Ανδρείοι σεις που πολεμήσατε και πέσατ’ ευκλεώς·

Όταν θα θέλουν οι Έλληνες να καυχηθούν,
“Τέτοιους βγάζει το έθνος μας” θα λένε για σας.

Έτσι θαυμάσιος θάναι ο έπαινός σας.

Κων. Καβάφης

Αγαπητοί συμπροσκυνητές

Είναι γνωστές οι επιφυλάξεις που εκφράζει ο Περικλής στον Επιτάφιό του για την εκφώνηση επιτάφιων λόγων, κυρίως λόγω εξάρτησης της αξίας των τιμωμένων νεκρών από την υποκειμενικότητα και τη ρητορική ικανότητα ενός ομιλητή. Γι’ αυτό ευχαριστώ όλους όσοι πήραν πριν από εμένα το λόγο, ελαφρώνοντας το βάρος της ευθύνης μου ως κύριου ομιλητή.

Ιδιαίτερα ευχαριστώ το κύριο Ευάγγελο Λινοξυλάκη για την υποβλητική αναφορά των ονομάτων των πεσόντων[1]-«ανακάλημα» θα έλεγα- και μάλιστα με μόνη συνοδευτική πληροφορία το ηρωικό τους τέλος, που επισκίασε οποιαδήποτε άλλη ιδιότητά τους εν ζωή (με εξαίρεση την περίπτωση του μοναχού του Αρκαδιού, που έχει κι αυτό τη σημειολογία του).

*     *     *

Θα συμφωνείτε, αγαπητοί συμπροσκυνητές, ότι είναι καλότυχο υλικό η παρούσα μαρμαρόπετρα, που αξιώθηκε να χαραχτούν πάνω της τα ονόματα 16 πανάξιων Πρινιανών που έπεσαν κατά τη διάρκεια μεγάλων τοπικών ή εθνικών απελευθερωτικών αγώνων, δοξάζοντας, εκτός από τους εαυτούς τους, και το χωριό τους και την Κρήτη και το έθνος ολόκληρο και επιβεβαιώνοντας τους στίχους του Παλαμά:

«Η μεγαλοσύνη στα έθνη δε μετριέται με το στρέμμα,
με της καρδιάς το πύρωμα μετριέται και με το αίμα».

…Αλλά και την εύστοχη ρήση του Θουκυδίδη: «Άνδρες πόλις και ου τείχη, ουδέ νήες, ανδρών κεναί…». Σε ελεύθερη απόδοση: Η  δύναμη μια πόλης (-κράτους) έγκειται πρωτίστως στο ανθρώπινο δυναμικό της.

Καλότυχο υλικό η μαρμαρόπετρα, καθώς πάντα τιμή θα παίρνει από την τιμή που θ’ αποτίεται στους ήρωες που ονοματίζει. Και όχι μόνο. Διότι κάθε όνομα δεν σηματοδοτεί μόνο την προσωπική περίπτωση κάποιου ως αυτόνομης μονάδας αλλά και ως μέλους μιας ομάδας συμπατριωτών του, Πρινιανών και μη. Παράλληλα, όλα μαζί συντροφιασμένα τα ονόματα συνθέτουν μια ισχυρή δέσμη φωτισμού του πατριωτισμού των Πρινιανών σε κορυφαίες στιγμές της νεότερης ιστορίας μας. Και όχι μόνο, καθώς ο πατριωτισμός αυτός αντανακλά το διαχρονικό πατριωτισμό των κατοίκων της περιοχής. Πατριωτισμό, που οριοθετείται χρονικά από το παρόν μνημείο και από το Μνημείο του «Αγνώστου Στρατιώτη» (προς τιμήν των πολεμιστών που έπεσαν μακριά από την πατρίδα τους), που ανακαλύφθηκε στη Νεκρόπολη της Ορθής Πέτρας στην Αρχαία Ελεύθερνα, ένα από τα αρχαιότερα μνημεία του είδους παγκοσμίως. (Τα ευρήματά του εκτίθενται στο απέναντι, περίφημο πλέον, Αρχαιολογικό Μουσείο Αρχαίας Ελεύθερνας). Δύο τοπόσημα καινοτάφια, όμως πλήρη ψυχών^. Ψυχών, που… τις νύχτες ενσωματώνονται φορώντας αρχαιοελληνικές και νεοελληνικές στολές και, πιασμένοι χέρι χέρι σαν τους δροσουλίτες, χορεύουν πυρρίχιους χορούς που πυρπολούν τις ψυχές των ζωντανών αλαφροΐσκιωτων. («Χρειάζονται καμιά φορά και τα παραμύθια», όπως λέει για κάποια άλλη περίπτωση ο Σεφέρης)

*     *     *

Πιο συγκεκριμένα οι Πρινιώτες:

- Σ υ μ μ ε τ ε ί χ α ν στις Κρητικές Επαναστάσεις του 19^ου αιώνα κατά της Οθωμανοκρατίας με αποκορύφωμα την αντίσταση του γειτονικού Αρκαδιού και το «Ολοκαύτωμά» του (1866).

- Σ υ μ μ ε τ ε ί χ α ν στους Βαλκανικούς Πολέμους (1912-1913), με αποκορύφωμα τη Μάχη του όρους Δρίσκος στα Ιωάννινα της Ηπείρου, το τριήμερο 26-28 Νοεμβρίου1912. Μια από τις πιο ένδοξες αλλά και αιματηρές σελίδες του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου, όπου το Ανεξάρτητο Σύνταγμα Κρητών πολέμησε δίπλα στο σώμα των «Κοκκινοχίτωνων» Γαριβαλδινών εθελοντών (Ιταλών και Ελλήνων)^. μάχη που σημαδεύτηκε από το θάνατο  Λορέντζου Μαβίλη, που τα τελευταία του λόγια, όπως μαρτυρείται, ήταν: «Περίμενα πολλές τιμές από τη ζωή μου, αλλά ποτέ την τιμή να θυσιάσω τη ζωή μου για την Ελλάδα μου». Λόγια, που πιστεύω  ότι εκφράζανε το γενικότερο πνεύμα των συναγωνιστών του.

- Σ υ μ μ ε τ ε ί χ α ν στο σκληρό μέτωπο της Μικράς Ασίας (Μικρασιατική Εκστρατεία 1919 - 1922) μέσα από το 8ο Σύνταγμα Κρητών, που ήταν από τις πρώτες ελληνικές μονάδες που αποβιβάστηκαν στη Σμύρνη τον Μάιο του 1919, παίρνοντας μέρος στις πιο κρίσιμες και σκληρές μάχες κατά την προέλαση του Ελληνικού Στρατού στα βάθη της Ανατολίας, όπου πολλοί Έλληνες έχασαν τη ζωή τους ή παρέμειναν «αγνοούμενοι».

- Σ υ μ μ ε τ ε ί χ α ν, στο παγωμένο Αλβανικό Μέτωπο (1940-1941) μέσα από την περίφημη V Μεραρχία Κρητών, όπου αντιμετωπίστηκε με επιτυχία η απροκάλυπτη επίθεση της φασιστικής τότε Ιταλίας  και γράφτηκε το  ηρωικό Έπος του '40.

- Σ υ μ μ ε τ ε ί χ α ν στη Μάχη της Κρήτης (1941): Κατά τη γερμανική αεροαπόβαση «Επιχείρηση Ερμής», οι εναπομείναντες κάτοικοι του χωριού (κυρίως ηλικιωμένοι, γυναίκες και παιδιά), οπλισμένοι με παλιά τουφέκια και αγροτικά εργαλεία, συμμετείχαν στις συγκρούσεις στην περιοχή του Λατζιμά και του αεροδρομίου Πηγής στο Ρέθυμνο, προσπαθώντας να εξουδετερώσουν τους Γερμανούς αλεξιπτωτιστές.

- Σ υ μ μ ε τ ε ί χ α ν στην Εθνική Αντίσταση (1941 - 1944): Μετά την κατάληψη της Κρήτης από τους Ναζί, το χωριό έγινε πέρασμα και κρησφύγετο για τους αντάρτες της Εθνικής Αντίστασης. Οι κάτοικοι τροφοδοτούσαν τις ανταρτικές ομάδες του Ψηλορείτη και βοηθούσαν στη φυγάδευση Συμμάχων (Βρετανών, Αυστραλών, Νεοζηλανδών) προς τα νότια παράλια της Κρήτης.

*     *     *

Καλότυχος, όμως είναι και όλος αυτός ο τόπος που πατούμε και περπατούμε στην καρδιά της Κρήτης, όχι μόνο γιατί γέννησε τέτοιους ήρωες, αλλά και γιατί γέννησε  ακριβοδίκαιους εκτιμητές του ηρωισμού των συντοπιτών τους. Κι αυτό, όχι από διάθεση απλού τοπικισμού. Πρόκειται για ανθρώπους, που σκέφτηκαν ότι η τιμητική μνήμη της στάσης αυτών των ηρώων έπρεπε να πάρει την υλική υπόσταση τουλάχιστον ενός μνημείου (Ηρώου/Κενοταφίου) σε περίοπτη θέση του χωριού τους. Ένα χρέος που το επέβαλε το «δ ί κ α ι ο ν», η ιδέα δηλαδή της αυτοδίκαιης υποχρέωσης που πηγάζει από τη φύση της πράξης των ηρωικών προγόνων. Το επέβαλλε όμως και το  «π ρ έ π ο ν», η ιδέα δηλαδή της υποχρέωσης που πηγάζει από τον αυτοσεβασμό των απογόνων! Ε, αυτή τη δισυπόστατη τιμή δεν θα μπορούσε να την στερήσει ο ηρωικός Πρινές στον εαυτό του!

Και με αυτή την πράξη τους οι συνιδρυτές (άτομα και φορείς) παραπέμπουν συνειρμικά στη γνώμη του Περικλή στον περίφημο Επιτάφιό του, όπως τον διασώζει ο Θουκυδίδης: «Ανδρών αγαθών έργῳ γενομένων έργῳ και δηλούσθαι τας τιμάς...», δηλ. «Με έργα πρέπει να εκδηλώνονται οι τιμές προς τους άνδρες που αναδείχτηκαν γενναίοι με έργα».

Και αυτό, για να μπορούν οι αλληλοδιαδεχόμενες γενιές Πρινιανών να λένε με καμάρι:

-«Να, Τέτοιους βγάζει ο τόπος μας»!

Και όχι μόνο με καμάρι, αλλά και ως προειδοποιητική απειλή για τους όποιους προ των πυλών μας επίδοξους καταπατητές των εθνικών μας δικαίων.

*      *      *

Δίκαιον και πρέπον στο σημείο αυτό θεωρώ το να γίνω πιο συγκεκριμένος σχετικά με τους δημιουργούς του Ηρώου: Σύμφωνα με ασφαλείς πληροφορίες, εμπνευστής της Ιδέας ανέγερσης του μνημείου ήταν ο Γεώργιος Νικ. Ζαχαράκης ή Τσιγαράς (επαγγελματικό προσωνύμιο), ανάπηρος από τα δεκατρία του λόγω πολιομυελίτιδας. Η διαδικασία για την ανέγερση του μνημείου ξεκίνησε από το Σύλλογο Πρινιανών Μυλοποτάμου Ρεθύμνης με την επωνυμία «Ο Προφήτης Ηλίας» με έδρα την Αθήνα και Πρόεδρο τον αείμνηστο Νικόλαο Μιχ. Αποστολάκη, σε απόλυτη συνεργασία με τον τότε Πρόεδρο του χωριού και αείμνηστο σήμερα Γιάννη  Νικ. Ζαχαριουδάκη (Μακρυγιάννη) και με άλλους δραστήριους τοπικούς παράγοντες^. συνεργασία, που τελικά ευοδώθηκε χάρη στη Μαρία Αποστολάκη, που παραχώρησε δωρεάν τον  οικοπεδικό χώρο στη μνήμη των γονέων της Ιακώβου και Μελπομένης Αποστολάκη. Η ευγνωμοσύνη όμως των απανταχού Πρινιανών θα ανεγείρει το ΗΡΩΟΝ με Πρόεδρο τότε της Κοινότητας τον Κωνσταντίνο Κων. Παρασύρη. Τα εγκαίνια έγιναν στις 16 Αυγούστου 1986, χρονολογία ορόσημο καθώς συνδέεται και με την επίσημη μετονομασία του οικισμού από Πρινές σε Αρχαία Ελεύθερνα,  για ανάδειξη της βαθιάς σύνδεσης του τόπου με την ένδοξη αρχαία πόλη.

*      *      *

Ενώπιον του Ηρώου ο εκάστοτε επισκέπτης-προσκυνητής έχει την ευκαιρία:

- Να σ τ ο χ α σ τ ε ί και να αναστοχαστεί την τεράστια αξία της ιστορικής μνήμης και την τερατώδη απαξία της ιστορικής αμνησίας, που μετατρέπει τον άνθρωπο σε καλλωπιστικό φυτό που οι ρίζες του δεν χώνονται στη γη αλλά περιορίζονται στη γλάστρα και εύκολα μετατοπίζεται.

- Να σ τ ο χ α σ τ ε ί  ότι στην άρμη της μνήμης συντηρούνται οι άρρηκτοι αρμοί της φιλοπατρίας ή ότι τα άτια της Μνήμης μάς οδηγούν  στα μονοπάτια του χρέους και να  μονολογήσει: «Θυμάμαι κι ενεργώ, άρα υπάρχω», ως δυναμική παραλλαγή και προϋπόθεση του καρτεσιανού «Σκέφτομαι, άρα υπάρχω»).

- Να σ τ ο χ α σ τ ε ί  ότι  τέτοιοι «κουζουλοί κάνουν την Κρήτη αθάνατη», κατά την εμβληματική φράση του Νίκου Καζαντζάκη.

- Να σ τ ο χ α σ τ ε ί ότι πολλοί από αυτούς είχαν τη δυνατότητα της μη συμμετοχής ή της αποχώρησης  (π.χ στο Αρκάδι) και «προέβλεπαν» ότι στο τέλος «οι  Μήδοι θα διαβούνε», όμως παρέμεναν στις θέσεις τους, «Ποτέ από το χρέος μη κινούντες», όπως οι Θερμοπυλομάχοι του Καβάφη.

-Να σ τ ο χ α σ τ ε ί  ότι η πλάκα αυτή με τα ονόματα των πεσόντων Πρινιανών δεν είναι απλώς ένας κατάλογος ονομάτων, αλλά ένας καθρέφτης της συλλογικής μας πορείας, που αντανακλά τις δάφνες και τις πικροδάφνες, τους θριάμβους και τους ιάμβους, τις τιμές και τα τιμήματα της Νεότερης Ιστορίας μας, τροφοδοτώντας και ανατροφοδοτώνας την κριτική και την αυτοκριτική μας, τη γνώση και την αυτογνωσία μας, καθώς μας προκαλεί να αναλογιστούμε τα λάθη και τα πάθη του παρελθόντος, το κόστος της διχόνοιας της «δολερής», κατά το Σολωμό, και την αξία της ομόνοιας. Παράλληλα με τις αντίστοιχες σελίδες της νεότερης ιστορίας της πατρίδας μας προσκαλεί τη μνήμη μας και συνειρμικά σε πάμπολλους συγγραφείς και λογοτέχνες που ασχολήθηκαν με τις σελίδες αυτές (και πολλοί από αυτούς τις έζησαν ως βιώματα). Αυτά τα έχουν, φυσικά, υπόψη τους οι εκπαιδευτικοί.

-Να σ τ ο χ α σ τ ε ί ότι ο πατριωτισμός δεν περιορίζεται μόνο σε πολεμικά πεδία αλλά εξακτινώνεται σε όλες τις πτυχές και τα πεδία της κοινωνικής ζωής εν καιρώ Ειρήνης, από τη φτωχή μάνα που αγωνίζεται με αυταπάρνηση για να μεγαλώσει τα παιδιά της μέσα σε μια χώρα με τεράστιο δημογραφικό πρόβλημα, μέχρι το δασοπυροσβέστη που με αυταπάρνηση παλεύει με τις αδηφάγες φωτιές που απειλούν να μετατρέψουν τα πάντα σε στάχτη, και κάποιες φορές βγάζουν το…άχτι τους σ’ αυτόν. Η επικαιρότητα ευνοεί, νομίζω, τους συγκεκριμένους πικρούς συνειρμούς!...

-Να σ τ ο χ α σ τ ε ί ότι τώρα και 40 χρόνια η μαρμάρινη στήλη με την όρθια στάση της οπτικοποιεί την όρθια στάση των «μεγάλων» που αγωνίστηκαν υπέρ πάτρης σε αντίστιξη προς τους «ελάχιστους», που ενεργούν υπέρ πάρτης. Η επικαιρότητα ευνοεί, νομίζω, και πάλι τους συγκεκριμένους πικρούς συνειρμούς!...

- Να σ τ ο χ α σ τ ε ί ότι στο μικρό αυτό «αλωνάκι» περιέχονται  οι «μεγάλες ουσίες» της ζωής (για να χρησιμοποιήσω την φράση του εθνικού μας ποιητή Διονυσίου Σολωμού από τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» του): αξιοπρέπεια, ηθικό μεγαλείο, εσωτερική ελευθερία, φιλοπατρία, αγωνιστικότητα, υπέρβαση του «Εγώ», εθελοθυσία…

Κλείνω με την επιγραμματική σύσταση του Ζαχαρία Κ. Βολτυράκη, τη χαραγμένη στη στενή πλευρά της μνημειακής πλάκας:

Διαβάτη που κοντοσταθείς

σε τούτο το μνημείο

τσ’ ήρωες δες που πέσανε

στση μάχης το πεδίο.

Μη βγάλεις αναστεναγμό,

μα το σταυρό σου κάνε,

τα ιδανικά που πίστεψαν

άδικα… να μην πάνε.

«Άδικα… να μην πάνε»! Έτσι μόνο οι καραδοκούντες στα κράσπεδα και τις παρυφές της πατρίδας μας, εάν κοτίσουν να «υπερβούν τα εσκαμμένα», θα… σπάσουν τα μούτρα τους πάνω στα τείχη από μαρμαρόπλακες-ασπίδες του πατριωτισμού των Ελλήνων, όπως αυτή που έχουμε μπροστά μας!