Γράφει η Ευγενία Σπαντιδάκη-Ζαμπετάκη

Συν/χου δασκάλα

 Το μπουρανί

 Αποδιαφώτιστα⁽¹⁾ έγκαψενε η Αγγελική με τα ζούμπερα^(2), οθέ τη μ-ποταμίδα. Όντε ν-επέρνανε απού το μ-ποταμό έκοψενε ένα γ-καλάμι μακρέ για να ραβδίσει τη χαρουπέ, α-πού ’τανε μέσα στο χωράφι τζη.

Απής⁽³⁾ έφταξενε, έβαλενε μέσα την αελέ και το γάιδαρο, έσειρενε το σκοινί α-πού ’χενε δεμένη την αίγα και κάρφωξενε το τζένιο⁽⁴⁾ στο χώμα. Έκοψενε δροσερά κλαδιά στην αίγα και ράβδισενε τη χαρουπέ. Εκειά πού σκυφτενε και μάζωνενε τα χαρούπια τσ’ απάντηχνενε που και λαμπαθάκι, αχατζικάκι, μαραθάκι, αγριοπρασάκι, κουνροποδάκια, ούλα μικιά, μικιά χορταράκια, πρωτοφανίστηκαν! Ω! τα μ-παντέρμα τα τσιτσιριστούλια τουτανά, είντα ονόστιμα που θα ’ναι!, έβαλενε στο νου τζη, την ώρα που τα μάζωνενε.

Απής εγέμισενε τη μ-προσποδιά τζη ετράβηξε –ντο πορόκλαδο⁽⁵⁾ το πέτρωσενε με δυο μεγάλες πέτρες και έφραξενε καλά το μ-πόρο, να μη μ-πορήσουνε τα έχνη⁽⁶⁾ και γιαμιάς εγλάκανε στο περβόλι που ‘τανε εκειά κοντά.

Ο ήλιος εξεμύτησενε μια οργιά από την Ανατολή. Αρχίνηξενε να καψώνει. Η Αγγελική έδεσενε το άσπρο τζεμπέρι σφιχτά στη γ-κεφαλή να μη τζη δίνει ο ήλιος.  Όπως εσάλευγενε εκαμάρωνενε το γ-κόσμο. Οι φθινοπωρινές βροχές εξεπλύνανε τα δεντρά. Οι σταγόνες του νερού απάνω στα φύλλα ελαμπιρίζανε, όπως επέφτανε απάνω τους οι γι-αχτίνες του ήλιου, σαν τα κρούσταλλα.

Η γης αμάλλαγη επρασίνιζενε! Ούλα τα ζωντανά που εξεταλαγιαστήκανε⁽⁷⁾ αξημέρωτα να εξασφαλίσουνε τη ν-τροφή ν-τωνε, εγλακούσανε⁽⁸⁾ δα να τρυπώξουνε, για δεν αντέχουνε τη γ-κάψα.

Ανάπνεγενε το γ-καθαρό αέρα η Αγγελική, ευχαρίστανε το Θεό που πλασενε ετσά όμορφο το γ-κόσμο και δε τζη δινε-ν- ο νους τση να φύγει! Πότες – πότες έσκυφτενε και μάζωνενε τσοι χοχλιούς από τη γυροποταμίδα που αποκράτιενε την ανάδοση και τα καλάμια έκαναν σκιανιάδα.

Απής εμπήκενε στο περβόλι, έβαλενε αμέντες τη γειτόνισσά τζη τη Νικολάκαινα που περβόλευγενε και βατταλάλιενε⁽⁹⁾ αγκουσεμένη στο περβόλι τζη, που ήτανε στα σύνορα με το δικό τζη. Εκοντοσίμωσέ τζη και τη ρώτηξενε:

-Είντα ’χεις κακομάζαλη και γούσγιεσαι⁽¹⁰⁾;

-Ηγούγια⁽¹¹⁾ μου! Γειτόνισσα, δε θωρείς επαέ μια γ-καταστροφή, ξάνοιξε μια ν-εζημιά… οι παντέρμες κλασοπαπαδιές εξεταλαγιαστήκανε και μου τρώνε τα φασούλια. Ούλο ν-το καλοκαίρι τσι λαντούριζα με αθο και δεν ν-εσημώνανε, αλλά δα με τη βροχή εξεπλύθηκενε και ‘γιουρουντήξανε⁽¹²⁾ οι παντέρμες.

-Μη γ-κακοπαθίζεσαι κακονίζικη, μα αποκάμανε δα τα περβολικά. Του χρόνου πάλι, εδά στ’ αποτελειώματα ας φάνε και τα μιαρά. Ο Θεός τά πεψε και αυτά, έχουνε το μερτικό ν-τωνε. Άντε να γκάψομενε οθε ν-το χωριό γιατί κοντεύγει να μεσημεριάσει, μη μας σε φάει η κάψα.

Κοντομεσήμερο έφταξενε η Αγγελική στο σπίτι. Επρόβαλενε από την ν-ταράτσα και εφώνιαξενε τη κουνιάδα τζη τη Ζαμπιά:

-Ε! κουνιαδάκι είντα κάνεις; Έλα παέ κι ήβρηκα πρωτοφανίστηκα τσιτσιριστούλια να τα καθαρίσομενε.

-Έρχομαι, έρχομαι, Αγγελικ΄κη μου, απηλοήθηκενε η Ζαμπιά.

Εγέμισενε ένα λεκανιδάκι μουρμούρια⁽¹³⁾ γιαχνί με πολλή – πολλή ντομάδα, τα κρατούσενε και μόλις εμπήκενε στο σπίτι τ’ ακούμπησενε, στο τραπέζι και σιγομουρμούρισενε:

-Εφερά σου μουρμούρια καλοψημένα που ‘ναι καλιά παρά το σκώτι.

-Φχαριστώ καλά να ‘σαι. Ω τα παντέρμα καλός μεζές θα τα φυλάξω του άντρα μου, να πιεί κανένα κράσο οπουγιά που θα ‘ρθει.

-Μα, γιάντα δε κάθεσαι; Ειντά ‘χεις, ντουσουντισμένη⁽¹⁴⁾ σε θωρώ.

-Έχω ντουσουλμέ η κακομοίρα, γιατί επήγα το πρωί στο ντουκιάνι να πάρω ένα γ-κουτί σπίρτα και άκουσα το δάσκαλο να λέει εκειά σ’ ούλους, πως θα γενεί πόλεμος…

-Δεν κατέω γράμματα, δεν επήγαμενε μεις κουνιαδάκι, μήτε συ, μούδε ‘γω στο σκουλιεό και όντε μιλούνε οι γραμματισμένοι δε ν-τα ξεκαρπουλίζω. Το μόνο που κατάλαβα είναι: Η γ-Ελλάδα κάνει πόλεμο…

-Ανάθεμά τηνε για Ελλάδα, Ζαμπιά μου, από –ν-τα-ν-εγεννήθηκα κι είμαι εβδομήντα πέντε χρονών, ακούγω την Ελλάδα να κάνει πολέμους.

-Μη βλαστημάς κακομοίρα Αγγελική γιατί η γ-Ελλάδα θαρρώ πως είμασταν εμείς… ηγούγια μας και κουρέματά μας αν είναι αλήθεια… φεύγω, ο Θεός να μας σε ξεμιστέψει...

Μέχρι να βγει η Αγγελική από τη γ-κουζίνα, θωρεί τη Ζαμπιά στη σκάλα.

-Ε, που πας κουνιαδάκι… στάσου μπρε να σου δώσω ένα πιάσμα τσιτσιριστούλια, που ‘ναι πρωτοφανίστηκα.

-Όι μπρε, τοσονά λίγα είντα θα τα κάμω;

-Κάνε τη δουλειά σου! Πάρτα, κόψε τα ψιλά ψιλά, τσιτσιρισέ τα με το λαδάκι, βάλε τωνε και μια χουφτέ ρύζι να κάμεις οπουγιά ένα τσικαλιδάκι μπουρανί.

 Ερμηνεία των λέξεων

(1)   αποδιαφώτιστα: αρχίζει να ξημερώνει

(2)   ζούμπερα: ζώα

(3)   απής: αφού

(4)   τζένιο: ξύλο καρφωμένο στο χώμα

(5)   πορόκλαδο: κλαδί που φράζει την είσοδο του χωραφιού

(6)   έχνη: ζώα

(7)   εξεταλαγιαστήκανε: ξεσηκωθήκανε

(8)   εγλακούσανε: ετρέχανε

(9)   εβαταλάλιενε: φλυαρούσε

(10)  γούσγιεσαι: κλαις θυμωμένα

(11)  ηγούγια μου: αλοίμονό μου

(12)  εγιουρουντήξαν: ετρέξανε γρήγορα

(13)  μουρμούρια: μικρά σαλιγκάρια

(14)  ντουσουντισμένη: συλλογισμένη

Αντί επιλόγου

Γράφει ο Πρεβελάκης στο βιβλίο του «Ο ήλιος του θανάτου»:

«Η γλώσσα είναι η πιο σεβάσμια θεά. Είναι η Αγία Ανάσταση. Χωρίς τη γλώσσα η πλάση θ’ απόμενε βουβή».

Η παλαιά τοπολαλιά, τα ριζίτικα τραγούδια, οι παλαιές Κρητικές ενδυμασίες, οι χοροί, τα παλιά ήθη και έθιμα αποτελούν την παράδοση του τόπου μας. Ο αιώνας μας εκφράζει την τάση για παγκόσμια ισοπέδωση. Στην ικανότητα αντίστασης και υπεράσπισης αξιών, ελευθεριών και δικαιωμάτων απραπέμπτι και η δυνατότητα επιβίωσης του κάθε λαού, του κάθε πολιτισμού, σε μια πραγματική και δύσκολη εποχή που διανοίγεται με την ανατολή του 21^ου αιώνα.

Για να προσφέρω λίγο, όσο μου είναι δυνατόν, στην παράδοση του τόπου, θ’ αρχίσω να δημοσιεύω διηγήματα με παλιές Κρητικές λέξεις, ξεχασμένες εντελώς από τα νέα παιδιά. Εύχομαι να διαβάζονται και να έχουν ενδιαφέρον.