Η ενέργεια δεν είναι απλώς ένα οικονομικό αγαθό. Είναι ζήτημα εθνικής ασφάλειας, γεωπολιτικής ισχύος και κρατικής ανεξαρτησίας. Καμία χώρα που σέβεται τη στρατηγική της αυτονομία δεν εγκαταλείπει βιαστικά τους εγχώριους ενεργειακούς της πόρους χωρίς να έχει εξασφαλίσει αξιόπιστες εναλλακτικές. Κι όμως, αυτό ακριβώς έκανε η Ελλάδα με την απολιγνιτοποίηση.
Για δεκαετίες, ο ελληνικός λιγνίτης αποτέλεσε τον πυλώνα της ηλεκτροπαραγωγής της χώρας. Με τα κοιτάσματα της Δυτικής Μακεδονίας και της Μεγαλόπολης, η Ελλάδα διέθετε ένα στρατηγικό πλεονέκτημα: μπορούσε να παράγει ηλεκτρική ενέργεια από δικούς της πόρους, χωρίς να εξαρτάται αποκλειστικά από τις διαθέσεις των διεθνών αγορών και τις γεωπολιτικές αναταράξεις.
Η βεβιασμένη απολιγνιτοποίηση ανέτρεψε αυτή την ισορροπία. Αντί η χώρα να περάσει σταδιακά σε ένα νέο ενεργειακό μοντέλο, επέλεξε να κλείσει μονάδες παραγωγής προτού διασφαλίσει επαρκείς εναλλακτικές λύσεις. Το αποτέλεσμα ήταν η αυξημένη εξάρτηση από εισαγόμενο φυσικό αέριο και η μεγαλύτερη έκθεση στις διεθνείς κρίσεις.
Η ενεργειακή κρίση που ακολούθησε στην Ευρώπη ανέδειξε με σκληρό τρόπο τις αδυναμίες αυτής της επιλογής. Οι τιμές του φυσικού αερίου εκτοξεύθηκαν, το κόστος ηλεκτρικής ενέργειας αυξήθηκε δραματικά και νοικοκυριά και επιχειρήσεις βρέθηκαν αντιμέτωπα με πρωτοφανείς επιβαρύνσεις. Η χώρα που διέθετε εγχώριο καύσιμο βρέθηκε να εξαρτάται ολοένα περισσότερο από εισαγωγές.
Παράλληλα, ολόκληρες περιοχές που στήριξαν επί δεκαετίες την ηλεκτροδότηση της Ελλάδας βρέθηκαν σε αδιέξοδο. Η Δυτική Μακεδονία και η Μεγαλόπολη αντιμετώπισαν απώλειες θέσεων εργασίας, οικονομική συρρίκνωση και αβεβαιότητα για το μέλλον. Η υπόσχεση μιας δίκαιης μετάβασης αποδείχθηκε δυσκολότερη στην πράξη από ό,τι στα σχέδια.
Ασφαλώς, η προστασία του περιβάλλοντος και η μείωση των εκπομπών αποτελούν αναγκαίους στόχους. Όμως η ενεργειακή μετάβαση απαιτεί ρεαλισμό, σχεδιασμό και ισορροπία. Η εγκατάλειψη ενός εγχώριου πόρου πριν υπάρξει επαρκής ενεργειακή υποκατάσταση μπορεί να δημιουργήσει νέες εξαρτήσεις αντί να ενισχύσει την ανθεκτικότητα της χώρας.
Η ιστορία διδάσκει ότι τα κράτη που παραχωρούν τον έλεγχο της ενέργειάς τους περιορίζουν και την ελευθερία των επιλογών τους. Το κρίσιμο ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν η Ελλάδα έπρεπε να προχωρήσει σε ενεργειακή μετάβαση, αλλά αν το έκανε με τρόπο που διασφάλιζε την οικονομική αντοχή, την κοινωνική συνοχή και την ενεργειακή ασφάλεια.
Η συζήτηση για την απολιγνιτοποίηση δεν αφορά το παρελθόν. Αφορά το μέλλον της χώρας: ποιος ελέγχει την ενέργεια, ποιος πληρώνει το κόστος και πόσο αυτάρκης θέλει να είναι η Ελλάδα στον 21ο αιώνα.
