Γράφει ο Δρ Ελευθέριος Ν. Σκανδάλης

Κατά το 2ήμερο επιστημονικό συνέδριο που οργάνωσε ο Πολιτιστικός Σύλλογος Ατσιποπούλου τον Ιούλιο του 2013, ο φιλόλογος καθηγητής κ. Θεόδωρος Πελαντάκης εισηγήθηκε το θέμα: «Προέλευση του ονόματος Ατσιπόπουλο». Το γεγονός αυτό αναζωπύρωσε για άλλη μια φορά το θέμα της προέλευσης του ονόματος Ατσιπόπουλο, θέμα που έρπει εδώ και αρκετές δεκαετίες.

Δυο είναι οι κύριες απόψεις, ερμηνείες με μερικές παραλλαγές και οι κυριώτεροι ασχοληθέντες με το θέμα από δεκαετιών μάλιστα, είναι ο Ελπιδοφόρος Τζανουδάκης, ο ιατρός Νικ. Μυστράκης, ο Ιωάννης Δαλέντζας, ο Δημ. Αετουδάκης, ο Ι. Κούνουπας και τελευταίος ο καθηγητής κ. Θεόδωρος Πελαντάκης. Και οι δυο βασικές ερμηνείες αναφέρονται σε ιστορικο-γλωσσικά στοιχεία και είναι εξ ολοκλήρου αντίθετες μεταξύ τους. Πρέπει, εξαρχής, να παρατηρήσω ότι και οι δυο κάνουν απλές αναφορές σε γλωσσικά ή ιστορικά στοιχεία, αλλά καμμιά δεν προχωρεί σε βάθος έρευνα και μελέτη για να είναι αξιόπιστη και τεκμηριωμένη.

Πρέπει, επίσης, να τονίσω ότι είναι λυπηρό ότι οι απόψεις αυτές επαναλαμβάνονται από μέσα ευρείας αναφοράς όπως είναι οι τουριστικοί οδηγοί, internet κ,λπ.

Η μία από τις απόψεις αυτές υποστηρίζει ότι η προέλευση είναι Λατινογενής και προέρχεται από την συνένωση των δυο λέξεων acer ή aci και popoulus που σημαίνει οξύς, δριμύς λαός. Η άλλη άποψη υποστηρίζει ότι προέρχεται από τους Χατζίπ που ήταν φρουροί και θυρωροί Αιθίοπες στους Βυζαντινούς Άρχοντες και κατά συνέπεια το Ατσιπόπουλο είναι το παιδί του μαύρου Αιθίοπα.

Παραθέτω μια σειρά ερωτημάτων, που αναμένουν απάντηση.

1. Είναι δυνατόν και ορθόν να δίδεται η ερμηνεία του ονόματος με όρους γλωσσολογικών κανόνων αναλογικότητος, ευφωνίας κλπ. Της σύγχρονης γραμματολογίας, όταν το όνομα εδόθη προ πολλών αιώνων.
2. Είναι αξιόπιστο να εντοπίζεται χρονικά η ονοματοθεσία του Ατσιπόπουλου στην περίοδο της Αραβοκρατίας (824-961), όταν είναι γνωστό ότι προηγήθη μακρά περίοδος πολλών αιώνων της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας αλλά και επακολούθησε πάλι μακρά περίοδος της ίδιας Αυτοκρατορίας (961-1204) και άφησε πολλαπλά δείγματα της διαδρομής της στο επιμάχου ονόματος χωριό αλλά και την περιοχή του.
3. Είναι λογικό να αγνοήσουμε την καταλυτική σημασία που έδωσε η Αυτοκρατορία αυτή στην περιοχή του Ατσιποπούλου σε πλείστους τομείς της περιφέρειάς του, τους κατοίκους του, στα ονόματά τους, στα ονόματα πλείστων αγροτικών περιοχών κ,λπ. κ.λπ. Και όταν επρόκειτο για το μείζον θέμα του ονόματός του να αφεθεί στους Αφρικανούς υπηρέτες της τους Ατσιπάδες.
4. Γιατί η απροβλημάτιστη ταύτιση των περιπτώσεων Ατσιπάδων και Ατσιποπούλου; Υπάρχουν πρόδηλα στοιχεία και δεδομένα, που την καθιστούν αυτονόητη ή μήπως συμβαίνει το αντίθετο;
5. Με δεδομένο ότι υπάρχουν στην Κρήτη δυο χωριά με το όνομα Ατσιπάδες, γιατί δεν δόθηκε το ίδιο όνομα και στο Ατσιπόπουλο.
6. Στην περιοχή του Ατσιποπούλου εγκαταστάθηκε ένα από τα 12 Αρχοντόπουλα που έστειλε στην Κρήτη η Βυζαντινή Αυτοκρατορία, μετά του πολυανθρώπου, φυσικά, κύκλου ευγενών που τα πλαισίωναν, για να υποστηριχθεί η πολιτική της για ανανέωση, εμπλουτισμό και εξύψωση του επιπέδου των κατοίκων. Είναι δυνατόν να υποθέσουμε ότι εδέχθη η Αυτοκρατορία να δοθεί όνομα στο Ατσιπόπουλο, που αναφέρεται και τιμά τους υπηρέτες και φρουρούς του ευγενούς Αρχοντόπουλου καιμάλιστα όταν είναι του επιπέδου των Χορτάτζηδων.

Και τώρα ας προχωρήσουμε στην εξέταση του θέματος στο σύνολό του και πρώτα βέβαια στην αναζήτηση των δεδομένων και στοιχείων που σχετίζονται με αυτό. Φυσικά παρέλκει ίσως να αναφέρω τις προφανείς δυσκολίες διερεύνησης του θέματος, αφού αναφέρεται σε περίοδο πιθανόν 10 αιώνων, και μάλιστα σε περίοδο, που δεν υπήρχε ελληνικό κράτος για να ανατρέξει κάποιος στα αρχεία του. Ίσως μια έρευνα στα αρχεία του Βυζαντινού Ινστιτούτου της Βενετίας θα μπορούσε να φωτίσει όλες τις πτυχές του θέματος. Αυτό δυστυχώς εκφεύγει της ειδικότητάς μου γιατί  δεν είμαι ιστορικός ή Βυζαντινολόγος αλλά οικονομολόγος, που έχει όμως το μικρόβιο της έρευνας. Γι΄ αυτό θα επιχειρήσω τα κατά δύναμη.

Το όνομα του χωριού αναφέρεται για πρώτη (γνωστή) φορά σε Χρυσόβουλο του Αυτοκράτορα Αλεξίου Α΄ του Κομνηνού του έτους 1182, ως ΑΚΤΖΙΠΟΠΟΥΛΟ, ορίζεται η θέση και καθορίζεται η περιφέρειά του.

Είναι σημαντικό να αναφερθούν στο σημείο αυτό οι συναφείς ιστορικές περίοδοι της Κρήτης.

Α΄ Βυζαντινή περίοδος         325-823           χρόνια 498

Αραβοκρατία                         823-961           χρόνια 138

Β΄ Βυζαντινή περίοδος         961-1204         χρόνια 243

Ενετοκρατία                          1204-1645       χρόνια 441

Επομένως το όνομα Ατσιπόπουλο δόθηκε κατά τη διάρκεια μιας από τις τρεις πρώτες περιόδους. Σε ποιο όμως; Η συνέχεια θα ρίξει αρκετό φώς.

Για να τεκμηριώσω τις παραπάνω συμπερασματικές απόψεις παραθέτω αμέσως τα παρακάτω:

1. Στο χωριό υπάρχει πλήθος ονομάτων λατινογενούς και Βυζαντινής προελεύσεως όπως είναι Αβάτζας, Βερνάδος, Γάσπαρης, Δαλέντζας, Γαβαλάς, Δαλαμπέλας, Γκαλονόμος, Κασέλας, Λιονής (παλαιότερο Λεωνής) και μικρά ονόματα όπως Βενετία, Φραγκίσκος, Μαρίνος, Μανούσος, Αλεβίζος κλπ. Ονόματα όμως Αραβικής ή Αφρικανικής προελεύσεως δεν υπάρχουν.
2. Στην αγροτική περιφέρεια του χωριού υπάρχει πλήθος ονομασιών των παραπάνω προελεύσεων, όπως Μπερτής, Κουρεντίνα, Ρουπακιάς, Πατέλες, Κάνεβος, Παβέντζης, Τζιρίτας, Μπαγκάλος, Καβαδάτο, Νταμούστος, Τζαγιάκος κλπ.
3. Μέσα στον οικισμό του χωριού υπάρχουν πλείστα όσα στοιχεία Βενετσιάνικης κυρίως τεχνοτροπίας και αισθητικής (γωνίες τοίχων, πορτοσιές, καμάρες, κεραμοσκεπές, καμινάδες, θόλα) ακόμη και κατοικίες ολόκληρες ή γειτονιές ο πύργος του Ατσιποπούλου, το ρουκούνι κ,λπ.

Όλα αυτά αποδεικνύουν ότι όχι μόνο υπήρξε αρμονική συνύπαρξη και συμβίωση μεταξύ των ανωτέρω πληθυσμών, αλλά και αφομοιωτικές επιμιξίες αλλά μόνο μεταξύ πολιτιστικά συγγενικών λαών και κυρίως ομοθρήσκων. Πουθενά όμως και ποτέ δεν παρατηρήθηκαν τα φαινόμενα αυτά μεταξύ του ελληνικού και του Αραβικού στοιχείου και πολύ περισσότερο μετά του Αιθιοπικού και αυτό βεβαίως διότι υπήρχαν ριζικές διαφορές απέναντι στις οποίες ο ελληνικός πληθυσμός είχε απόλυτη αρνητική τοποθέτηση, λόγω χρώματος, αίματος, θρησκείας, ηθών, εθίμων κ.λπ. Αν συνέβαινε κάποια παρέκκλιση θα προδιδόταν αμέσως και ο παραβάτης θα ήταν απόβλητος της κοινωνίας. Και ο νοών νοείτω.

Κατόπιν όλων των ανωτέρω φαίνεται ότι δεν ευσταθούν και δεν είναι δυνατόν να γίνουν αποδεκτές σχηματοποιημένες απόψεις, όπως: Αιθίοψ – Αιθιοπάς – Αιτσοπάς – Ατσουπάς – Ατσιπάς και Ατσιπόπουλο – το παιδί του Ατσιπά.Δεν είναι δυνατόν με τέτοιες συζεύξεις αναλογικότητας και ευφωνίας να δόθηκε το όνομα Ατσιπόπουλο πριν από 10 αιώνες.Η άποψη ότι η λέξη Αιθίωψ κατέληξε να γίνει Ατσιπάς και Ατσιπόπουλο τη διαδικασία που επικαλείται γι΄ αυτό αποτελεί πραγματικό γλωσσολογικό ακροβατισμό.

Τα δυο χωριά Ατσιπάδες του Αγ. Βασιλέιου και Μονοφατσίου Ηρακλείου η επιστημοσύνη των ελαχίστων τα έριξε στο μαύρο καιάδα της αμφιβολίας! Χωρίς να έχω μελετήσει την ιστορία των χωριών αυτών, δεν μου μένει αμφιβολία ότι πρόκειται για τοπωνύμια στον καταβλυσμό των Ατσιπάδων.

Αληθώς εάν ήσαν ακριβή τα ανωτέρω εναντίον των οποίων μάχομαι, τότε η πολιτική της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας για ανανέωση και εμπλουτισμό του πληθυσμού της Κρήτης που είχε αποδεκατίσει η βαρβαρότητα των Σαρακηνών και αργότερα των Τούρκων, θα ήταν γελοία και βλακώδης. Και τούτο διότι οι αμφίδρομες επιμειξίες τις οποίες θα επέφερε δηλαδή μεταξύ Ελλήνων και Βυζαντινών, αφ΄ ενός και αφ΄ ετέρου μεταξύ Ελλήνων και Αιθιόπων θα οδηγούσε εμμέσως και σε επιμειξίες μεταξύ Βυζαντινών και Αιθιόπων δηλαδή των Αρχοντόπουλων με τους φρουρούς και υπηρέτες τους Αιθίοπες! Πέραν αυτών βέβαια γνωρίζουμε ότι στις βοηθητικές υπηρεσίες χρησιμοποιούντο ευνούχοι.

Οι βυζαντινοί είχαν τεράστια εμπειρία οργανωτική και διαχείρισης των λαών, που κατακτούσαν και δεν θα διέπρατταν τέτοια λάθη μεταφέροντας ως μετοίκους και όχι ως φρουρούς τους υπηρέτες μαύρους, οι οποίοι με την τάση πολυτεκνίας που έχουν θα δημιουργούσαν μεγάλα προβλήματα στην Αυτοκρατορία. Ούτε βεβαίως τους επέτρεπαν γάμους μετά του εντοπίου γυναικείου πληθυσμού.

Η εξέταση της πρώτης εκδοχής φώτισε το όλο «τοπίο» σε πολλά σημεία και έτσι διευκολύνεται η εξέταση της λατινογενούς προελεύσεως του ονόματος του Ατσιποπούλου, ώστε να προκύψει μια ολοκληρωμένη εικόνα και να εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα για το ποια εκδοχή είναι αποδεκτή.

Η δεύτερη εκδοχή έχει αδιαμφισβήτητο πλεονέκτημα ότι ξεκινά με την επίδειξη της ταυτότητος προελεύσης του ονόματος του Ατσιποπούλου και η ταυτότητα αυτή οφείλεται στην εγκυρότητα της ανώτατης εξουσίας της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας με ελληνικές μάλιστα καταβολές, που έχει καταγραφεί στο Χρυσόβουλο του Αυτοκράτορα Αλεξίου Α΄ του Κομνηνού του έτους 1182.Εκεί αναφέρεται για πρώτη φορά το όνομα του χωριού ως Ακτζιπόπουλο, πράγμα που αποδεικνύει με τον επισημότερο και εγκυρότερο τρόπο την λατινογενή προέλευσή του διότι βεβαίως δεν δύναται να ισχυρισθεί κανείς ότι στο Χρυσόβουλο του Βυζαντινού Αυτοκράτορα είχε παρεισφρήσει αλλόγλωσση λέξη και μάλιστα μισητού εχθρού για την εκτόπιση του οποίου χύθηκε επί μακρόν πολύ βυζαντινό αίμα.

Υπέρ της λατινογενούς προέλευσης του ονόματος του Ατσιποπούλου συντάσσεται και μια άλλη παρεμφερής εκδοχή την οποία είχε υποστηρίξει ο Ατσιπουλιανής καταγωγής δικηγόρος των Αθηνών Γεώργιος Τσίχλης, υιός του οπλαρχηγού Κωνσταντίνου Τσίχλη, σύμφωνα με την οποία στην περιοχή των Χορτάτζηδων υπήρχαν δυο Μετόχια το ένα του Ακτζιποπούλου και το άλλο του Πρινιακού. Από τα ονόματα, των δυο ιδιοκτητών πήραν τα ονόματά τους το Ακτζιπόπουλο και ο Πρινές.

Στο Χρυσόβουλο του 1182 αναφέρεται:…. Οι δε άρχοντες και στρατιώται Χορτάτζηδες, να έχουν εξουσίαν εις τας πατρικάς αυτών μερίδας, εις τα μέρη της Ρεθύμνης, αρχίζοντας εκ βορέα, από το χείλος της θαλάσσης να υπάγη εις τες χαλέπες του Πρινιακού και του Ακτζιποπούλου έως τον Αγιον Κωνσταντίνον, να υπάγη έως την Υπεραγίαν Θεοτόκον του Σταυρού….

Τέλος αξίζει να σημειωθεί ότι η ονομασία του χωριού ως Ατζιπόπουλο χρησιμοποιήθηκε περίπου μέχρι τις αρχές του 19^ου αιώνα. Αψευδείς μάρτυρες είναι οι εικόνες του Αγίου Ελευθερίου Ατσιποπούλου στις οποίες το χωριό αναγράφεται ως Ατζιπόπουλο.

Ως γενικό συμπέρασμα της όλης αυτής εξερεύνησης του θέματος της προέλευσης του ονόματος του Ατσιποπούλου προκύπτει η λατινογενής προέλευσή του και ο αποκλεισμός των περί Ατσιπάδων (αφρικανικής προελεύσεως) ισχυρισμών.

Δρ. Ελευθέριος Ν. Σκανδάλης

Υ.Γ. Θερμές ευχαριστίες οφείλονται  στον Αντιστράτηγο ε.α. Νικόλαο Σαμψών λάτρην του Ατσιποπούλου για τις πολύτιμες πληροφορίες και παρατηρήσεις του.

Ο Δρ. Ελευθέριος Σκανδάλης γεννήθηκε στο Ατσιπόπουλο Ρεθύμνου. Είναι οικονομολόγος πτυχιούχος και διδάκτωρ του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών.Διετέλεσε Διευθυντής της Καπνεμπορικής Ομοσπονδίας της Ελλάδος, Γενικός Διευθυντής της ΣΕΚΕ Α.Ε., Πρόεδρος Δ.Σ. της ΣΠΕΚΑ Α.Ε. και της ΧΡΩΜΟΛΑΚ ΑΒΕ.Πρόεδρος και Διευθύνων Σύμβουλος της Δημόσιας Επιχείρησης Πετρελαίου και Διευθύνων Σύμβουλος του ΕΟΜΜΕΧ.Έχει τιμηθεί με τρία πρώτα βραβεία για ισάριθμες οικονομικές μελέτες του από τον ΟΕΝΣ, το ΑΠΘ και την Τράπεζα Ελλάδος.Έχει εκδώσει βιβλία οικονομικού περιεχομένου και έχει δημοσιεύσει πολλές εργασίες του σε έγκυρα ελληνικά και ξένα οικονομικά περιοδικά και εγκυκλοπαίδειες.