ΠΑΝΗΓΥΡΙΚΟΣ ΤΗΣ 160ΗΣ ΕΠΕΤΕΙΟΥ ΤΟΥ ΟΛΟΚΑΥΤΩΜΑΤΟΣ ΑΡΚΑΔΙ 08.11.2026
Εξοχώτατε κύριε Πρόεδρε της Δημοκρατίας,
Μια σιωπή απλώνεται απ’ όπου κι αν προσεγγίσεις το Αρκάδι.
Ελαιόδενδρα, αμπελώνες, κυπαρίσσια, κουκουναριές και πρίνοι συνθέτουν ένα τοπίο βουβό, σταματημένο στο χρόνο, που σε προετοιμάζει για το μεγαλείο που θα αντικρίσεις. Πλησιάζοντας αισθάνεσαι προσκυνητής.
Το Μοναστήρι είναι καλά οχυρωμένο και ένα ψηλό τείχος περιβάλλει τον μεγαλόπρεπο Ιερό Ναό που μας χάρισε, πριν 440 χρόνια, στην ανθηρή περίοδο της Βενετοκρατίας, ο σεμνός και ευλαβικός Ηγούμενος Κλήμης Χορτάτσης και εγκαινιάστηκε από τον μεγάλο Κρητικό Πατριάρχη Μελέτιο Πηγά.
Ο Μπουνιαλής στο αριστούργημά του, τον Κρητικό Πόλεμο, περιγράφει την πρώτη από τους Τούρκους φοβερή λεηλασία του Μοναστηριού, όπου καταστράφηκαν ή διασκορπίστηκαν τα περισσότερα από τα πολύτιμα βιβλία της βιβλιοθήκης του, με αποτέλεσμα ένα σημαντικό κέντρο αντιγραφής ελληνικών χειρογράφων με λαμπρή παράδοση στην καλλιγραφία να σβήσει για πάντα.
Οι περιηγητές που το επισκέπτονται κατά το 18ο αιώνα, εντυπωσιασμένοι, αποτυπώνουν στα βιβλία τους την φιλοξενία από τον Ηγούμενο και τους 100 και πλέον ιερωμένους του, επισημαίνουν τα μετόχια του Μοναστηριού που καλλιεργούνται από 200 μοναχούς και την πλούσια κρασαποθήκη του σε βαρέλια με το καλύτερο κρασί στην Κρήτη.
Πάνω από τις στέγες των αποθηκών αυτών και των κελιών υπάρχουν πολεμίστρες για την άμυνα και προστασία της Μονής. Στον ισχυρό του περίβολο προσαρμόζονται όλα τα κτίσματα. Τα κελιά των μοναχών με τους στεγασμένους προαύλειους χώρους τους, τα κλάουστρα, το Ηγουμενείο, η τραπεζαρία, τα κελαρικά, τα μεσοκούμια κι ένα θολωτό διαμέρισμα, η μπαρουταποθήκη. Η είσοδος στο Μοναστήρι πραγματοποιείται από την, εξαιρετικού αρχιτεκτονικού κάλλους, Δυτική πύλη που αντικρίζει την είσοδο του Ναού, και την Ανατολική που βρίσκεται σε επαφή με την μπαρουταποθήκη. Υπάρχουν και μικρότερες πόρτες, στα Νότια και στα Βόρεια, τα πορτάλια.
Εκτός του περιβόλου υπάρχουν οι σταύλοι, ο ανεμόμυλος και στεγασμένοι χώροι που διαμένουν οι ζευγάδες, οι βοσκοί και οι βορδουνάριοι, οι σταυλίτες καλόγεροι που φροντίζουν τα ζώα.
Αυτό το Μοναστήρι διάλεξαν οι Κρήτες επαναστάτες στη Γενική τους Συνέλευση για έδρα της Επιτροπής Ρεθύμνου. Την Άνοιξη του 1866, πρόεδρος της Επαναστατικής Επιτροπής εκλέγεται ο σαραντάχρονος Ηγούμενος της Μονής Γαβριήλ Μαρινάκης, από τις Μαργαρίτες Μυλοποτάμου. Μεγαλοπρεπής στην εμφάνιση, με μακριά μαύρη γενειάδα, χαρακτηριζόταν ως εξέχουσα και επιβλητική προσωπικότητα.
Ο Ισμαήλ Πασάς μαθαίνοντας τη σύσταση της Επιτροπής Επαναστατών διαμηνύει να εγκαταλείψουν τη Μονή αλλιώς θα την καταστρέψει, θα την αφανίσει. Ο Ηγούμενος αρνείται.
Αρχίζει η προπαρασκευή της άμυνας. Οι Κρήτες καλούν τον διακεκριμένο στρατιωτικό, Συνταγματάρχη Πάνο Κορωναίο, ο οποίος στις 24 Σεπτεμβρίου ξεμπαρκάρει στο λιμανάκι του Μπαλί και αμέσως πηγαίνει στο Αρκάδι όπου ανακηρύσσεται από την Επαναστατική Επιτροπή Γενικός Αρχηγός Ρεθύμνου. Μελετάει τις δυνατότητες αντίστασης και άμυνας και διαπιστώνει ότι ο χώρος είναι ευπρόσβλητος από τον εχθρό. Ο Ηγούμενος και οι Οπλαρχηγοί όμως, έχουν πάρει τις αποφάσεις τους και στο Συμβούλιο που ακολουθεί καταλήγουν το Αρκάδι να γίνει φρούριο αντίστασης. Ήδη πολλές γυναίκες με τα παιδιά τους από τα γειτονικά χωριά έχουν καταφύγει στο Μοναστήρι και επιμένουν να μείνουν κοντά στους άνδρες τους. Με κρητική περηφάνεια δηλώνουν: «ό,τι θα γίνουν οι άνδρες μας, θα γίνωμεν και ημείς».
Το Αρκάδι περιβαλλόταν από τη φήμη του καθαγιασμένου τόπου, όπου κάθε χριστιανός διωκόμενος θα εύρισκε καταφύγιο σωτηρίας όχι μόνο της ψυχής, αλλά και της ζωής του.
Μετά την απόφαση, ο Κορωναίος επισκέπτεται τα χωριά της περιοχής, εμψυχώνει ανθρώπους ικανούς να στρατολογηθούν και οργανώνει τη στρατιωτική άμυνα. Στη συνέχεια φεύγει με τους άνδρες του προς τα ορεινά του Αμαρίου και στη θέση του διορίζει φρούραρχο της Μονής, ένα τριαντατριάχρονο παλληκάρι από τη Γορτυνία της Πελοποννήσου που μαζί είχαν φτάσει, εκείνο το βράδυ του Σεπτεμβρίου, να βοηθήσουν την Κρήτη. Έναν μαυρομούστακο με πυκνό γένι, στιβαρό άνδρα, τον Ανθυπολοχαγό Ιωάννη Δημακόπουλο πρώην υπασπιστή του Γενναίου Κολοκοτρώνη. Του παραγγέλνει να υπερασπιστεί τη Μονή «μέχρι τελευταίας του πνοής».
Τον Οκτώβριο του 1866, ο Μουσταφά Ναϊλή Πασάς, γνώστης της περιοχής, εγκαταλείπει τον Αποκόρωνα και κινείται προς τα ανατολικά. Όταν στις 7 Νοεμβρίου ξεκινάει από το Ρέθυμνο με 15.000 τακτικό στρατό και 30 κανόνια, μέσα στο Μοναστήρι υπάρχουν 964 ψυχές.
325 άνδρες και τα υπόλοιπα γυναικόπαιδα.
Ξημερώματα της 8ης Νοεμβρίου οι σημαίες με την ημισέληνο γίνονται ορατές και οι σάλπιγγες των τουρκικών στρατευμάτων ακούγονται να πλησιάζουν στο Αρκάδι. Σύντομα όλος αυτός ο στρατός βρίσκεται στο λόφο του Κορρέ και στα υψώματα γύρω από τη Μονή. Το Αρκαδιώτικο λεκανοπέδιο χρωματίζεται από Τουρκοαιγύπτιους στρατιώτες και μερικές χιλιάδες Τουρκοκρητικούς.
Την ίδια στιγμή στην εκκλησία του Μοναστηριού, γίνεται η Θεία Λειτουργία προς τιμήν των Αρχαγγέλων Μιχαήλ και Γαβριήλ. Το λάβαρο της Μονής που εικονίζει τη Μεταμόρφωση του Χριστού κυματίζει περήφανα πάνω από τη Δυτική Πύλη.
Ο Μουσταφάς καταβάλλει κάθε προσπάθεια να πείσει τους πολιορκούμενους να παραδώσουν τη Μονή. Η απάντηση από τη βροντώδη φωνή του Ηγουμένου γίνεται ακουστή μέχρι το λόφο του Κορρέ: «Θα πολεμήσωμε».
Τα ψηλά τείχη που περιβάλουν τη Μονή χάνονται στους καπνούς. Οι μυρωδιές της Κρητικής γης σκεπάζονται από το μπαρούτι. Στις πολεμίστρες του Μοναστηριού μόνο 259 άνδρες έχουν όπλα, κρατάνε όμως το λάβαρο ψηλά και το Αρκάδι περήφανο. Η Χαρίκλεια Δασκαλάκη από την γειτονική Αμνάτο, εμψυχώνει τις γυναίκες και τα παιδιά.
Στην μπαρουταποθήκη, οι γυναίκες παίρνουν από ένα μεγάλο σωρό στις ποδιές τους το χοντρομπάρουτο, το κοπανάνε με γουδοχέρια μέσα σε ξύλινα χοντρά χαβάνια, το κάνουν χίλια κομμάτια και ετοιμάζουν τις «χαρτούτσες», τα φυσέκια που άλλες γυναίκες και παιδιά μοιράζουν με γρήγορες κινήσεις στους πολεμιστές.
Το πλήθος των Τούρκων είναι τεράστιο και οι επιθέσεις γύρω απ’ το Μοναστήρι μόνο με συχνοτουφέκισμα καταπνίγονται.
Άλλα παιδιά κουβαλούν ψωμί, νερό και φαγητό.
Λίγο πριν το σούρουπο η φωτιά από τους Τούρκους στον ανεμόμυλο θα πάρει μαζί της τις ψυχές των, μόλις έξι, αδάμαστων καλόγερων υπερασπιστών του. Απέναντι, το Μοναστήρι μετράει τους πρώτους του οκτώ νεκρούς, που αργά τη νύχτα θάβει σ’ ένα βουβό κλάμα.
Σε Πολεμικό Συμβούλιο οι πολιορκούμενοι αποφασίζουν να ζητήσουν βοήθεια. Με το πρώτο σκοτάδι, ο παπα Κρανιώτης από την Κράνα του Μυλοποτάμου και ο Αδάμ Παπαδάκης από το Πίκρι Ρεθύμνου αναλαμβάνουν να μεταφέρουν τα σχετικά γράμματα στο Κλησίδι Αμαρίου όπου είναι ο Κορωναίος και άλλοι καπετάνιοι. Φορούν τούρκικα σαρίκια για να περάσουν απαρατήρητοι και με σχοινιά τούς κατεβάζουν από το παράθυρο που είναι πάνω από το πορτάλι του νότου.
«Προφτάσατε μιάν ώραν ταχύτερον διότι μας έκλεισε και τακτικός και άτακτος στρατός πολύς».
Ο Ηγούμενος χτυπάει την καμπάνα και καλεί τους πιστούς για τελευταία φορά. Με δάκρυα, γέροντες, γυναίκες και παιδιά εισέρχονται στον Ιερό Ναό, και γονατίζοντας, ασπάζονται τις εικόνες του Σωτήρος Χριστού, της Θεοτόκου και του Αγίου Κωνσταντίνου. Νεκρική σιγή επικρατεί την ώρα της προσευχής. Στο αμυδρό φως απ’ τα λιγοστά καντήλια και τα μανουάλια του Ναού, ξεχωρίζουν οι σεβάσμιες μορφές των γερόντων και τα αποφασισμένα πρόσωπα των καπεταναίων κάτω από τις μπαρουτοκαπνισμένες γενειάδες τους.
Η Ιερά Μυσταγωγία τελειώνει με τη Θεία μετάληψη των Αχράντων Μυστηρίων. Τα παραινετικά λόγια του Ηγουμένου, αγγίζουν τις καρδιές όλων των συμπροσευχηθέντων που, δακρύβρεχτοι, αλληλοασπάζονται ζητώντας συγχώρηση από αυτούς και από τον Παντοδύναμο Θεό.
Η φλόγα που άναψε τα καντήλια εκείνης της νύχτας δεν έσβησε ποτέ.
Στο μισοσκόταδο ο Γούμενος κάνει το Σταυρό του και αλλάζοντας τον τόνο της φωνής του, προστάζει: «καθένας στο πόστο του!».
Εκείνη τη Νοεμβριανή νύχτα στις βουνοκορφές που είναι συγκεντρωμένοι οι επαναστάτες του Αμαρίου και του Μυλοποτάμου, η βροχή είναι κατακλυσμιαία. Ικανή για να εμποδίσει τις σκέψεις των καπεταναίων που κινούνται μεσ’ τα λασπόνερα απ’ το Κλησίδι προς το Μοναστήρι. Ξεκίνησαν να βοηθήσουν τ’ Αρκάδι αλλά τα τουφέκια τους γίνονται άχρηστα απ’ την ασταμάτητη μπόρα.
Ο οπλίτης ταχυδρόμος Αδάμ Παπαδάκης, έχοντας παραδώσει το γράμμα, με τα στιβάνια και τη βράκα του ολόβρεχτα, επιστρέφει στο άγρυπνο Μοναστήρι κρατώντας την απάντηση. Γνωρίζοντάς την επιστρέφει με τη βεβαιότητα πως πηγαίνει στο θάνατο. «Πράξατε ό,τι η συνείδησίς σας υπαγορεύη».
Ο Γούμενος ζωσμένος με το μπασαλή μαχαίρι στη μέση του, αποφασισμένος για την αυριανή μέρα, κρατάει σφιχτά με τα τεράστια χέρια του το μικρόσωμο αγγελιοφόρο και του παραγγέλνει κοφτά: «Φύγε τώρα εσύ Αδάμη! Φύγε να γλυτώσεις για να διγάσαι ήντα εγίνηκε στ’ Αρκάδι».
Η καινούργια μέρα ξεκίνησε σκοτεινή, αφώτιστη.
Άρχισε η μάχη. Τουφεκίδι, αλαλαγμοί. Ο τακτικός στρατός με φωνές υποδέχεται το μεγάλο κανόνι, την «κουτσαχείλα μπουρμπάδα», που φτάνει από το Ρέθυμνο και τραντάζει τη Δυτική Πύλη. Οι πρώτοι Τούρκοι μπαίνουν στα κλάουστρα. Ακούγονται σαλπίσματα εφόδου.
Και τώρα που τα ξίφη διαδέχονται τις λαζαρίνες και τα καριοφίλια, τώρα που τα κελιά και τα μεσοκούμια γεμίζουν από Τούρκους, τώρα που τα κοντομάχαιρα της Κρήτης αντικαθιστούν τις πιστόλες κι η πάλη γίνεται σώμα με σώμα, τώρα είναι η στιγμή που τα βλέμματα του Γούμενου και του Γιαμπουδάκη συναντώνται.
Στα ανατολικά του Μοναστηριού η παλιά κρασαποθήκη, η μισή χωμένη μέσα στη γη, είχε αδειαστεί από την αρχή της επανάστασης και μέσα σ’ αυτήν είχαν τοποθετηθεί τα βαρέλια με το μπαρούτι. Σ’ έναν ευρύχωρο οντά πάνω από τη θολωτή της στέγη βρίσκονται παιδιά, γυναίκες, γριές και μερικοί γέροι άμαχοι. Περιμένουν την έκβαση της μάχης. Γνωρίζουν καλά την τύχη τους σε περίπτωση που το Μοναστήρι θα πέσει.
Ο Κωστής Γιαμπουδάκης, νέος τριάντα – τριάντα πέντε χρονών, μ’ αετίσιο μάτι και μαύρα πυκνά γένια, το γνώριζε όταν έφευγε από τον τόπο του το Άδελε, για το Αρκάδι. Γνώριζε ότι δεν υπάρχει δρόμος επιστροφής. Αποχαιρέτισε τη γυναίκα του, τον αδελφό του, το παιδί του.
Και τώρα έφτασε η στιγμή. Ο Ηγούμενος τον είχε προτρέψει. Δεν έμενε παρά να το κάνει πράξη.
Γυναίκες κρατώντας λαδοφάναρα γυρίζουν τα κελιά: «όσοι θέτε να μη σας εσκλαβώσουν οι Τούρκοι ελάτε. Ο Γιαμπούς θα βάλει φωτιά».
Άνδρες και γυναικόπαιδα, αντικρύζουν το σταθερό του χέρι να κοιτάζει το μπαρούτι. Όλοι τους εθελοντές στον πόλεμο και τώρα εθελοντές στον θάνατο, στην αιωνιότητα και στη δόξα. Η έκρηξη ακούστηκε παντού στην Κρήτη.
Σκόρπισε το θάνατο και την αθανασία.
Σήμερα ακούγεται ακόμα σαν είσαι στο Αρκάδι.
Σκόνη, καπνός, μπαρούτι παντού. Βραδυάζει. Το Αρκάδι φλέγεται.
Στην τραπεζαρία της Μονής γράφεται ο επίλογος της μάχης. 36 γενναίοι πολεμιστές, με μόνη προστασία τις αναρτημένες εικόνες του Μυστικού Δείπνου, των Αγίων Πατέρων και της Θεομήτορος, μάχονται πίσω απ’ τα σιδερόφρακτα παράθυρα, μέχρι να προδοθούν από Τουρκοκρήτες που τους αναγκάζουν να παραδώσουν τα όπλα.
Οι μαχαιριές στα χονδρά κυπαρισσόξυλα των τραπεζιών του Μοναστηριού είναι οι αιώνιοι μάρτυρες της σφαγής που ακολούθησε.
Ο Γούμενος είναι νεκρός. Ο Δημακόπουλος πέφτει απ’ τους τελευταίους. Η Χαρίκλεια Δασκαλάκη, με ψηλά το κεφάλι και κρύβοντας το θρήνο για το θάνατο του γιού της αλλά και τ’ απομεινάρια της κυανόλευκης πολεμικής σημαίας σαν φυλαχτό κάτω απ’ τα ρούχα της, είναι ένας από τους 114 που πιάνονται αιχμάλωτοι για να διηγούνται.
Τι κι αν πέρασαν 160 ολόκληρα χρόνια από εκείνη τη στιγμή. Πάλι σιωπή απλώνεται. Ανάμεσά μας τώρα.
Μέσα στη δική μας σιωπή ακούγεται το θρόϋσμα των ψυχών Εκείνων. Ελεύθερες από τα εγκόσμια, περήφανες για την αγνότητά τους.
Τώρα οι μνήμες τους παραδίδονται στις πένες των ποιητών και των συγγραφέων, αλλά και στις καρδιές της ενωμένης Ελλάδας που ξέρει να τους τιμά αιώνια.
Η φλόγα που άναψε τα καντήλια εκείνης της νύχτας δεν έσβησε ποτέ.
Αυτή τη φλόγα κρατάμε!
Θυμάμαι τις διηγήσεις του Πατέρα μου όταν μικρό παιδί κι εκείνος, στην Αμνάτο, τις σεληνοφώτιστες καλοκαιρινές βραδυές, στις «αποσπερίδες» που συνήθιζαν να κάνουν στη γειτονιά, άκουγε εντυπωσιαζόμενος τους γέροντες να περιγράφουν εκείνη τη νύχτα.
Και τώρα βρίσκομαι εδώ κοντά σας, ταπεινά, να σας μεταφέρω τη φλόγα της δικής μου καρδιάς για τους ανθρώπους που εκείνη τη νύχτα πίστεψαν στα ιδανικά της Ελευθερίας και της μητέρας Πατρίδας.
Βρίσκομαι εδώ να μεταφέρω προς τα παιδιά μου, προς τα παιδιά μας, τα λόγια του μεγάλου Πολεμιστή και Ηγουμένου της Ιεράς Μονής, από αυτήν εδώ την Ωραία Πύλη, εκείνη τη νύχτα:
«Ας έχουμε την ακλόνητη πεποίθηση, ότι ο Θεός μάς επέλεξε για να προσφέρουμε μία άμωμη θυσία, προς δόξα του Γένους μας και για την Ελευθερία της πολυαγαπημένης μας Πατρίδας.
Αν πεθάνουμε σήμερα πολεμώντας, θα απολαύσουμε ως ανταμοιβή την ευλογία και τις ευχές των επερχόμενων γενεών εις τους αιώνας των αιώνων».
Σε λίγες ώρες συμπληρώνονται 160 χρόνια από τότε.
Η φλόγα που άναψε τα καντήλια εκείνης της νύχτας δεν έσβησε ποτέ.
