‘’Φωνάζω τη μνήμη να θυμηθεί, περμαζώνω από τον αέρα τη ζωή μου, στέ- κουμαί σαν στρατιώτης μπροστά στον στρατηγό καί κάνω την αναφορά μου στον Γκρέκο. Γιατί αυτός είναι ζυμωμένος από το ίδιο κρητνκό χώμα με μέ­να, καί καλύτερα απ' όλους τους αγωνιστές που ζουν ή έχουν ζήσεί μπορεί να με νιώσει. Δεν αφήκε κί αυτός την κόκκινη γραμμή απάνω στις πέτρες; (Αναφορά στον Γκρέκο)

Ο κορυφαίος νεοέλληνας πεζογράφος και δραματικός συγγραφέας με οικουμενική αναγνώριση, διήλθε ως φαίνεται τον πνευματικό του βίο κά­τω από επώδυνες ή πικρές αντίστοιχα περιστάσεις. Η ζωή του και ο ζήλος του στο τουρκοκρατούμενο Ηράκλειο το 1883, αποτέλεσε την αφετηρία των συλλογισμών του, όπως αποτυπώνεται στα πρωτόλεια ποιήματά του δημοσιευμένα στο τύπο αρχικά με το ψευδώνυμο "Πέτρος Ψηλορείτης" Ο βιωματικός κύκλος και κόσμος του αντίστοιχα πλουτίζεται με την στροφή στη γραφή μυθιστορημάτων, όπου κυριαρχούν ήρωες και δράμα­τα, τυπωμένα ήδη στη μνήμη του λαού. Ήδη η ψευδωνυμική του παρουσία (Π. Ψηλορείτης) συνδέεται με ότι συνεπήρε του νου του ,την Κρήτη και τα έργα της (Αναφορά στον Γκρέκο, Καπετάν Μιχάλης κ. ά). Η άλλη διάστα­ση των βιωμάτων του η οποία έχει σχολαστικά ερευνηθεί, είναι οι ποικί­λες ταξιδιωτικές εμπειρίες του (Ταξιδεύοντας). Όπως εξάλλου θα πει στην Αναφορά στον Γκρέκο 156 : " μία από τις μεγαλύτερες λαχτάρες της ζωής μου στάθηκε πάντα το ταξίδι. Να δω, ν'αγγίξω άγνωρα χώματα, να μπω να κολυμπήσω σε άγνωρες θάλασσες, να γυρίσω τη γης καί να μη χορταίνω καινούριες στεριές καί θάλασσες κί ανθρώπους κί ιδέες καί να τα βλέπω όλα για πρώτη φορά"

Εστιάζοντας τις παρατηρήσεις μας στη βιωματική λέξη του Κ., όπως α­ποτυπώνεται στα έργα του, καταθέτουμε ορισμένες σκέψεις που ευελπι- στούμε να αποτελέσουν την απαρχή ευρύτερης έρευνας με θέμα την ¹¹ ιδιωματική γλώσσα ¹¹ του Καζαντζάκη.

Η Κρήτη όπως προ είπαμε αποτέλεσε το μέγα μείγμα εμπειριών ( με συνεπήρε η πνοή της Κρήτης και προσπάθησα ως άνθρωπος και ως συγ­γραφέας να πολεμήσω για την ειρήνη, τη λευτεριά, την ειρήνη και την α­ξιοπρέπεια του ανθρώπου", θα γράψει σε γράμμα του προς την επιτροπή του απονεμηθέντος βραβείου ειρήνης στη Βιέννη.

Ωστόσο η έκταση της βιωματικής^[1] αναζήτησης του συγγραφέα είναι δύσκολο να ερμηνευθεί, αν δεν επιστρέφουμε στην κρηταγένειά του. Τού­το τεκμαίρεται από το γεγονός ότι τα έργα του διαπνέονται από δυο πυ­λώνες σκέψεις, τις προσωπικές κι εκείνες των ηρώων του περιπέτειες. Ε­πίσης το γεγονός ότι η βιοθεωρία του υπήρξε σαφώς επηρεασμένη απο σημαίνοντες ευρωπαίους φιλόσοφους (Μπέρξον, Νίτσε, Σοπενάουερ). Ο άνθρωπος λοιπόν που χτίζεται και χτίζει ποικιλόμορφα μέσα του, ο οδυσ- σέας της ζωής, δεν είναι ούτε Έλληνας ούτε Κρητικός, είναι και τα δυο μαζί, είναι Κρητικός. Το επίθημα ωστόσο της βιωματικής του σχέσης με τη ζωή είναι η πίστη στην αλληλεγγύη των ανθρώπων, η μετουσίωση της σάρκας σε πνεύμα, γενόμενη σε κλίμα μοναξιάς, ερημιάς και φτώχειας, όπως θα γράψει σε γράμμα στον Γεώργιο Παπανδρέου.

Οι κρητικοί λοιπόν πρωτοστατούν στις εμπειρίες του : αυτοί, γράφει, τρώνε όχι μόνο τα αυγά με τα τσόφλια αλλά και τα τσουκάλια που τα βρά- ζ,ουν...εκείνοι ως άνθρωποι είναι είτε μπακιρένια είτε πήλινα τσικάλια, άμα είσαι πήλινο και ραγίσεις δεν ξανακολλάς πια". Στοιχεία που ενδυναμώ­νουν την βιωματικότητά του είναι η περηφάνια και η αλήθεια, όπως έλεγε η δεύτερη σύζυγός του Ελένη Σαμίου.

Επιχειρώντας ίσως ως ενδεικτικό παράδειγμα την ανίχνευση βιω­ματικών στοιχείων στον άξονα : καζαντζάκης- κρήτη- κρητικοί, θα ανα­φερθούμε κυρίως στο έργο του Αναφορά στον Γκρέκο ως το κατ'εξοχήν έργο, δίπολο και καθρέφτης μαζί, ανάμεσα στην περιπετειώδη οικογενει­ακή ζωή και στους ήρωες του έργου. Πρόκειται για μια "ποιητική αυτοβι­ογραφία" που εκδόθηκε τέσσερα χρόνια από το θάνατό του. Η βίωση ει­κόνων από την Κρήτη του καιρού του συμφύρεται με την ομολογία της λογοτεχνικής του μεθόδου : "διάβαζα συναξάρια, άκουγα παραμύθια, έπαιρνε το αφτί μου κουβέντες κι όλα μεταμορφώνονταν μέσα μου..". Ο θάνατος δεν τον άφησε να τελειώσει τούτο το οδοιπορικό μνήμης και α­γώνα. Η διορία που ζητούσε από το Θεό, ο 74χρονος τότε συγγραφέας δε του δόθηκε, ενώ ήλπιζε πως δύναται να διανύσει με πόνο και αίμα πολύ χρόνο ανάμεσα στους ανθρώπους και την ολοκλήρωση της.

Τα πρώτα αναγνώσματα του Κ. ήταν φυλλάδες αγίων^[2]. Συγκεκριμένα η "Αγία Επιστολή^[3]", όπως εξάλλου μαρτυρείται στο 8° βιβλίο στην Ανα­φορά στον Γκρέκο. Τα παιδικά παιγνίδια αντικαθίστανται ίσως πρόωρα με θρησκευτικά κείμενα, " διάβαζα συναξάρια, άκονγα παραμύθια, έπαιρνε τα'αφτί μου κουβέντες κι όλα μεταμορφώνουνταν και παραμορφώνουνταν μέσα μου...", διαβάζουμε στον Ασυμβίβαστο (1977).

Στα έργα του ακολούθως συρρέουν πλήθος εικόνων, αποσπάσματα εκ­κλησιαστικών ακολουθιών, δοσμένα σ' ένα πολυπρισματικό καθρέπτη, όπου κυριαρχεί η λαϊκή αντίληψη για τις θρησκευτικές παραδόσεις, κυρί­ως αγιολογικές. Στον Καπετάν Μιχάλη αναφέρει σχετικά για τη μορφή του Αγίου Μηνά, πολιούχου του Μεγάλου Κάστρου. Εκείνος που δεν αφή­νει απάτητο κανένα σοκάκι, φεύγοντας σιωπηλά από το εικόνισμά του και περνώντας από τις πόρτες των ανθρώπων που με αγωνία περιμένουν άγρυπνοι τη γιατρειά τους. Κι άμα τελειώσει την αποστολή του, επιστρέ­φει στο κόνισμά του (για τη σχέση του Κ. με τον λαϊκό πολιτισμό : Κ. Ρω­μαίος, Ν. Εστία, Στ. Αποστολάκης, Θ. Δετοράκης κ. α").

Εξάλλου η διετής μαθητεία του συγγραφέα σε κλειστό γαλλικό σχολείο της Νάξου, αποτέλεσε το πρόκριμμα αλλά και την ενσυνείδητη τάση του να στραφεί και να δημιουργήσει σε ησυχαστήριους μοναστικούς τόπους (το θέμα της σχέσης του Κ. με το βυζάντιο έχει επαρκώς μελετηθεί από τον Θ. Δετοράκη, Παλίμψηστον 4 1987).

Κατ'επέκταση της μαθητείας και συνάμα βίωσης του Κ. με την βυζαντι­νή γλώσσα, μορφολογικά αξίζει να παρατηρήσει κανείς του τίτλους πολ­λών έργων (Νικ. Φωκάς, Παλαιολόγος, Ιουλιανός).

Οι παραπάνω επισημάνσεις ίσως προβληματίζουν τον μελετητή αν και σε ποιο βαθμό ο Κ. ενστερνίζεται βιωματικά ζυμώνεται με τη λέξη, αφού σε αρκετές περιπτώσεις δε τις δημιουργεί πρωτογενώς, τις ακούει, τις με­ταπλάθει, τις ζωογονεί, όπως στην περίπτωση της συνομιλίας του με τον Πρεβελάκη. Ωστόσο είναι γνωστές οι λεξικογραφικές του συμβολές, όπως η απόπειρα ολοκλήρωσης του λεξικού καθαρεύουσας δημοτικής σε συ­νεργασία με τον Πρεβελάκη, ούτε προφανώς ανάλογη προσπάθεια με τον γάλλο γλωσσολόγο Andre Mirambel.

Τον συνεπαίρνει ίσως η Οδύσσεια^[4], ένα μακρύ μεθομηρικό ταξίδι, όπου ο κόσμος γίνεται τραγούδι γιαυτόν : ήλιε γορφο παίγνίδίομάτη μον, φρογό λαγωνικό μου, την άγρη π'αγαπώ ξετόπωσε καί πάρ'την του κυνηγού, κί ό τι τηράς στη γης μαντάτευε κί ό τι γροικάς μολόγα, (καί παρακάτω)...κί αγά­λια, με το παίξε γέλασε καί το βαθύ κανάκι, πέτρες, νερό, φωτιά καί χώμα­τα θα γίνουν όλο πνέμα"στίχοι 23 κ. ε.

Η λέξη, η φράση, το μικροκείμενο στον Κ. εκφράζουν, κατά τη γνώμη μου, την διατύπωση πρότερων ιδεών(ένα είδος πλατωνισμού), όπου εκεί­νες σαρκώνονται σε αισθητές εμπειρίες, γεμάτες ζωντάνια, καθρεφτί- σματα της λαϊκής καθημερινής ζωής. Η βιωματική αρματωσύνη του συγ­γραφέα συνοψίζεται σε κάποιες σταθερές, νομίζω ερευνητέες γλωσσικά και όχι μόνο. Μερικές μόνο μπορεί να είναι: α. η πολύσημη χρήση συνθέ­των λέξεων με αναφορές σε περιστάσεις της λαϊκής ζωής (ουρανομήκης, αντροχωρίστρα, θεοφονιάς), με την παρατήρηση ότι συνήθως τα σύνθετα εκφράζουν τροπική αντίθεση, το ένα δεν συμβιβάζεται με το άλλο (για το θέμα αυτό έχουμε την θαυμάσια εργασία του Χρ. Χαραλαμπάκη^[5] δημοσι­ευμένη στην Ν. Εστία και αναδημοσιευμένη στο βιβλίο του : Νεοελληνι­κός Λόγος με τον γενικό τίτλο ' 'τα ιδιωματικά στοιχεία στην νεοελληνική

Λογοτεχνία", β. παρεμφερής μορφολογικά εντοπίζεται και η χρήση επι­θέτων δαιμονόδαρτος, αετογοργομάτης, αστραπονούσης, ενώ κατά τον Πρεβελάκη, ο Κ. χρησιμοποίησε περί τα 200 επίθετα στην Οδύσσεια.

Επανέρχομαι στην αρχική σκέψη για την βιωματική σκέψη και γλώσσα του κρηταγενή συγγραφέα : μια ενδελεχέστερη μελέτη του γλωσσικού κύκλου γραφής, μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι υπακούει ως φωνολογι­κή σύνθεση στον κύκλο της ζωής, γέννηση- ωρίμανση- θάνατος, στη δίνη καθένα των αντιθέσεων, αντροχωρίστρα, αλαφρόστατος κ.ά.

Και πάλι στην Αναφορά στον Γκρέκο^[6] θα πει "ο σκληρός λόγος κουφο- δρόμησε μέσα μου, ol θύμησες ξεκίνησαν καί σπρώχνει η μία την άλλη καί βιάζονται". Φαίνεται πως οι Λέξεις, ο νους, η καρδιά, η ζωή και ο θάνατος, όλα στ γης πατούνε.

Ωστόσο η στροφή στη βαθύτερη σχέση του με την κρητική διάλεκτο, μά­να και τροφό των λέξεών του, θα γίνει περισσότερο εμφανής στο "Συμπόσιον^[7]" (Βερολίνο 1922), προάγγελο της Ασκητικής. Εδώ ο συγγρα­φέας ονομάζεται Άρπαγος και ποδηγετεί εύστοχα τη ζύμωση της λέξης που πλάθει τελικά σαν κεράμιο σκεύος (οι συνειρμοί λέξη-χώμα-σκπεψη- ζωή-λόγος).

Ιδού ένα απόσπασμα : "ένα πρωί σ' ένα νησί κατεβαίνοντας στάκρογίάλί, είδα ένα μεγάλο σβώλο πηλό να τον ζυμώνει με αδρά ψημένα χέρια ο αργάτης . Καί ξαφνικά να υψώνεται στον τροχό, να χορεύει νικώ­ντας τη βαριά του φύση καί να παίρνει όλα τα θαύματα της περιστροφής σαν να ήταν πνέμα, σαν νάταν βόστρυχος από φωτίά-τέτοία να νιώθω μέσα μου ένα χέρι να με συντρίβει".

Ο Κ. σκέφτεται και ζυμώνει αυτά που βλέπει, σαν ταξιδεύει, καθώς οι Λέξεις συνωστίζονται όσα και τα ταξίδια του.

Η "εμπαθής" στροφή του προς τη γλώσσα των βιωμάτων δεν τεκμαίρε- ται μόνο από την θητεία του, ως προείπαμε, στη σύνταξη Λεξικού αλλά και στη διαρκή δοκιμασία του σε περιόδους γλωσσικών αγώνων και αμφι­σβητήσεων. Θήτευσε στη Νέα Σχολή του Παλαμά, σε εποχή και ακμή δυο εξεχόντων Λογοτεχνών, του Ρο'ίδη και Παπαδιαμάντη, με βαθύτερα ω­στόσο δημοτικοφανή στοιχεία. Εν τελεί εξήλθε "νικητής" , με την έννλοια ότι συντάχθηκε με τους εν τέλει με τους αντιπάλους το Ψυχάρη^[8], αφού ξεκάθαρα πλέον θεμελιώνει ή εξαρτά την ποιότητα του γραπτού λόγου από την προφορική γλώσσα. (όπως εξάλλου θα πει σε ομιλία του το 1909 στο Ηράκλειο ως πρόεδρος του συλλόγου δημοτικιστών "ο Σολωμός).

Η γλώσσα^[9] του Κ. είναι κατ'ουσίαν ένα στερέωμα της δημιουργικής φύ­σης : άνθρωποι, ζώα, πουλιά, λουλούδια, όλα υα πλάσματα του Θεού, ό­πως είχε εξάλλου βιώσει από τα μελετήματά του, μικρές φωτιές αγάπης για τον άνθρωπο και τη μοίρα του.

Γιαυτό στον Πρωτομάστορα θα πει "πολλές στιγμές κάποτε σπάνε μέσα μας, βγαίνουν όξω στο φως, ελευτερώνουν έτσι την ψυχή που κρύβουν".

Θα ολοκληρώσω τούτο το ρομαντικό ίσως ταξίδι που ζητεί και αξίζει πολλές όχι μόνο γλωσσικές μα κυρίως γλωσσικές αποκαλύψεις με ένα απόσπασμα από το ^[10] Ταξιδεύοντας-Αγγλία, έκδ. Ελένης Καζαντζάκη, Αθήνα 1969, ως ένα ακόμη τεκμήριο της βιωματικής πορείας του συγγρα­φέα : στο παραπάνω έργο μνημονεύει τη συνάντησή του με τον Πέτρο Βλαστό (1879-1941), εκλεκτό νεοέλληνα και διανοούμενο της διασποράς ο οποίος επηρέασε σημαντικά τα ελληνικά γράμματα της εποχής του. Αξί­ζει να σημειωθεί ότι ο ίδιος αλληλογραφούσε με τον Ψυχάρη, ανήκε στον κύκλο του εμπορικού οίκου Ράλλη στις Ινδίες, όπου συσπείρωνε σημαίνο- ντες δημοτικιστές του 20 αιώνα (Αλ. Πάλλης, Εφταλιώτης, Αμβρόσιος Βλαστός κ. ά), όπως μας πληροφορεί ο Αλέξανδρος Αργυρίου.

'"Να γυρίζεις, γράφει την Ελλάδα με τεντωμένο αυτί, ν'ακούς απ'το στόμα του λαού τη λέξη παρθένα ακόμα χιλιάδες χρόνια αμουτζάλωτη απ το με­λάνι, καί να την παίρνεις μαζί σου, όπως κλέφτουνε τη γυναίκα που αγα­πούμε, με κουρσάρικη αναγάλλία ! Να σκαρφαλώνεις βουνά, να πεινάς, να διφάς, νάσαι κατάκοπος και ξαφνικά να τα ξεχνάς όλα γιατί αντάμωσες, ένα βοσκό και σε φίλεφε μιαν άγνωστη περίλαμπρη λέξη ! Μονάχα όποιος αγαπάει τη δημοτική γλώσσα με τόσο πάθος νιώθει πως δεν πειράζει που παλεύει χωρίς βοήθεια μέσα στην αμάθεια, την τεμπελιά καί την αδιαφορία της ράτσας του".

Η κρηταελΛηνική γλώσσα γραφής (κατά την γλωσσολόγο Ειρήνη Φιλιπ- πάκη) εμπεριέχει τελικά ένα ιδιότυπο ασκητισμό, όπου η τέχνη του λόγου ακολουθεί τους κυματισμούς της ζωής ως την άβυσσο ενός ανείπωτου κό­σμου. Και τα έσχατα λόγια του Κ. (Αντίπολις, 4-6-1957) : " Θέλω να πε- θάνω στην Κρήτη. Είναι η γη μου. Εκεί στο Κάστρο. Κί αν δεν προφθάσω να πεθάνω εκεί, εκεί θέλω να με βάφουνε. Το σώμα της Κρήτης έφτιασε το αί­μα μου, αυτό θέλω να το πιεί".

Εδώ τον περίμεναν οι άνθρωποί του, όχι μόνο όσοι ομοθυμαδόν επρό- κειτο να τον τίμησαν επιτάφια αλλά τα πρόσωπα που είχε ζήσει στην παιδική του ηλικία. Αυτά που λέγει ο ίδιος μάχονταν ν'αναστήσει στον Καπετάν Μιχάλη της παιδικής του ηλικίας. Ειαυτά, συνεχίζει πασχίζε να γράψει δυο τρεις γραμμές, αξίζουν μια μικρή θέση στον ήλιο, ένα καλό λόγο. Ποιος να γράψει γιαυτούς ; Και τα παιδιά τους και τα αγγόνια τους, τους ξέχασαν". Άραγε μόνο εκείνους αφορούσε αυτή η επιθυμία ;

Ο μεγάλος λογοτέχνης που τιμάται ανά τον κόσμο και δη από την Εται­ρεία Φίλων, "έζαινε" κρυφά μα μαστορεμένα, όσα σαν μύρια κύματα έγι­ναν σελίδες λόγου και τέχνης για την οικουμένη των αναγνωστών του, φυτώριο γαρ και η παρούσα εσπερίδα.