«Σταφύλια της οργής» Τζων Στάϊμπεκ

Το δοκίμιο για τους φτωχούς ανθρώπους γράφτηκε με διαφορετι­κό πνεύμα. Ούτε για να εξηγήσει τη φτώχεια σύμφωνα με κάποιο σύστη­μα σκέψης, ούτε για να αποτελέσει ένα μνημείο που θα συντροφέψει, ας πούμε, το Κεφάλαιο μέσα στο νεκροταφείο των εξαντλημένων ιδεών.

Μπορώ με εντιμότητα να πω ότι έχω δει από κοντά και έχω μελετήσει τη βία, ενώ περιστασιακά υπήρξα και εγώ θύμα της. Αλλά δεν μπορώ να πω ότι υπήρξα φτωχός. Αυτό που νιώθω σε σχέση με αυτό το γεγονός δεν είναι ενοχή, αλλά απλή ευγνωμοσύνη. Ο Τζακ Λόντον και ο Τζορτζ Όργουελ έζησαν και οι δυο ως φτωχοί, αλλά κατάφεραν να μας χαρίσουν τους Ανθρώπους της αβύσσου και τους Άθλιους τον Παρισιού και του Λονδίνου ακριβώς γιατί ξέφυγαν από εκείνη την κατάσταση.

Τα καλά βιβλία πηγά­ζουν από τη φτώχεια και τη μνήμη της. Έχουν γραφτεί αριστουργήμα­τα από όσους απαρνήθηκαν τα εγκόσμια (χριστιανούς μονάχους, βουδι­στές σοφούς ερημίτες) ή από ανθρώπους που έπεσαν σε σχετική ένδεια, όπως ο Οβίδιος στην εξορία του. Πόσα από αυτά τα τελευταία όμως αντιμετωπίζουν το θέμα της ισόβιας αθέλητης φτώχειας; Τα σταφύλια της οργής, ένα από τα καλύτερα βιβλία για τους φτωχούς που έχω διαβάσει ποτέ, το οποίο σίγουρα κάτι οφείλει στη φτωχική καταγωγή του Στάινμπεκ.

Επιτυγχάνει το σκοπό του επειδή συνδυάζει τη μεγαλόψυχη ταύτιση του συγγραφέα με το θέμα του, τη γνωριμία του με τη ζωή των εργατών _ από την Οκλαχόμα, την παιδεία του και, σίγουρα, την άνεση χρόνου που ήταν σε θέση να «αγοράσει» και που του επέτρεπε να γράφει να και να σκέφτεται.

Η τραγική ένταση του Τζέιμς Ειτζ

Αφήστε μας να εξυμνήσουμε τους διάσημους άνδρες είναι μια ελιτίστικη έκφραση πόθου για ισοπολιτεία. Η τραγική ένταση ανάμεσα στο στόχο του και στα μέσα του, συνεισφέρει ουσιαστικά στο μεγαλείο του. Η συμπάθειά του προς τους κομμουνιστές, αποδεικνύει την αφέλειά του, χωρίς την οποία δε θα υπήρχε αυτό το μεγαλείο· γιατί, παρά τον ασυγκράτητο διανοουμενισμό του, ουσιαστικά είναι ένα ξέσπασμα παιδιάστικης αγάπης, εκείνης της αγάπης που ωθεί το παιδί να πιαστεί από τα πόδια ενός ξένου.

Τι άλλο μπορεί να κάνει ο ξένος παρά να χαϊδέψει χαμογελώντας το κεφαλάκι του παιδιού; Ελάχιστοι από τους ανθρώπους που αναφέρονται εκεί θα μπορού­σαν να το έχουν διαβάσει, πόσο μάλλον να το έχουν γράψει. Ο Τζέιμις Έιτζι θέλησε να τους γνωρίσει, να βιώσει, έστω και εν μέρει, αυτό που έκα­ναν· τους συμπονούσε κι έτσι προσπάθησε, με όλο το δαιμόνιο και απελπισμένα ανανταπόδοτο πάθος που τον χαρακτήριζε, να μας κάνει κι εμάς να τους συμπονέσουμε. Αυτό εξηγεί και την αναγκαιότητα των φωτογραφιών του Γουόκερ Έβανς που συνόδευαν το βιβλίο, οι οποίες κατέγραφαν τη φτώχεια εκείνων των επίμορτων καλλιεργητών και των οικογενειών τους με τρόπο γαλήνιο, αδιάψευστο, σπαρακτικό, αναπόδραστο.

Το όλο εγχεί­ρημα αυτοχειριάζεται επανειλημμένα. Είναι επιτυχές διότι αποτυγχάνει. Και αποτυγχάνει διότι αποτελείται από δύο πλούσιους ανθρώπους που παρατηρούν τις ζωές των φτωχών. Τα πόδια του ξένου είναι προσιτά, αλ­λά ο ίδιος ο ξένος είναι πελώριος και τόσο ψηλός και απομακρυσμένος μέ­σα στη φτώχεια του, που δεν μπορεί να γίνει αντιληπτός με τον εύκολο τρόπο με τον οποίο οι παρατηρητές μπορούν να δουν ο ένας τον άλλο.

Αν αυτή η ευκολία υπήρχε στην απεικόνιση του θέματος του βιβλίου, το αποτέλεσμα θα ήταν γεμάτο συγκαταβατικότητα. Γι’ αυτό το λόγο, ο Έιτζι ενισχύει την ειλικρίνειά του σε σημείο αυτό-απέχθειας, ενώ ο Έβανς καταφεύγει στην αποκαλυπτική λακωνικότητα της φωτογραφίας. Μια εικόνα αξίζει χίλιες λέξεις, αναμφίβολα, αλλά ποιες χίλιες ακριβώς; Η δική σου λεζάντα είναι ίδια με τη δική μου; Ένας φτωχός σε κοιτάζει μέσα από μια σελίδα. Δεν θα τον συναντήσεις ποτέ.

Είναι άραγε βλοσυρός, απειλητικός, θλιμμένος, αποκρουστικός, αποφασισμένος, εξουθενωμένος, αδάμαστος, περήφανος, όλα τα παραπάνω; Τι στ’ αλήθεια μπορείς να μάθεις γι’ αυτόν από το πρόσωπό του; Όσο για τον φωτογράφο, εκείνος δε χρειάζεται να καταλήξει κάπου.

Τα σταφύλια της οργής είναι ένα πιο λαϊκό έργο. Και μάλιστα το διάβασαν και οι άκληροι εργάτες γης που είχαν μεταναστεύσει από την Οκλαχόμα στην Καλιφόρνια, ενώ είχαν την οδυνηρή απόλαυση να αναγνωρίσουν τον εαυτό τους μέσα του. Αλλά για να δημιουργηθεί το όμορφο εφέ του μυθιστορήματος, χρειάστηκαν άπειρες ώρες του δικού τους μόχθου.

Μπορεί οι μετανάστες στους καταυλισμούς της Καλιφόρνιας να έζησαν και κάποιες ώρες όπου δεν είχαν τίποτα να κάνουν, αλλά η απραξία τους αυτή δεν ήταν ποτέ ελεύθερος χρόνος: η έγνοια, ο υποσιτισμός, η έλλειψη χώρου, ο αναλφαβητισμός και οι συναφείς βλάβες που επέφερε η φτώχεια κατέστησαν «μη τυχαίο» (όπως θα έλεγε ένας μαρξιστής, αν και όχι σε αυ­τί το ιστορικό πλαίσιο) το γεγονός ότι το πιο δυνατό έργο που γράφτηκε ποτέ για τους εσωτερικούς μετανάστες από την Οκλαχόμα δεν το έγραψε ένας από αυτούς.

Ομοιότητες και διαφορές των φτωχών

Δε θέλω να βιώσω τη φτώχεια, καθώς αυτό θα σήμαινε φόβο και απελ­πισία. Επομένως, το μόνο που μπορώ να κάνω είναι να της ρίξω μια φευγαλέα ματιά απέξω. Αυτό το δοκίμιο δεν έχει γραφτεί για τους φτωχούς, ούτε για κάποιον συγκεκριμένα. Το μόνο που τολμώ να κάνω είναι να επισημάνω ορισμένες ομοιότητες και διαφορές που σχετίζονται, πιστεύω, με την εμπειρία τού να είσαι φτωχός. Ξεκίνησα ρωτώντας μερικούς από τους συνανθρώπους μου: Γιατί είσαι φτωχός; Οι απαντήσεις ακολουθούν. Παρό­λο που διαφέρουν κατά γεωγραφικές περιοχές, οι ιδιαιτερότητές τους μπο­ρεί και να μην έχουν νόημα. Οι άνθρωποι μπορεί να είναι φτωχοί σε καθε­τί και στα πάντα, μεταξύ άλλων και στο ίδιο το νόημα. Ίσως γι’ αυτό το λόγο ένας μεγάλος συγγραφέας που γνώριζε πραγματικά καλά τη φτώχεια έγραψε: Οι φτωχοί ποτέ, ή σχεδόν ποτέ, δε ζητούν μια εξήγηση για όλα αυτά που υπομένουν. Μισούν ο ένας τον άλλο· και ασκούνται σ’ αυτό.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΔΙΑΒΙΩΣΗΣ ΦΤΩΧΩΝ ΤΩΝ ΚΡΑΤΩΝ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Δ.Α.Α. : Παγκόσμιος δείκτης ανθρώπινης ανάπτυξης. Το 1994 ο Καναδάς ήταν στην 1^η θέση.

Μ.Η.Ε. : Μέσο ημερήσιο εισόδημα, από τους κατώτερα αμειβόμενους.

Μ.Ε. :     Μέσο ετήσιο εισόδημα: ΥΨΗΛΟ πάνω από 8.995$

Μεσαίο εισόδημα: Από 796 – 8.995$

Χαμηλό εισόδημα: Κάτω από 795$

Η εξαθλιωμένη υστέρηση

Φτώχεια είναι η εξαθλιωμένη υστέρηση ευκαιριών και περιστάσεων. Αυτός ο ορισμός μπορεί να εφαρμοστεί από οποιονδήποτε παρατηρητή κατανοεί την εξωτερική πραγματικότητα της δικής του κανονικότητας. Αποτελεί μια χρήσιμη πρώτη προσέγγιση· και ο στενογραφικός ορισμός που χρησιμο­ποιεί ο ΟΗΕ, φτώχεια είναι να έχεις εισόδημα κάτω από 4 δολάρια τη μέρα, είναι μια πρακτική προσέγγιση της προσέγγισης.

Κάποιες από τις δυσκολίες αυτής της υλιστικής αντίληψης τις έχουμε ήδη συζητήσει. Και να μία ακόμα, πιο θεμελιώδης: αναφέρεται μόνο στις φυσικές, μετρήσιμες όψεις της ανθρώπινης ύπαρξης. Ένας τέτοιος άνθρωπος θα μπορούσε κάλλιστα να είναι ο άγριος του Ρουσό: Τα μόνα αγαθά που αναγνωρίζει στο σύμπαν εί­ναι το φαγητό, μια γυναίκα και ο ύπνος- και τα μόνα κακά που φοβάται είναι ο πόνος και η πείνα.

Βέβαια, οι πιο στοχαστικοί απ’ όσους χαράσσουν πολιτι­κές για λογαριασμό κυβερνήσεων και ανθρωπιστικών οργανώσεων θα συ­μπληρώσουν τον κατάλογο των αγαθών του Ρουσό με δώρα της σύγχρονης κοινωνίας όπως η παιδεία, η ισότητα των φύλων, και τα τοιαύτα· όσο πε­ρισσότερα προσθέτουν, τόσο περισσότερες οι διαφωνίες ως προς το τι θα πρέπει να χρηματοδοτηθεί και σε ποιο βαθμό — με άλλα λόγια, τόσο πε­ρισσότερο βυθίζονται στην υποκειμενικότητα στην οποία αυτό το βιβλίο έχει ήδη παραδοθεί. Φτώχεια είναι η εξαθλιωμένη υστέρηση...

Αλλά τι ση­μαίνει εξαθλίωση; Όσο αυτοί οι δυο Κολομβιανοί έχουν το φαγητό τους, τον ύπνο τους και τις γυναίκες τους, τι δικαίωμα έχουν να προσπαθούν να τραβήξουν .την προσοχή της καρδιάς μας; Η προσβλητικότητα αυτής της ερώτησης αποδεικνύει ότι εμείς ξέρουμε ότι δικαιούνται περισσότερα. Ναι, τα δικαιούνται.

Φτώχεια είναι το να δικαιούται κάποιος ένα ποσοστό απ’ όσα έχω εγώ. Αυ­τός είναι ο ορισμός που δίνει η φιλανθρωπία. Η λέξη δικαιούται δε χρειάζεται να κηλιδωθεί από τη βικτοριανή ηθική, η οποία, με την έλλειψη φιλανθρωπίας που τη διακρίνει, αποκλείει τους ανέστιους και τους καθ’ έξιν μικροκακοποιούς.

Μπορεί να μην είμαι τόσο μορφωμένος όσο θα ήθελα· παρ’ όλα αυτά, η ζωή μου, λίγο πολύ, μου αρκεί. Ο ζητιάνος απέναντι έχει φαγητό, ύπνο και γυναίκα, αλλά είναι αναλφάβητος. Πόση μόρφωση «χρειάζεται»; Γιατί να μην απαντήσουμε όση έχω κι εγώ; Ή γιατί να μην πούμε όση θα ήθελα να έχω κι εγώ;

Καταγραφή φτώχειας από τον ΟΗΕ

Ο ΟΗΕ καταγράφει τις ακόλουθες «διαστάσεις της φτώχειας»: μικρό προσ­δόκιμο ζωής, αναλφαβητισμός, κοινωνικός αποκλεισμός, έλλειψη υλικών πό­ρων.

Ο δικός μου κατάλογος, που εύκολα απορρέει από τον προηγούμενο, θα συμπεριλάμβανε και τα εξής:

Αορατότητα, Παραμόρφωση, Απομόνωση, Εξάρτηση, Ροπή προς τα ατυχήματα, Πόνος, Απάθεια, Αποξένωση.

Δεν παριστάνω πως γνωρίζω (άλλωστε η μελέτη αυτού του ζητήματος είναι υπόθεση του 21ου αιώνα, κι έτσι κανείς δεν μπορεί να πει ότι έχει ανακαλύψει οτιδήποτε) πόσα από τα φαινόμενα που παραθέτω είναι υπαρκτά στους φτωχούς και σε ποιο ποσοστό.

Μπορώ μόνο να πω ότι τα έχω παρατηρήσει «σε συσχετισμό» με τους φτωχούς ανθρώπους, οι οποίοι, όπως και άλλοι άνθρωποι που νιώθουν άλλα πράγματα, τα νιώθουν ανάλο­γα με τις ιδιοτροπίες της ύπαρξης. Και αυτές οι κατηγορίες είναι από μό­νες τους ιδιότροπες και αρκετά συχνά αμοιβαία ασύμβατες (όπως ο πόνος και η απάθεια, ή η αορατότητα και η παραμόρφωση). Καθώς η επικοινω­νία, όπως και άλλες δεξιότητες, είναι δεξιότητα των πλουσίων, οι φτωχοί σε αυτό το βιβλίο μερικές φορές δεν κατάφερναν να μου πουν αυτό που επιθυμούσα να μάθω.

Αορατότητα - μπούρκα

Μέσα από το δίχτυ της μπλε μπούρκας, ένα επίπεδο βλέμμα με βλέπει, αλλά εγώ δεν το βλέπω. Ένιωσα μεγάλη θλίψη όταν ήμουν σε ένα γάμο στην Υεμένη και χόρευα στο δρόμο μαζί με άντρες, ξέροντας ότι δε θα γνωρίσω ποτέ τη νύφη! Ίσως όμως να ήμουν ο μόνος που ένιωθε θλίψη. Και αυτή τη στιγμή δε νιώθω τόσο μελαγχολία όσο φόβο· γιατί εδώ, στο Αφγανιστάν υπό τον έλεγχο των Ταλιμπάν, ο άντρας που το βλέμμα του αρνείται να υποχωρήσει απέναντι στο βλέμμα μιας άγνωστης γυναίκας, όσο κι αν το δικό της βλέμμα είναι αόρατο, προσβάλλει τα ήθη, προσεγγί­ζει την παρανομία και βάζει σε κίνδυνο και τους δυο.

Εδώ θα αναφερθούν τρία ενδύματα γυναικείας σεμνότητας. Η μπούρκα καλύπτει ολόκληρο το σώμα της γυναίκας, συμπεριλαμβανομένου και του προσώ­που. Δεν αφήνει να φανούν ούτε καν τα χέρια. Το χιτζάμπ είναι μια μαντίλα, η οποία συνή­θως τυλίγεται γύρω από ολόκληρο το κεφάλι ώστε να καλύπτει τα μαλλιά, και δένεται κάτω από το σαγόνι. Το τσαντόρ καλύπτει τους ώμους.

Στο Αφγανιστάν και στο Πακιστάν το τσαντόρ είναι συνήθως μαύρο, ενώ η μπούρκα είναι ή μαύρη ή γαλάζια (αν και θυμάμαι ότι οι Χαζάρες φορούσαν κουρελιασμένες μπούρκες σε κίτρινο χρώμα)· το τσαντόρ είναι επί­σης μαύρο και σπανιότερα μπορεί να έχει κάποιο άλλο χρώμα, όπως πράσινο ή χρυσάφι.

Πρώτα πρώτα, λάβετε υπόψη το έθιμο, που ενσαρκώνεται μόλις περνάω τα σύνορα από τον οδηγό μου από την Πεσαβάρ, ο οποίος απολάμ­βανε περιχαρής το γεύμα του σε ένα εστιατόριο στο Ισλαμαμπάντ όπου αρκετές όμορφες κυρίες κάθονταν και έτρωγαν με τα μαλλιά τους ακάλυ­πτα.

Ο οδηγός πίστευε πως θα πρέπει να ήταν σιίτισσες, αφού συμπεριφέρονταν τόσο ανήθικα· είπε ότι οι γυναίκες στην ΓΊεσαβάρ δε θα μπορού­σαν να πιστέψουν πως υπήρχε ένα τέτοιο μέρος. Τον ρώτησα τι γνώμη θα είχαν οι γυναίκες στην Πεσαβάρ για αυτές εδώ τις γυναίκες και μου απά­ντησε: Θα τις θεωρούσαν σκουπίδια.

Σεβασμός και τιμή στην αορατότητα

Η δική του γυναίκα ήταν υπέροχη. Μπροστά σε τρίτους, ακόμα και μπροστά στην ίδια της τη μητέρα, απέφευγε να καθίσει δίπλα του πάνω σε ένα κρεβάτι· και παρ’ όλο που εκείνος ήταν ένας άξεστος άνθρωπος που του άρεσε να καλοκοιτάξει άλλες γυναίκες όταν μιλούσε για τη σύζυγό του ένιωθε περήφα­νος για τη σεμνότητά της. Μια νύφη από τη φυλή των Παθάνων είναι οπωσδήποτε παρθένα· και το ίδιο συμβαίνει συνήθως και με τον γαμπρό.

Έτσι είχε γίνει με τον Ρεζά και τη γυναίκα του. Έμεναν σε ένα πλίνθινο σπίτι· θα μπορούσατε να τους πείτε φτωχούς ή απλώς να χαρακτηρίσετε τη ζωή τους κανονική. Ο Ρεζά τιμούσε τη γυναίκα του· μάλιστα, μου είπε, αρκετά κατηγορηματικά, ότι τη σεβόταν - ιδίως για την αορατότητά της απέναντι σε όλους τους άντρες, με τρυφερή εξαίρεση τον ίδιο. Εκείνος της αγόραζε τις μπούρκες της, τα εσώρουχά της και τις σερβιέτες της∙ πώς θα ήταν δυνατόν να επιτρέψει στη γυναίκα του να κάνει παζάρια για τα προσωπικά της αντικείμενα με έναν άλλο άντρα; Το να την προστατέψει από κάτι τέτοιο ήταν ένας από τους τρόπους με τους οποίους της έδειχνε πόσο τη λάτρευε.

Στο ίδιο πνεύμα, ένας Υεμένιος μου εί­πε πόσο ευχαριστούσε τον Θεό για τις δύο γυναίκες του, οι οποίες έμεναν συνεχώς στο σπίτι, όπου έτρωγαν δαμάσκηνα, έβλεπαν βίντεο και έκαναν βόλτες ανάμεσα στις λεμονιές του περίκλειστου κήπου που είχε στην τα­ράτσα του· η μεγαλύτερή του χαρά ήταν να τις καλομαθαίνει, γιατί, αντί­θετα με τις χριστιανές γυναίκες, χάριζαν την ομορφιά του προσώπου τους μοναχά σε εκείνον.

Πιθανώς οι γυναίκες του να είχαν διαφορετική οπτική πάνω στο θέμα· είχαν να μαγειρέψουν, να καθαρίσουν το σπίτι και να πλύνουν τα ρούχα στο χέρι, και μάλλον δε θα απολάμβαναν ιδιαίτερα το να κουβαλάνε κουβάδες με νερό στην ταράτσα για να ποτίζουν εκείνες τις λεμονιές.

Η γνώμη μου, ενισχυμένη από την ιδιοσυγκρασιακή τάση μου να βλέπω τα καλά στοιχεία σε άλλους τρόπους ζωής, είναι ότι οι παραδοσιακές μουσουλμάνες περιμέ­νουν από τον άντρα να τις προστατέψει από τον εχθρικό κόσμο που υπάρχει εκεί έξω από το σπίτι, κι έτσι, στο βαθμό που είναι αναγκασμένες να αντι­μετωπίσουν αυτό τον κόσμο αβοήθητες, βυθίζονται στο φόβο και στη δυ­σαρέσκεια επειδή ο αρχηγός της οικογένειας δεν έχει σταθεί στο ύψος του ρόλου του. Αν χάσουν αυτή την απομόνωση, μαραίνονται.

Πολύ συχνά έβλεπα καρότσες που τις έσερναν άλογα και ήταν γεμάτες χιονόλευκα πέπλα. Πίσω από κάθε πέπλο ένα ζευγάρι μάτια φαίνονταν λίγο πάνω από την μπορντούρα του πέπλου, η οποία έκρυβε το στόμα, της γυναίκας που σίγουρα απολάμβανε τον τοπικό σεβασμό.

Ο υπάλληλος του ξενοδοχείου τοποθετήθηκε στο ζήτημα σύμφωνα με τις δικές του απόψεις, τις οποίες εξερεύνησα για να εντοπίσω σημάδια σεβασμού προς το άλλο φύλλο. Τα ίχνη που βρήκα ήταν διφορούμενα. Ο άνδρας αυτός πίστευε πως οι γυναίκες δεν έπρεπε να δείχνουν ούτε καν τα χέρια τους όταν βρίσκονταν έξω από το σπίτι. Μόνο τα μάτια τους έπρεπε να φαίνονται, και, φυσικά, θα προτιμούσε να μη φαίνονται ούτε αυτά.

Πηγή: «Φτωχοί άνθρωποι», ΓΟΥΙΛΙΑΜ Τ. ΒΟΛΜΑΝ

Εκδόσεις ΚΕΔΡΟΣ