Αναδημοσιεύουμε από το περιοδικό «ΚΡΗΤΙΚΟΣ ΑΣΤΗΡ» των Χανίων άρθρο για το χωριό Αρτός Αγ. Κωνσταντίνου.
Του Γιάννη Ηλιάκη
ΣΥΜΒΟΛΗ ΕΙΣ ΤΗΝ ΚΡΗΤΙΚΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑΝ
ΙΣΤΟΡΙΚΑΙ ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ
ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ ΑΡΤΟΣ
Τα ερείπια του χωρίου Αρτού κείνται εις Δυτικόν διαμέρισμα της επαρχίας Ρεθύμνης, εγγύτατα των χωρίων Ζουρίδι, Αγ. Γεωργίου και Αγ. Κωνσταντίνου. Η τοποθεσία του χωρίου τούτου είναι εκ των ωραιοτέρων. Το πανόραμα των Λευκών Ορέων εκτείνεται προς δυσμάς αυτού και προς βορράν ο ορίζων κλείεται δια θαλάσσης, αλλά το όμμα του θεατού θα διατρέξη πανταχού χαρίεντας του εδάφους κυματισμούς, μέχρις ού φθάση τα απώτατα ταύτα του ορίζοντος σημεία. Όσον αφορά το χωρίον, τούτο εκαλύφθη καθ’ ολοκληρίαν σχεδόν υπό δάσους σχίνων, μυρσίνων και προ πάντων δαφνών, αίτινες μόλις αφίνουσι στενήν πάροδον εις τας οπωσούς ευρείας ποτέ οδούς του χωρίου δια την διάβασι του περιπλανωμένου ανά τα ερείπια ταύτα περιηγητού. Αν συμπεράνωμεν εκ των ερειπίων του χωρίου έχει έκτασιν κωμοπόλεως, σώζονται δ’ έτι δύο ναοί, εξ ών ο εις, του Αγίου Γεωργίου, είνε αγιογραφημένος δια ζωηροτάτων αγιογραφιών, αι οποίαι φαίνονται ως να ήσαν γεγραμμέναι το πολύ την παρελθούσαν δεκαετηρίδα.
Ποίο κατώκουν το χωρίον, ποία η ιστορία του, και ποία του ολέθρου του η αφορμή, όλα τα διηγείται η παράδοσις εις ήν δίδομεν τον λόγον.
Ο Χουσεϊν πασσάς,. λέγει η παραδοσις, αφού εξεπόρθησε και εκυρίευσε το Ρέθυμνον και κατέλαβεν όλα τα πέριξ χωρία, ήλθε και μέχρις αυτού του μέρους ανύποπτος, και απροφύλακτος εν μέρει, μη περιμένων αντίστασιν σπουδαίαν εκ των πτωχών και ασήμων τούτων χωρίων. Οι Ενετοί δεν είχον εις το χωρίον τούτο εγκαθιδρυθή, δεν είχον τας επιδεικτικάς εκείνας οικοδομάς, τας οποιας βλέπομεν ολίγον απωτέρω, εις τα χωρία Άγιον Γεώργιον και Αργυρούπολιν. Ουδέν ίχνος εμαρτύρει την επαφήν των εκ Βενετίας κατακτητών με την πτωχήν λιτότητα του χωρίου, εικόνα του οποίου θα εύρητε και νυν εις τινα χωρία της Νήσου. Εξαιρέτως το χωρίον τουτο είχε περιτειχισθή υπό των κατοίκων κοινή συνεργασία και δαπάνη, το τείχος δε τούτο υψώθη ως φραγμός κατά των αυθαιρεσιών της τυραννικής κυριαρχίας των Βενετών, το ύψωσε και το εστήριζε το αδούλωτον φρόνημα των κατοίκων, το διετήρησε δε απόρθητον το ζωηρόν αίσθημα της ελευθερίας των. Νέος κατακτητής, παρουσιάσθη τώρα. Έπρεπεν οι αδούλωτοι εκείνοι πατριώται, οι γίγαντες, εκείνοι, οι μόλις τα προς το ζήν έχοντες, αλλ’ οι οικονομούντες δια του ιδρώτος των τα υλικά του πολέμου, οι αντλούντες το θάρρος εκ των γυναικών των προς υποστήριξιν του χωρίου, να υποταχθώσιν εις τον νέον κατακτητήν; Όχι βεβαίως. Ούτε καν ετέθη πρότασις, μεταξύ των περί παραδόσεως! Δεν συζητούνται τα θέματα και αι προτάσεις, τας οποίας αποτροπιάζεται η κοινή συνείδησις. Ορμεμφύτως οι κάτοικοι του χωρίου έλαβον τα όπλα. αι γυναίκες συνεισέφερον τα προϊόντα της εργασίας των και τα χρυσά των κοσμήματα προς αγοράν πολεμοφοδίων.
Γ΄
Ευλογημένος και άγιος ο ιδρώς του εργάτου ο καθαγιαζόμενος δια συνεισφοράς υπέρ ελευθερίας και υπέρ βωμών και εστιών. Ευλογημένη και αγία και αυτή η γυμνότης της γυναικός, όταν κατατίθεται προ των ποδών της θεάς ελευθερίας αι πολυτελείς αμφιέσεις και οι χρυσοί στολισμοί. Η γυμνότης, αύτη είνε πολυτιμοτέρα των αδαμαντίνων διαδημάτων, την στολίζει υπέρθεος αίγλη, αστραπηβόλος λάμψις, καταυγάζει αυτή τα πρόσωπα με φωτοστεφάνους αγίων.
Οι κάτοικοι, μικροί και μεγάλοι άνδρες, γυναίκες, γέροντες και παιδια, ειργάζοντο εις τα προχώματα των οποίων και νυν έτι διακρίνονται ίχνη εις τινα σημεία. Είχε το χωρίον, ως εξιστορεί η παράδοσις, μόνον υπό το όνομα Μιχαήλ, νέους εβδομήκοντα δια τον πόλεμον, πόσοι δε εν όλω ήσαν οι κρατούντες τα’ όπλα, η παράδοσις σιωπά.
Ο Χουσεϊν πασσάς λοιπόν επλανάτο υπολογίζων, ότι οι εχθροί των Ενετών θα ήσαν αδιάφοροι προς αυτόν. Οι εχθροί της ενετικής τυραννίας, ήσαν εχθροί και της τουρκικής τοιαύτης. Οι κάτοικοι του χωρίου Αρτός απέκρουσαν πρώτοι μετά φρίκης την περί παραδόσεως των πρότασιν εκείνου και μετά μίαν ημέραν αργότερον απέκρουσαν και τας επιθέσεις αυτού. Αλλά ταύτα ήσαν αρχή μόνον και οι νικηφόροι κάτοικοι δεν επανηγύρισαν μετά μεγάλης χαράς την νίκην των. Διέβλεπον, καίτοι αμυδρώς, ότι ο νέος κυρίαρχος είναι ισχυρότερος κατά πολύ του καταπεσόντος και δεν θα εγκατέλειπε χαλαράν και ημιτελή την υποταγήν της Νήσου. Ισχυρός κατά θάλασσαν ο πρώτος, εδέσποζε των παραλίων κυρίως,. Αλλά τις ηγγυάτο, ότι τα πράγματα δεν θα ελάμβανον νέαν τροπήν, αφού και εν όσω το Ηράκλειον ίστατο υπερήφανον, αποκρούον νικηφόρως τας εφόδους του νέου κατακτητού, νέαν ήντλουν ορμήν και γενναιότητα οι ηρωϊκοί κάτοικοι του ασήμου χωρίου Αρτού εκ των διηγήσεων του υπερανθρώπου ηρωϊσμού των Ηρακλειωτών, ητοιμάζοντο λοιπόν δια νέαν άμυναν και νέας επιθέσεις, ενώ ο Χουσεϊν πασάς βραδύτατα ανασυνετάσσετο και ενισχύετο.
Δ΄
Ούτως είχον τα πράγματα, ότε παρετηρήθη ότι εις το χωρίον απέθνησον εξ αγνώστου νοσήματος εις ανήρ και μια γυνή κατά Σάββατον. Και το ούρλιασμα των κυνών καθ’ εκάστην νύκτα εθεωρήθη ως δυσσίωνον σημείον. Αλλά διατί πράγματα καθ’ ωρισμένην ημέραν της εβδομάδος αποθνήσκουσι δύο προσφιλέστατοι συγχωριανοί, ενώ ποτέ τοιαύτην σύμπτωσιν δεν ενθυμούνται; Ήσαν άρα γε απαίσια προμηνύματα του μετά ταύτα επσυμβάντος ολέθρου; Η χρονική απόστασις ετών περίπου διακοσίων πεντήκοντα από της ημέρας εκείνης μέχρι ταύτης, καθ’ ήν εξιστορώ δια του ασθενούς μου καλάμου τα συμβάντα, δεν μας επιτρέπει να ερανισθώμεν πληροφορίας πλειοτέρας και αρκούμεθα εις ότι μας διηγούνται ομοιομόρφως παλιοί γέροντες.
Ηκολούθουν καθ’ έκαστον Σάββατον βαθέως συγκεκινημένοι και εις άκρον μελαγχολικοί την κηδείαν των ομοχωρίων των, ανδρών και γυναικών, ούς εφεξής έθαπτον εις κοινόν τάφον. Εφαντάζοντο, ότι η αυτή μυστηριώδης αφορμή αφήρπαζε και τους δύω, διατί τότε, αφού μια ήτο η αιτία του θανάτου των, να μην ηνοίγετο και δια τους δύω εις τάφος, εθάπτοντο δε εις τον προ του Αγίου Γεωργίου χώρον, χρησιμεύοντα ως νεκροταφείον ένθα και σήμερον φαίνονται τα οστά αυτών εντός των ανοικτών τάφων.
Κυριακή πρωί του επιόντος έτους επανήλθεν εκ Ρεθύμνης στρατός τουρκικός πολυάριθμος και επολιόρκει το χωρίον. Έναντι του χωρίου εις την και νυν έτι καλουμένην τοποθεσίαν Κανονόλακκος εστήθησαν τηλεβόλα και έβαλλον αδιακόπως κατά του χωρίου. Αλλά και πάλιν οι έφοδοι απεκρούσθησαν, εις τα ρήγματα του τείχους εσφράγησαν πολλαί εκατοντάδες στρατιωτών υπό των κατοίκων. Εθρήνησαν εν τοσούτω και ούτοι τη ημέραν εκείνην τον ηρωϊκόν θάνατον του ιερέως των Παπά-Ιωάννου, του οποίου η γλυκεία και μελωδική φωνή εν τω ναώ κατέθελγε και εν τω πολέμω βροντοτέρα ηκούετο, προστάζουσα από άκρου εις άκρον το χωρίον μη καταπνιγομένη υπό της κλαγγής των όπλων. Έμενεν αδρανής ήδη ο τουρκικός στρατός εις μικράν από του χωρίου απόστασιν επί μακρόν και πάλιν χρόνον και οι κάτοικοι του χωρίου Αρτού επεδόθησαν μετά πολλού ζήλου εις την επιδιόρθωσιν του ρήγματος του τείχους και εις κατασκευήν υπονόμων.
Αι κατά του χωρίου επιθέσεις επανελήφθησαν μετά μεγαλυτέρας ορμής και ζωηρότητος, οι κάτοικο νυν εμάχοντο αγώνα απεγνωσμένον. Εγνώριζον ότι από στιγμής εις στιγμήν θα εκπορθήσωσι το χωρίον των οι Τούρκοι. Το εγνώριζον πολύ καλά διότι έβλεπον την ανισόπαλον δύναμίν των και την έλλειψιν πολεμοφοδίων, αλλά εις ουδενός τον νούν ήλθέ ποτέ η σκέψις να κάμωσι προτάσεις παραδόσεως. Όχι τουτο δεν ετίμα την ιστορίαν και την φήμην των ως παληκαριών. Ας φονευθώσιν όλοι έστω, αλλά ουδέποτε θα παραδοθώσιν.
Ανακωχή και πάλιν εγένετο. Κατά το ειρηνικόν τουτο διάλειμμα ετάφησαν πέντε παληκάρια του χωρίου φονευθέντα την προτεραίαν. Την κηδείαν ηκολούθη σύμπαν το χωρίον. Δεν έκλαιον τους φονευθέντας απηγόρευσαν τους θρήνους και τους κοπετούς των γυναικών, διότι οι Τούρκοι όντες πλησίον , ήτο ενδεχόμενον να ακουσωσι τους κλαυθμούς και να λάβωσι θάρρος και χαράν.
Ό,τι προεμαντεύθη δεν εβράδυνε δυστυχώς να συμβή. τα σημεία κατά την φοράν ταύτην δεν εψεύδοντο. Ο Αρτός έπεσεν, έπεσεν εν τούτοις ενδόξως, έπεσε με τα όπλα εις χείρας, εν μέσω σφαγής και ολολυγμού, εν μέσω σφαγής και ολολυγμού, εν μέσω πυρός και μαχαίρας. Η παγκόσμιος ιστορία έχει να επιδείξη βεβαίως πολλάς και μεγάλας θυσίας και καταστροφάς φρίκην εμποιούσας, μεγαλυτέραν εν τούτοις εθελοθυσίαν και ηρωϊσμόν δεν θα δυνηθή να προτάξη εν τω πανθέω των υπέρ ελευθερίας πεσόντων. Οι εγκαρτερούντες εις απεγνωσμένον αγώνα κάτοικοι του ηρωϊκού χωρίου Αρτού, περί τα χαράγματα της νυκτός της Κυριακής εσφάγησαν. Γέροντες, γυναίκες και παιδία επέρασαν εν στόματι μαχαίρας. Το χωρίον επυρπολήθη και κατεστράφη, ούτε επετράπη ποτέ εις μεταγενεστέρας γενεάς υπέρ της Οθωμανικής εξουσίας η ανίδρυσις οικίας εν τω χωρίω, ή εγκατάστασις οιουδήποτε συνοικισμού. Έμεινε και μένει εισέτι ακατοίκητον και ηρειπωμένον, δεικνύον εις τον παρατηρητήν εις τα δι’ εμπρησμού ερείπιά του και εις τα τήδε κακείσε αφθόνως εσκορπισμένα οστά των κατοίκων του, την αυταπάρνησιν, την εθελοθυσίαν και το μεγαλείον του ηρωϊσμού των. Και τώρα όταν μελαγχολικώς διέρχωμαι εκ του χωρίου τούτου (σημειωτέον ότι συχνά πράττω τούτο) και παρατηρώ τα απερισύλλεκτα έτι οστά των αφανών ηρώων εκείνων, παραδίδομαι εις σκέψεις ζοφεράς, σκέψεις ενεχουσας πικρίαν κατά της αγνωμοσύνης των μετά ταύτα γενεών. Συνήθως, κάθημαι ρεμβάζων παρά την σκιάν μεγάλης δρυός παρά τον ναόν του Αγίου Γεωργίου. Όταν αναπολώ την μεγάλην εκείνην τραγωδίαν, την τελεσθείσαν εκεί, την τρομεράν εκείνην σύρραξιν, ής τα ίχνη σώζονται ανεξίτηλα, την ακατάσχετον ορμήν των κατοίκων των θυσιασθέντων υπέρ μιας ιδέας, της ιδέας της ελευθερίας, το στήθος μου εκ συγκινήσεως πάλλει, ο λαιμός μου σφίγγεται και δάκρυα ανέρχονται εις τους οφθαλμούς μου. Δεν δύναμαι να φαντασθώ ουδένα των αναγνωστών των γραμμών τουτων αμέτοχον της συγκινήσεώς μου ταύτης, εάν μετέβαινεν εις το ιερόν τούτο προσκύνημα και έβλεπε τα οστά των μαρτύρων και ως πολύτιμον εντάφιον τας μυρσίνας και τας δάφνας επανθούσας επ’ αυτών. Εις το άσμα της αηδόνος, η οποία ψάλλει εκεί παρά τας πλατάνους μιας πηγής, όθεν υδρεύοντο οι κάτοικοι του χωρίου, δέκρινα εις τόνους θρηνώδεις άφατον μελαγχολικήν γλυκύτητα. Ευχαριστούμαι δε να πιστεύω ότι το άσμα εκείνο ήτο το έπαθλον του μαρτυρίου των υπό τας πλατάνους εκείνας πεσόντων ηρώων.
ΘΕΑΤΗΣ-ΑΘΕΑΤΟΣ
ΚΡΗΤΙΚΟΣ ΑΣΤΗΡ
1 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 1907
ΧΑΝΙΑ
Ι.Ε. ΗΛΙΑΚΗ
