ΧΩΡΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΜΑΣ

ΔΗΜΟΣ ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

 Κρύα Βρύση

 [Κάτω Κέρας (Κάτω Κερά)]

 (Μέρος 1^ο)

ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ

        www.ret-anadromes.blogspot.com           

Στους 35 Μάρτυρες που οι Γερμανοί έκαψαν ζωντανούς στις 22/8/1944

• Θέση του χωριού- Γενικά στοιχεία- Οικισμοί

Χωριό τής επαρχίας Αγίου Βασιλείου, νομού Ρεθύμνου, 46 χλμ. από το Ρέθυμνο, διαδρομή: Σπήλι- Κισσού Κάμπος- Ακούμια- Νέα Κρύα Βρύση- Κρύα Βρύση. Βρίσκεται στους νοτιοανατολικούς πρόποδες τού όρους Κέδρος, «που ‘χει εκατό βρύσες στα τρίγυρά του» και πολλά νερά, κατά τον Μπουνιαλή.

Ο Εμμ. Λαμπρινάκης στη Γεωγραφία του[1] την αποκαλεί «Κρυά Βρύσι» και την περιγράφει ως «κώμην κατάρρυτον, ὑπό τάς ὑπωρείας τοῦ Κεδρίου ὄρους, μέ ἐνενήκοντα οἰκίας, παρά τόν ῥύακα τοῦ Λαυρασοῦ»[2].

Η αρχική αναγνώριση τής κοινότητας Κρύας Βρύσης έγινε με το Δ. 26-1-1925, ΦΕΚ Α 27/1925.

          Συνοικισμοί που αρχικά απάρτισαν την κοινότητα: Κρύα Βρύση.

  Συνοικισμοί που αποτελούν σήμερα το Δ. Δ. Κρύας Βρύσης (κάτ. 184): Κρύα Βρύση (κάτ. 136), Νέα Κρύα Βρύση (κάτ. 48).

Νέα Κρύα Βρύση: Πρόκειται για τον νέο οικισμό τής Κρύας Βρύσης, με κατοίκους, το έτος 2001, σαράντα οκτώ και υψόμ. 440 μ. Ο οικισμός βρίσκεται ένα χλμ. ΒΑ τής Κρύας Βρύσης. Πρώτη φορά αναφέρεται στην απογραφή τού 1961 με 93 κατοίκους και, στη συνέχεια, το 1971 με 44, το 1981 με 50, το 1991 με 47 και το 2001 με 48.

• Ερειπωμένοι Οικισμοί

                    1. Κάτω Κέρας (= Κάτω Κερά)

Πρόκειται για μακροτοπωνύμιο (Κάτω Κέρας), διαλυθέντος οικισμού τής πρώην κοινότητας Κρύας Βρύσης, που, παλιά, αποτελούσε ίδιο χωριό, ΝΔ τού σημερινού χωριού. Σήμερα ως μικροτοπωνύμιο ακούγεται στον «Αϊ- Γιώργη Κάτω Κέρα». Τον εν λόγω οικισμό (του οποίου ίχνη παρατηρούνται και σήμερα) μελετούμε, στο παρόν άρθρο μας, κυρίως ονοματολογικά, αφού τα λοιπά περί αυτού στοιχεία είναι εξαιρετικά περιορισμένα [βλ. στην Ευαγγελία Μπαλτά- Mustafa Oğuz[3], όπου αναφέρονται τα ονοματεπώνυμα των κατοίκων τού οικισμού Ανυφαντήδες (2 οικογένειες), Βαρούχες (3 οικογένειες), Αρκολέοι κ.λπ., οι καλλιεργούμενες γαίες (57, 5 τσερίπια), 12 ελαιόδενδρα κ.λπ., ενώ σημειώνεται, περαιτέρω, ότι το χωριό το έτος 1659 πλήρωνε φόρο πέντε χαράτζια, καθώς, επίσης, και φόρο καφτανίου. Επίσης, στην εφημερ. «Βήμα», Ρεθύμνου, της 13/1/1956 (Ιστορικά Σημειώματα), το χωριό σημειώνεται ως «Μετόχι Κατωκέρας»].

Το όνομα του οικισμού

Ο Κρυοβρυσανός Καθηγητής κ. Μιχ. Ε. Σκούληκας[4] σημειώνει ότι «κέρας» σήμαινε το σημείο συμβολής δύο ποταμών, εν προκειμένω- για τον Κάτω Κέρα- του Κρυοβρυσανού ρυακιού με τον Ακουμιανό ποταμό.

Την άποψή μας, που είναι διαφορετική αυτής του κ. Σκούληκα, αλλά και των λοιπών ερευνητών τού μακροτοπωνυμίου, παραθέτουμε αμέσως παρακάτω. Από ονοματολογικής, λοιπόν, πλευράς, όσον αφορά στο επίρρημα "Κάτω", του μακροτοπωνυμίου «Κάτω Κέρας», ασφαλώς και αποδίδει τη θέση στην οποία βρίσκεται ο ναός τού Αγίου Γεωργίου- με τον οποίο σήμερα σταθερά συνεκφέρεται- στα κάτω, δηλαδή, τα χαμηλά, σε σχέση με το χωριό, μέρη (πβ. και το συχνότατα απαντώμενο τοπωνύμιο Κάτω ή Πάνω Κερά, σε σχέση με την Παναγία). Όσο για την άλλη της προσωνυμίας τού Αγίου λέξη, "Κέρα(ς)", πιστεύω ότι πρόκειται για σπανιότατη περίπτωση κατά την οποία το επίθετο "Κυρία", που αποδίδεται, ένεκεν σεβασμού, κατεξοχήν στη Θεοτόκο, άλλαξε πρόσωπο και προσάφθηκε εδώ και στον Αϊ- Γιώργη, έναν, επίσης, κατεξοχήν σεβαστό και αγαπημένο Άγιο του λαού τής ελληνικής υπαίθρου, που τον θεωρεί ως τον «θεό της στάνης και των ποιμένων» και του οποίου η εορτή συμπίπτει συχνά με τις ημέρες τού Πάσχα, κατά τις οποίες ο ποιμενικός κόσμος ιδιαίτερα εορτάζει και πανηγυρίζει.

 Έτσι, θεωρώ ότι από αρχικό θηλυκό Κυρία> Κυρά> Κερά ο απλός πιστός λαός μας δημιούργησε και αρσενικό "Κέρας", με αναβιβασμό του τόνου στην παραλήγουσα- και μετάταξή του, για τη δημιουργία τού αρσενικού γένους, σε πρωτόκλιτο αρσενικό- και το απέδωσε και στον άγιο Γεώργιο, στον οποίο, φυσικά, εξαρχής δεν ανήκε, γιατί αρχικά, στην εν λόγω περιοχή, υπήρχε η λατρεία- στο ίδιο ή σε διαφορετικό ναΰδριο τής περιοχής- της Παναγιάς τής Κεράς. Κάτι τέτοιο, βέβαια, δεν διασώζεται στη μνήμη τής επιτόπιας παράδοσης, αποδεικνύεται όμως από τη μελέτη τού τοπωνυμικού και ονοματολογικού χάρτη τής περιοχής, όπως θα δείξουμε αμέσως παρακάτω και συμβαίνει πολύ συχνά στον χώρο τής Ορθοδοξίας και όχι μόνο. Στο σημείο αυτό διαθέτω πρόσφατο- από προσωπική μου έρευνα και εμπειρία- παράδειγμα, την περίπτωση τής Ι. Μονής τού Σωτήρος, Κουμπέ, Ρεθύμνου, που, ενώ επί Ενετοκρατίας, με βεβαιότητα, στη Μονή υπήρχε λατρεία τού αγίου Ιωάννου τού Ερημίτου (απ’ όπου και το όνομα, κατά τα χρόνια τής Ενετοκρατίας, του παρακείμενου σε αυτήν ακρωτηρίου San Zuanne), αυτό, στους χρόνους μας, ξεχάστηκε παντελώς και ο νεότερος Ιδρυτής τής Μονής Νέστωρ Βασσάλος καθιέρωσε νέα λατρεία, αυτήν τού Σωτήρος Χριστού[5].

Από κάποια στιγμή, λοιπόν, και πέρα- και αυτό θα πρέπει να συνέβη, σύμφωνα με τις πηγές, από τα μέσα μέχρι και τα τελευταία χρόνια τής Τουρκοκρατίας- η λατρεία τής Παναγίας, για κάποιο λόγο, ξεχάστηκε και εξαλλάχθηκε σε λατρεία τού αγίου Γεωργίου. Την προσαγόρευσή της, όμως, «Κερά»- που ο λαός την είχε συνηθίσει από τότε που απευθυνόταν στη λατρεία τής Παναγιάς τής Κεράς- τη συνέχισε στο πρόσωπο, πια, του αγίου Γεωργίου, αναβιβάζοντας τον τόνο στην παραλήγουσα και διαμορφώνοντάς την σε «Κέρας», προς δήλωση τού αρσενικού.

Η άποψή μας αυτή, εκτός από τη θεολογική- με όσα, μέχρι στιγμής, σημειώσαμε- έχει και εδραία ονοματολογική στήριξη, με όσα θα σημειώσουμε στη συνέχεια^.ονοματολογικά, λοιπόν, παντού, όπου και αν συναντήσαμε το όνομα τού εν λόγω ερειπωμένου χωριού, κατά τα τελευταία χρόνια τής Ενετοκρατίας και κατά τα πρώτα τής Τουρκοκρατίας, για τα οποία υπάρχουν πληροφορίες, παντού το εν λόγω μακροτοπωνύμιο μάς παραδίδεται ως Κάτω Κε(υ)ρά και ουδέποτε ως Κάτω Κέρας και η παρατήρηση αυτή έρχεται, θεωρούμε, αρωγός και συνεπίκουρος στην παραπάνω άποψή μας, που ερείδεται στη θεολογική, κυρίως, απεικόνιση τού εν λόγω τοπωνυμίου. Έτσι,

1. Αναφέρεται στην επαρχία Αγίου Βασιλείου το 1583, από τον Καστροφύλακα (Κ173), ως Kattochier(r)a (Κάτω Κερά) με 51 κατοίκους.
2. στα ύστερα τής Ενετοκρατίας χρόνια (3 Φεβρουαρίου 1645), σε πράξη «διακανονισμού χρέους», ο ευγενής κρητικός Γεωργιλάς Σαγκουϊνάτσος και η αδελφή του Όρσα, κληρονόμοι τής μητέρας τους Φραντζούς, αποφασίζουν να εξοφλήσουν το χρέος της προς τον ευγενή κρητικό Ιάκωβο Σαγκουϊνάτσο Ρόζα, δίνοντάς του προς προσωρινή εκμετάλλευση όλες τις περιουσίες που τα εν λόγω αδέλφια είχαν στα χωριά Κισσό, Βουιδομεργιό και Κάτω Κερά[6].
3. Στα έγγραφα τού Ιεροδικείου Ρεθύμνης (17^ος- 18^ος αι.) σε απογραφή οικιών των χωριών τής επαρχίας Αγίου Βασιλείου, στις 10 Ιανουαρίου του 1659, παρά την Κρύα Βρύση, απογράφεται και χωριό Κάτω Κερά, με πέντε σπίτια[7].
4. στους «Απογραφικούς Πίνακες της Κρήτης» (Τουρκική απογραφή του έτους 1659), του Νικ. Σταυρινίδου[8], το μακροτοπωνύμιο αναγράφεται ως «Κάτω Κερά» με 5 οικίες.
5. Η ίδια απογραφή (1659), στις «Μεταφράσεις Τουρκικών Ιστορικών Εγγράφων»[9], το αποδίδει εσφαλμένα ως Κάτω Κερέ με πέντε σπίτια, που, όμως, και πάλι σαφώς απηχεί εκκλησία τής Παναγίας Κεράς (Κερά>Κερέ), ενώ σε δεύτερο πίνακα, της ίδιας απογραφής, αναγράφεται σωστά ως «Κάτω Κερά»[10].
6.  στο προσφάτα εκδοθέν Οθωμανικό Κτηματολόγιο τού Ρεθύμνου[11] το μακροτοπωνύμιο αναγράφεται καθαρά ως Κάτω Κυρά (Katokira) και μεταφράζεται από τη σχολιάστρια ως Κάτω Κερά, οικισμός στην Κρύα Βρύση, του δήμου Λάμπης.

 Οπότε, μετά από όλα αυτά, θεωρούμε με βεβαιότητα ότι το εν λόγω μακροτοπωνύμιο σαφώς παραπέμπει σε Παναγιά Κερά, που θα λατρευόταν στο εν λόγω χωριό κατά τον 16^ο – 17^ο αιώνα, ανεξάρτητα ή και παράλληλα με τον Αϊ- Γιώργη, του οποίου το σημερινό όνομα με το εξαιρετικά σπάνιο προσωνύμιο «Κέρας», διασώζει και συνεχίζει την πραγματικότητα αυτήν των παραπάνω έξι πηγών. Η ορθότητα τής γραφής (Κάτω Κερά) βεβαιώνεται από την πολλαπλότητα τής αναφοράς τού τοπωνυμίου στις παραπάνω πηγές, που σε όλες υπάρχει απόλυτη συμφωνία και ταύτιση απόδοσής του στον τύπο τού θηλυκού «Κερά».

Βέβαια, το τοπωνύμιο Κάτω Κερά προϋποθέτει και αντίστοιχο τοπωνύμιο Πάνω Κερά, χωρίς, πάντως, αυτό να είναι απόλυτα απαραίτητο, αν και μόνη η θέση τού ναϋδρίου διασφαλίζει την εν λόγω προσαγόρευση. Προσπάθησα με ντόπιους, γνώστες τής εν λόγω περιοχής, να εντοπίσω και ταυτίσω τον ναό που θα μπορούσε να είχε το χαρακτηριστικό τής υψομετρικής διαφοράς, για να μπορούσε να έχει το όνομα Πάνω Κερά. Τέτοια εκκλησία υπάρχει στις Μέλαμπες, αλλά η Παναγία η Κερά των Ακουμίων (Ζωοδόχου Πηγής) έχει, ίσως, όλα τα ζητούμενα χαρακτηριστικά και η απόσταση είναι εξαιρετικά μικρή, αλλά και περιουσίες διαθέτουν οι Ακουμιανοί στον Κάτω Κέρα, ώστε να δικαιολογηθεί η ταύτιση αυτή[12].   

Πέραν της παραπάνω περίπτωσης- απόδοσης τού προσωνυμίου Κυ(ε)ρά και σε άνδρα Άγιο, την ίδια προσωνυμία ο λαός έχει προσδώσει και σε άλλους Αγίους, που τους θεωρεί ιδιαίτερα σεβαστούς.  Έτσι,  δυο φορές στην επαρχία Αγίου Βασιλείου (στη Μύρθιο και στα Σελλιά) ο απλός πιστός λαός μας, πέραν της Θεοτόκου, την ίδια προσωνυμία επεκτείνει και στην αγία Άννα, τη μητέρα τής Θεοτόκου, την οποία, επίσης, αποκαλεί «Κερά». Επίσης, Νέα Κυρά επιγράφεται σε πίνακα τού Εμμ. Τζάνε Μπουνιαλή, του 17^ου αιώνα, η Παναγία η Αθηνιώτισσα, σε αντιδιαστολή με την Παλαιά Κυρά τής Αθήνας, τη θεά Αθηνά. Αλλά "Αγιά Κυουρά" (δηλαδή Κυρά>Κιουρά) συναντήσαμε και στη νήσο Πάτμο να αποκαλούν και την αγία Ματρώνη τη Χιοπολίτισσα (μνήμη της: 20 Οκτωβρίου), σε ένδειξη, και εδώ, του απεριόριστου σεβασμού τον οποίο η γύρω στη Χίο νησιωτική περιοχή απονέμει στη συγκεκριμένη Αγία.

Μετά από αυτά μπορούμε να θεωρήσουμε ότι ο άγιος Γεώργιος στην Κρύα Βρύση είναι η μοναδική περίπτωση στην Ορθοδοξία που ο απλός λαός προσήψε το προσφώνημα «Κυρά» (ως «Κέρας») και σε άρρενα άγιο, και η σπανιότατη αυτή περίπτωση συνέβη, επαναλαμβάνω, γιατί ο λαός το είχε έτοιμο από προηγούμενη λατρεία τής Παναγίας και το χρησιμοποίησε απλώς αναβιβάζοντας τον τόνο από τη λήγουσα στην παραλήγουσα και μετατάσσοντάς το, για τη δημιουργία τού αρσενικού γένους, από τα πρωτόκλιτα θηλυκά στην κλίση των πρωτόκλιτων αρσενικών^. και είναι αυτό που δημιούργησε τόσο προβληματισμό και δυσκολία σε όσους, μέχρι σήμερα, ασχολήθηκαν με την ετυμολόγησή του.