουλος: "Πιστεύετε ότι οι λύσεις αναδύονται από τις σοφές αναλύσεις σας της παρατηρήσιμης πραγματικότητας;" Συγκατένευσα και ψέλλισα κάτι σχετικά με το διαφωτισμό και τον εμπειρισμό. Με έκοψε: "Ο κόσμος δεν λειτουργεί πλέον έτσι, στην πραγματικότητα. Είμαστε μια αυτοκρατορία τώρα, συνέχισε, και όταν ενεργούμε, δημιουργούμε τη δική μας πραγματικότητα. Και ενώ εσείς μελετάτε αυτή την πραγματικότητα, με σοφία όπως επιθυμείτε, εμείς ενεργούμε εκ νέου και δημιουργούμε άλλες, νέες πραγματικότητες, τις οποίες μπορείτε να μελετήσετε επίσης, και ούτω καθ'εξής. Και σ' εσάς, σε όλους εσάς, δεν μένει παρά να μελετάτε αυτό που εμείς κάνουμε"».
Αυτά τα λόγια φαίνονται να προέρχονται από μια σκηνή θεάτρου μάλλον παρά από' ένα γραφείο του Λευκού Οίκου. Διότι δεν θέτουν μόνο πολιτικό ή διπλωματικό ζήτημα. Δεν αρκούνται απλώς στο να επαναφέρουν τα παλιά διλήμματα που απασχολούν ανέκαθεν τις καγκελαρίες, αντιπαραθέτοντας-πραγματιστές και ιδεαλιστές, ρεαλιστές και ηθικιστές, ειρηνιστές και φιλοπόλεμους ή, το συγκεκριμένο έτος 2002, τους υπερασπιστές του διεθνούς δικαίου και τους οπαδούς της προσφυγής στη βία. Προβάλλουν μια νέα αντίληψη για τις σχέσεις ανάμεσα στην πολιτική και την πραγματικότητα: Οι ηγέτες της πρώτης παγκόσμιας δύναμης στρέφουν την πλάτη τους, όχι μόνο στη ρεαλπολιτίκ, αλλά και στον απλό ρεαλισμό, για να γίνουν δημιουργοί της δικής τους πραγματικότητας, μετρ των φαινομένων, διεκδικώντας αυτό που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε μια ρεαλπολιτίκ της μυθοπλασίας.
Από την προπαγάνδα στο Infotainment
Ο σημερινός θρίαμβος της «αντικατάστασης της πραγματικότητας από τη μυθοπλασία» σε όλους τους τομείς (μάρκετινγκ, μάνατζμεντ, μίντια, πολιτική επικοινωνία), δεν εμφανίστηκε από το πουθενά τη δεκαετία του 1990: Εγγράφεται λογικά σε μια παράδοση χειραγώγησης των πνευμάτων, της οποίας τα θεμέλια έχουν τεθεί στις αρχές του 20ού αιώνα από τους Αμερικανούς θεωρητικούς του μάρκετινγκ και της «προπαγάνδας.
Πολλοί οι παράγοντες έπαιξαν ρόλο, η μακρόχρονη -αν και ξεχασμένη, σήμερα- επιτυχία ενός δοκιμίου που εκδόθηκε το 1928 στις ΗΠΑ, είναι ενδεικτική αυτής της μετάλλαξης: Πρόκειται για το βιβλίο του Έντουαρντ Λιούις Μπερνάις με τον τίτλο Προπαγάνδα. Συνδυάζοντας τις ιδέες του Γάλλου Γκιστάβ Λε Μπον σχετικά με την ψυχολογία των μαζών κι εκείνες του θείου του, του Σίγκμουντ Φρόιντ, σχετικά με το ασυνείδητο, ο Μπερνάις υπήρξε ένας από τους πρώτους που διέβλεψαν την ανάπτυξη που θα γνώριζαν τον 20ό αιώνα οι τεχνικές χειραγώγησης των μαζών στην οικονομική, πολιτική και στρατιωτική επικοινωνία.
Παραθέτει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα στο βιβλίο του: «Το γεγονός ότι η Τσεχοσλοβακία απέκτησε καθεστώς ανεξάρτητης χώρας τη Δευτέρα 28 Οκτωβρίου 1918, και όχι την Κυριακή 27 [Οκτωβρίου 1918] οφείλεται στο ότι ο καθηγητής Μάζαρικ είχε καταλάβει ότι στην αρχή της εβδομάδας ο κόσμος θα δεχόταν πιο εύκολα την κήρυξη της ανεξαρτησίας της χώρας του. Γιατί; Διότι ο Τύπος της Δευτέρας θα έδινε περισσότερη δημοσιότητα στο γεγονός. Κατά τη συζήτηση που είχαμε σχετικά, ο καθηγητής Μάζαρικ μού είπε: «Αν αλλάξω την ημερομηνία γέννησης της Τσεχοσλοβακίας ως ανεξάρτητου έθνους, θα κάνω την ιστορία για το τηλεγραφικό καλώδιο». Αυτό το ανέκδοτο δείχνει τη σπουδαιότητα που απέκτησε η τεχνική στη νέα προπαγάνδα. Ο τηλέγραφος κάνει την ιστορία, και η ημερομηνία άλλαξε, συνεπώς». Για τον Μπερνάις, η χρήση της προπαγάνδας δεν είχε τίποτα το κατακριτέο. Έφτανε, μάλιστα, στο σημείο να εκφράζει φόβο, μήπως «αυτή η ωραία παλιά λέξη εκλείψει από το λεξιλόγιο των παιδιών και τον εγγονιών μας», και συμβούλευε να της ξαναδώσουν «τη θέση που της αξίζει και να αποκαταστήσουν την αξιοπρέπεια του νοήματος της».
«Μπορούμε να επικρίνουμε ορισμένα χραινόμενα που απορρέουν από αυτήν», παραδεχόταν, «μεταξύ των οποίων η αλλοίωση των πληροφοριών, ο εκθειασμός της προσωπικότητας και όλη η εκκωφαντική διαφήμιση πολιτικών προσωπικοτήτων, εμπορικών προϊόντων ή κοινωνικών ιδεών. Ακόμα και αν συμβαίνει να χρησιμοποιούνται κακώς τα εργαλεία που επιτρέπουν την οργάνωση και τον επηρεασμό της κοινής γνώμης, αυτή η οργάνωση και αυτός ο επηρεασμός είναι αναγκαίοι παράγοντες για μια σωστά ρυθμισμένη ζωή».
Στα μέσα της δεκαετίας του 1990, τα νέα ηλεκτρονικά μίντια κάνουν την εμφάνιση τους. To CNN δεν είναι πλέον το μόνο κανάλι ειδήσεων σε λίγο θα το ανταμώσουν, στο καλωδιακό δίκτυο, νέα κανάλια, όπως το Fox News. To διαδίκτυο γίνεται ένα μέσο μαζικής επικοινωνίας και η τηλεόραση, που παραμένει ευρέως η κύρια πηγή πληροφόρησης των Αμερικανών, αφομοιώνεται βαθμιαία από τους κολοσσούς της βιομηχανίας ψυχαγωγικών προϊόντων, όπως η Disney, η Viacom ή η Time Warner, οι οποίοι θα παίξουν κυρίαρχο ρόλο στη συσκευασία και την παροχή πληροφοριών, στην κάλυψη της επικαιρότητας και των σκανδάλων. Το νέο σύστημα ενημέρωσης σε συνεχή ροή ευνοεί μια ανεκδοτολογική παρουσίαση των γεγονότων, μια αναπαράσταση σε μαυρόασπρο της επικαιρότητας, και συμβάλλει όπως ποτέ άλλοτε στο θόλωμα των ορίων ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη μυθοπλασία.
To Fox News, μια μετάλλαξη στην ιστορία των μίντια
To Fox News ιδρύθηκε το 1996 από το μεγιστάνα του Τύπου Ρόμπερτ Μέρντοχ και τον Ρότζερ Έιλς έναν από τους πρώτους επικοινωνιολόγους του Ρόναλντ Ρέιγκαν. Σύμφωνα με την έκθεση 2004 του Project for Excellence in Journalisme για τα νέα μίντια, το Fox News ξεπέρασε το 2002 σε τηλεθέαση το CNN. Διατήρησε την υπεροχή του το 2003, σπάζοντας το φράγμα τηλεθέασης του 53% και του 45% στη ζώνη prime time. Κατά τη διάρκεια της κάλυψης του πολέμου στο Ιράκ, η τηλεθέαση του απογειώθηκε και ξεπέρασε μάλιστα εκείνη του CNN.
Ο γκουρού του μάρκετινγκ Σιθ Γκόντιν έχει μια πολύ συγκεκριμένη ιδέα σχετικά με τους λόγους αυτής της επιτυχίας: «Γνωρίζοντας ότι η δουλειά του συνίσταται στο να αφηγείται ιστορίες, ο Ρότζερ Έιλς αξιοποίησε αυτή την ιδέα για να οικοδομήσει μια αυτοκρατορία πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων». Κατά τη γνώμη του «οι τηλεοπτικές ειδήσεις δεν είναι "αληθινές". Πώς θα μπορούσαν να είναι αληθινές, άλλωστε; Είναι τόσο πολλά τα πράγματα που πρέπει να ειπωθούν, τόσο πολλές οι απόψεις που πρέπει να αναλυθούν, τόσο πολλά τα προς κάλυψη θέματα... Το περισσότερο που μπορεί να ελπίζει ένας δημοσιογράφος της τηλεόρασης, είναι να συνδυάσει τα εντυπωσιακά ρεπορτάζ σχετικά με φόνους και πυρκαγιές (ειδήσεις που πωλούν διαφήμιση, αφού όλοι τρελαίνονται γι' αυτές) με ρεπορτάζ πιο ουσιώδη πάνω στη διεθνή επικαιρότητα, αλλά που τραβάνε λιγότερο... Το ιδανικό θα ήταν, επίσης, να κάνει αυτός ο δημοσιογράφος τη δουλειά του αμερόληπτα».
To Fox News επέλεξε διαφορετική μέθοδο. «Γνωρίζοντας ότι δεν υπάρχει απολύτως αμερόληπτο ειδησεογραφικό όργανο», εξηγεί ο Σιθ Γκόντιν, «αποφάσισε να τελειώνει μια για πάντα με αυτό το αναπόφευκτο πρόβλημα καδράροντας τις ειδήσεις του ανάλογα με την αντίληψη που έχει για τον κόσμο το κοινότατο οποίο απευθύνεται...». Αυτή την αντίληψη, ο Γκόντιν την ορίζει με βάση τρία κριτήρια: 1) την επιθυμία τού εν λόγω κοινού να ακούσει μια συνεκτική ιστορία· 2) μιαν άποψη που παρέχει την προτεραιότητα στην ατομική ευθύνη, στις συντηρητικές αξίες και τη ρεπουμπλικανική πολιτική· 3) μια φαινομενική αμεροληψία, σε αντίθεση με μιαν ολοφάνερη δημαγωγία... «Κάθε μέρα, η διεύθυνση του Fox στέλνει ένα υπηρεσιακό σημείωμα στους συντάκτες, παραγωγούς και διαφημιστές του. Αναγράφονται σε αυτό τα θέματα που θα καλυφθούν, προσδιορίζοντας έτσι την ιστορία που το κανάλι θα διηγηθεί εκείνη τη μέρα. Κολλώντας τις ειδήσεις στην ιστορία (και όχι το αντίθετο), το Fox προβάλλει μια άποψη· αφηγείται μια ιστορία, την οποία οι τηλεθεατές προσυπογράφουν ευχαρίστως. Τους παρέχει το ψέμα, το οποίο θα πιστέψουν και, γεγονός εξίσου σημαντικό, θα σπεύσουν να διαδώσουν».
«Δαπανήσαμε 3 δισεκατομμύρια δολάρια γι' αυτά τα τηλεοπτικά κανάλια», δηλώνει ο Ντέιβιντ Μπόιλαν, αφεντικό της Fox Tampa Bay. «Θα αποφασίσουμε τι είναι οι ειδήσεις. Οι ειδήσεις είναι αυτό που σας λέμε ότι είναι».
Η ίδρυση του Fox News συνιστά, όντως, μια μετάλλαξη στην ιστορία των μίντια: «Αντί να συνδυάζει κατά τρόπο απρόοπτο πολλαπλές ατομικές προκαταλήψεις», λέει ο Σιθ Γκόντιν, «το Fox News αποφάσισε να κατασκευάζει ένα ψέμα που όλοι του οι τηλεθεατές μπορούσαν να επιλέξουν να πιστέψουν». Ως τότε, οι τελευταίοι «αισθάνονταν περιφρονημένοι από τα κατεστημένα μίντια. Και να που ένα δίκτυο μετέδιδε, επιτέλους, ειδήσεις με τις οποίες συμφωνούσαν! Κάτι παραπάνω, μάλιστα: Αυτό το δίκτυο τους έλεγε ότι αυτοί ήταν η πλειοψηφία και ότι οι ειδήσεις που τους προσέφερε ήταν "αμερόληπτες και ισορροπημένες"».
Η βιομηχανία του ψεύδους
Η επιτυχία του Fox News και της ψευδο-δημοσιογραφίας του θα δημιουργήσει σχολή στον Λευκό Οίκο. Η κυβέρνηση Μπους δεν αρκείται πλέον στον επηρεασμό των μίντια ή στην άσκηση πιέσεων σε αυτά. Δημιούργησε μια πραγματική υπόγεια δομή, αμείβοντας με χρήματα του δημοσίου κίβδηλους δημοσιογράφους που αναλαμβάνουν να παράγουν και να μεταδίδουν κίβδηλες ειδήσεις, ρεπορτάζ και έρευνες.
«Παντού στην Αμερική συναντά κανείς γραφεία που μοιάζουν με δημοσιογραφικές αίθουσες, ανθρώπους που μοιάζουν με δημοσιογράφους, αλλά δεν κάνουν δημοσιογραφία. Αυτό που κάνουν δεν είναι δημοσιογραφία, διότι δεν σέβονται τον αναγνώστη ή στην περίπτωση της τηλεόρασης τον τηλεθεατή- ως κάποιον που... οφείλουν να υπηρετήσουν. Βλέπουν το ακροατήριο και τους αναγνώστες τους με ψυχρό κυνισμό: Στο βασίλειο της κίβδηλης δημοσιογραφίας, το κοινό είναι κάτι που πρέπει να χειραγωγήσουν».
Η προπαγανδιστική ειδησεογραφία θα βρει έναν ιδανικό αναμεταδότη στα τοπικά κανάλια, τα οποία πολλαπλασιάστηκαν: Η προσφορά παρασκευασμένων από την αμερικανική κυβέρνηση ρεπορτάζ αποδεικνύεται μάννα εξ ουρανού γι' αυτά τα κανάλια με μικρό προϋπολογισμό, που δεν απασχολούν παρά ελάχιστο προσωπικό και διαθέτουν ευρύτατες ζώνες μετάδοσης. Με την ευκαιρία της επετείου της 11ης Σεπτεμβρίου, το θυγατρικό κανάλι του Fox News μετέδωσε, έτσι, ένα συγκινητικό ρεπορτάζ με θέμα τον τρόπο με τον οποίο η Αμερική βοηθούσε τις γυναίκες του Αφγανιστάν να απελευθερωθούν, γυρισμένο από το υπουργείο Εξωτερικών. Το σχόλιο παρουσίασης που συνόδευε το ρεπορτάζ, που διαβάστηκε από το "δημοσιογράφο του τοπικού καναλιού, αποτελούσε μέρος της συσκευασίας, αλλά ο δημοσιογράφος αγνοούσε ότι είχε γραφτεί από την κυβέρνηση.
Η χειραγώγηση της ενημέρωσης έπαιξε ουσιώδη ρόλο στην αμερικάνικη κατοχή του Ιράκ από το 2003 κι έπειτα. Στις 15 Δεκεμβρίου 2005, η εφημερίδα Los Angeles Times αποκάλυψε έτσι ότι το Πεντάγωνο είχε αναθέσει υπεργολαβικά σε μια εταιρεία δημόσιων σχέσεων την κατασκευή πλαστών ιστοριών, απευθυνόμενων στις ιρακινές εφημερίδες, με σκοπό να αποσπάσουν το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης από την πραγματική κατάσταση: «Η επιχείρηση φρόντιζε να αποκρύπτει κάθε δεσμό της με τον αμερικανικό στρατό. Η ιρακινή ομάδα της Lincoln Group ή οι υπεργολάβοι της παριστάνουν συχνά τους δημοσιογράφους που εργάζονται με το κομμάτι ή μεταμορφώνονται σε διαφημιστικούς πράκτορες, όταν παραδίδουν τις ιστορίες στα ΜΜΕ της Βαγδάτης». Αυτές οι «πλαστές ιστορίες» συντάσσονται από Αμερικανούς στρατιωτικούς, ειδικευμένους στις «επιχειρήσεις ενημέρωσης», που απευθύνονται στις ιρακινές εφημερίδες.
Η Lincoln Group βοηθάει στη μετάφραση και τη διοχέτευση των άρθρων. Πάντα κατά την εφημερίδα Los Angeles Times, «ένας από τους στρατιωτικούς δήλωσε ότι, στα πλαίσια μιας καμπάνιας ψυχολογικών επιχειρήσεων, η οποία εντάθηκε κατά τη διάρκεια του περασμένου έτους, το αμερικανικό εκστρατευτικό σώμα στο Ιράκ αγόρασε επίσης μια ιρακινή εφημερίδα και, επιπλέον, απόκτησε τον απόλυτο έλεγχο ενός ραδιοφωνικού σταθμού, και ότι χρησιμοποιούσε αυτά τα δύο μέσα για να περάσει φιλοαμερικανικά μηνύματα απευθυνόμενα στο ιρακινό κοινό. Τίποτα δεν επιτρέπει να αναγνωρίσει κανείς αυτά τα δύο μέσα ως φερέφωνα του αμερικανικού στρατού».
Ο πρώην Αμερικανός υπουργός Άμυνας Ντόναλντ Χ. Ράμσφελντ έφτασε στο σημείο να ισχυριστεί, στις 29 Νοεμβρίου 2005, ότι «η πληθώρα μέσων ενημέρωσης στο Ιράκ είναι μια από τις μεγάλες επιτυχίες αυτής της χώρας, από την πτώση του Σαντάμ Χουσεΐν κι έπειτα». Εκτός από το συμβόλαιο της με τον αμερικανικό στρατό στο Ιράκ, η Lincoln Group υπέγραψε το 2006 ένα σημαντικό συμβόλαιο (100 εκατομμύρια δολάρια για πέντε χρόνια) με τη διοίκηση ειδικών επιχειρήσεων, που εδρεύει στην Τάμπα (Φλόριδα): Το έργο που ανέλαβε είναι να διεξαγάγει μια σειρά στρατηγικές επικοινωνιακές καμπάνιες σχετικά με τις ειδικές επιχειρήσεις των εγκατεστημένων στα διάφορα σημειακού πλανήτη αμερικανικών στρατευμάτων.
Πηγή: Storytelling: Η μηχανή που κατασκευάζει
ιστορίες και χειραγωγεί τα πνεύματα.
