23. ΚΟΞΑΡΕ
(Ατσιπάδες, Κατσογρίδα, Τσικαλαργιό, Μπαλέ)
ΑΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ
(Μέρος 1ο)
Στον Κοξαριανό φιλόλογο
Αντιστασιακό
Γιάννη Μαθιουδάκη,
που έπεσε μαχόμενος κατά των κατακτητών, στις 31 Μαρτίου 1944
ΚΩΣΤΗ ΗΛ. ΠΑΠΑΔΑΚΗ
www.ret-anadromes.blogspot.com
1. ΚΟΞΑΡΕ
• Θέση τού χωριού- Γενικά στοιχεία- Οικισμοί
Η Κοξαρέ είναι χωριό τής επαρχίας Αγίου Βασιλείου και από 1/1/2011 δήμου Αγίου Βασιλείου, Περιφερειακής Ενότητας Ρεθύμνου, κάτ. 226 (2001), υψόμ. 270 μ. Βρίσκεται στο 23ο χλμ. τού δρόμου από Ρέθυμνο προς τη Μονή Πρέβελη, αρκετά πριν και προς τα δυτικά τής βόρειας εισόδου τού Κουρταλιώτικου Φαραγγιού, παρά τον ομώνυμο (Κουρταλιώτη) ποταμό που πηγάζει από τα γύρω βουνά και εκβάλλει στο Λιβυκό Πέλαγος, στον όρμο Λίμνη.
Η Κοξαρέ στις αρχές τού 20ου αιώνα αναφέρεται ως έδρα επαρχιακού αγροκηπίου .
Η αρχική αναγνώριση τής κοινότητας Κοξαρές έγινε με το Διάτ. 26-1-1925, ΦΕΚ Α 27/1925. Οικισμοί που αρχικά απάρτισαν την κοινότητα: Κοξαρέ, Ατσιπάδες, Κατσογρίδα, Τσικαλαργιό.
Οικισμοί που αποτελούν σήμερα την Τ. Κ. Κοξαρέ (κάτ. 404): Κοξαρέ (κάτ. 225), Ατσιπάδες (κάτ. 31), Κατσογρίδα (κάτ. 16), Μπαλέ (κάτ.132).
Ερειπωμένοι Οικισμοί: Κορέδω , Κουρτωλία , Τσικαλαριό, Φώνισσες .
• Πληθυσμιακά στοιχεία- Διαχρονική θεώρηση τού ονόματος τού χωριού
Αναφέρεται στην επαρχία Αγίου Βασιλείου (Κάτω Σύβριτος) το 1577 από τον Fr. Barozzi (fo 26) ως Coxarea, από τον Καστροφύλακα (Κ176) Coxarea με 42 κατοίκους το έτος 1583, και (Κ 184) με 62 οφειλόμενες αγγαρείες. Από το Basilicata Coxares το 1630. Στην τουρκική απογραφή τού 1659 Koksari με 14 σπίτια , στην Αιγυπτιακή απογραφή τού 1834 Koxare . Στην απογραφή τού 1881 η Κοξαρέ είναι έδρα τού δήμου Λάμπης, κάτ. 139 χριστιανοί και 73 Τούρκοι. Το 1890 συνεχίζει να είναι έδρα τού δήμου Λάμπης με 212 κατ. (106 άρρ. και 106 θήλ.) και 80 σπίτια . Το 1900: 203 κατ., το 1903: 187 , το 1913 (Κοξαρά) 437 κάτ., το 1920 είναι έδρα ομώνυμου αγροτικού δήμου κάτ. 320, το 1928 έδρα ομώνυμης κοινότητας κάτ. 286, 1940: 336 κατ., 1951: 304, 1961:271, 1971: 201, 1981: 180, 1991: 202, 2001: 226, 2011: 225.
Όπως φαίνεται από τα πληθυσμιακά στοιχεία των τελευταίων απογραφών, από το 1981 και μετά ο πληθυσμός τού χωριού παρουσιάζει μια σταθερή ανοδική πορεία.
• Ονομασία τού χωριού
Κατά τον Στέφανο Ξανθουδίδη το όνομα τού χωριού Κοξαρέ είναι μαρτυρημένο βυζαντινό επώνυμο από τον πρώτο οικιστή τού χωριού Κόξαρη . Ο Στυλιανός Αλεξίου το αποδίδει σε παρώνυμο γυναίκας, σημειώνοντας σχετικά: «Ο συσχετισμός τού κουτσός με το coxo ενισχύεται από το συγγενικό και μορφολογικά αλώβητο μεσαιωνικό κοξάριος, λατ. coxarius= ex coxa laborans= «πιασμένος», πβ. και τοπωνύμιο Κοξαρέ (= Κοξαρέα) στην Κρήτη από παρώνυμο γυναίκας» , ενώ και η Χρυσ. Τσικριτσή- Κατσιανάκη επιβεβαιώνει τους παραπάνω δεχόμενη την προέλευσή του από όνομα Κοξαρέας .
• Ιστορικά Στοιχεία
α) Αρχαιότητα
Οι πρώτες μαρτυρίες για κατοίκηση στην ευρύτερη περιοχή- όπως μπορούμε να δούμε πιο κάτω στις «αρχαιολογικές θέσεις» (της Κοξαρές και μάλιστα των Ατσιπάδων) που έχουν ανασκαφεί- ανάγονται στα Μεσομινωικά χρόνια.
β) Βυζαντινά χρόνια
Λιγοστές οι πληροφορίες μας για την περίοδο αυτήν. Τότε, πάντως, φαίνεται ότι επανιδρύεται ο οικισμός από τον βυζαντινό Κόξαρη, σύμφωνά με την άποψη τού Στεφ. Ξανθουδίδη. Στην ίδια εποχή πρέπει να χρονολογηθεί η επιγραφή με το όνομα τού Ιακώβου Καλλέργη, την οποία ο Gerola αναφέρει ότι είδε σε σπίτια τού οικισμού. Το σημαντικότερο μνημείο τής εν λόγω περιόδου είναι η εκκλησία τού αγίου Γεωργίου, στη θέση Φατρελλιανά (όπως μπορούμε να δούμε πιο κάτω στο κεφάλαιο των «Βυζαντινών εκκλησίων»).
γ) Ενετοκρατία
Στην περίοδο αυτήν ανάγονται τα ερείπια βενετσιάνικης βίλας στην περιοχή που είδε ο G. Gerola. Δεν αποκλείεται εδώ να υπήρχε το φέουδο κάποιου πλούσιου γαιοκτήμονα τής εποχής .
δ) Τουρκοκρατία
Η περιοχή λόγω της εξαιρετικής ευφορίας της είχε επιλεγεί από τους Τούρκους για την εγκατάσταση μετοίκων τούρκικης καταγωγής, με σκοπό τον εξισλαμισμό των κατοίκων τής περιοχής, αλλά και για οικονομικούς λόγους. Το 1866 επισκευάζεται και συμπληρώνεται από τους κατακτητές το παλαιότερης εποχής κάστρο, «ο Κούλες», έκτασης 1300 τ.μ., για την αποτελεσματικότερη άμυνα κατά των επαναστατών, το σύνολο σχεδόν του οποίου σώζεται μέχρι και σήμερα σε καλή κατάσταση. Στον αμυντικό αυτόν πύργο είχε τοποθετηθεί φρουρά από 800 άνδρες, που παρέμεινε εκεί μέχρι το έτος 1896, όταν συνάφθηκαν μάχες με τους Τούρκους . Την ίδια χρονιά οι Τούρκοι, αναγκασμένοι από τις επαναστάσεις που διεξάγονταν τότε σε όλη την Κρήτη, αποσύρουν από το κάστρο μέρος των στρατιωτικών τους δυνάμεων για την ενίσχυση άλλων περιοχών και επωφελούμενοι τής ευκαιρίας οι επαναστάτες τής περιοχής προβαίνουν στη μερική κατεδάφισή του.
Στην Κοξαρέ το 1821 οι Έλληνες αποκεφάλισαν τον αιμοχαρή Τούρκο αρχηγό Ντελή Μουσταφά, που είχε, προηγουμένως, αιχμαλωτιστεί στο Βαθειακό . Αργότερα, το έτος 1878, στο φαράγγι της Κοξαρές, έγιναν σφαγές πολλών χριστιανών από τους Τούρκους .
ε) Γερμανική Κατοχή
Το Μαύρο Σπηλιάρι, στη Λάχαρδη, αποτέλεσε αντιστασιακό λημέρι κατά τη Γερμανική κατοχή, ενώ έξω από το σπήλαιο του Φακουλά διεξάχθηκε συμπλοκή με τις Γερμανικές Δυνάμεις κατοχής, στις 2/2/1944 και στη θέση Αγριμοχώραφα της Κοξαρές έγινε μάχη, στις 1/3/1944.
Όμως, το μέγα γεγονός που διαδραματίστηκε στα χρόνια αυτά της συμφοράς είναι η πλήρης καταστροφή της Κοξαρές από τους Γερμανούς κατακτητές, στις 29 Αυγούστου 1944. Η εκκλησία, το σχολείο, τα σπίτια του χωριού τυλίχτηκαν στις φλόγες. Οι αντιστασιακές δραστηριότητες των Κοξαριανών ώθησαν τους Γερμανούς να δώσουν εντολή για το κάψιμο του χωριού και τον αφανισμό του από προσώπου γης .
• Μορφές τού χωριού
Εδώ γεννήθηκε και μεγάλωσε ο Γιάννης Μαθιουδάκης, Καθηγητής της Ελληνικής και Γερμανικής φιλολογίας, ο οποίος, οργανωμένος από τις πρώτες μέρες της χιτλερικής κατοχής στο ΕΑΜ Κρήτης, έπεσε μαχόμενος κατά των κατακτητών στις 31 Μαρτίου 1944, εγκλωβισμένος στη σπηλιά «Κιουμπρά», στην περιοχή του χωριού Μέση. Πέραν, όμως, από ήρωας της Εθνικής Αντίστασης ο Γιάννης Μαθιουδάκης διέθετε και αξιόλογες λογοτεχνικές επιδόσεις. Η πτυχή αυτή της προσωπικότητας του άνδρα αποκαλύφθηκε πρόσφατα (2005) με την έκδοση του βιβλίου του «Κρητικά Διηγήματα», με Επιμέλεια, Πρόλογο και Σχόλια τού γνωστού συμπολίτη λόγιου δικηγόρου Στέργιου Μ. Μανουρά.
Από εδώ, επίσης, καταγόταν ο «καπετάν-Λευτεριάς», κατά κόσμον Βαγγέλης Παπαδάκης (+2002), καπετάνιος τής 13ης μεραρχίας τού ΕΛΑΣ. Με τη λήξη τού εμφυλίου έφυγε στην Τασκένδη και λίγο πριν από τη δικτατορία επαναπατρίστηκε στην Ελλάδα. Η χούντα τον έστειλε εξορία, απ' όπου γύρισε μαζί με τους άλλους πολιτικούς κρατούμενους. Ο Βαγγέλης Παπαδάκης κατέθεσε τις αναμνήσεις του από τα χρόνια εκείνα στο βιβλίο του: «Από την Κοξαρέ στα βουνά τής Ρούμελης Εθνική Αντίσταση 1940-1945». Το βιβλίο αυτό αποτελεί την προσωπική μαρτυρία τού συγγραφέα, όσον αφορά στην εθνική αντίσταση τού 1940-45, τους αγώνες και την προσφορά τού ελληνικού λαού ενάντια στην εισβολή των Γερμανών. Στη συνέχεια δίνεται το πολιτικό κλίμα στην Ελλάδα την περίοδο τού Εμφυλίου. Η αντίπαλες παρατάξεις, οι εξορίες, οι μάχες, οι μαρτυρικές μέρες που πέρασε η Ελλάδα όταν τα παιδιά της αλληλοσπαράζονταν.
Από την Κοξαρέ κατάγονται και οι μεγάλοι επιχειρηματίες αδελφοί Δασκαλαντωνάκη.
