Από τον Χάρη Στρατιδάκη
Σχολικό Σύμβουλο-Συγγραφέα
Τα καφενεία του λιμανιού
Παραδίπλα στο πρακτορείο Δημητρακάκη ήταν το καφενείο του Ηλία του Ηλιάδη, με την πελατεία του όρθια στον πάγκο, με τα ούζα, τις ρακές και πάντα με τα εκλεκτά μοναδικά συνοδευτικά, για τους σκληρούς πότες… Μετά το ξυλουργείο του Λαγού, στο στενάκι ήταν τα ρακάδικα του Θεμιστοκλή Καρνή και της χήρας Βουλουμπασάκη και απέναντι τα μαγέρικα του Λάριου και του Αντωνάκη Σιμιτζή… Απέναντι από την κορδέλα του Λαγού, το γωνιακό μαγαζί ήταν του Αμπατζή. Μερακλήδικο καπηλειό, για μερακλήδες και χαροκόπους… Παραδίπλα στο βαρελάδικο Βερνάδου ήταν η ψαροταβέρνα του Μανώλη του Λιοδάκη, γεμάτη πάντα από ρέκτες Ρεθεμνιώτες, να απολαμβάνουν την περίφημη κακαβιά, που καθημερινώς ετοίμαζε… Στη δίπλα γωνία ήταν το ρακάδικο του Σταυρουλάκη και αμέσως μετά ήταν το καπηλειό του Δασκάλιου και πάντα με τον κάπελα, το Λευτέρη Δασκάλιο, πίσω από τον πάγκο του να κουρντίζει το λαούτο μέχρι να μπει η πρώτη παρέα… Κολλητά με του Δασκάλιου ήταν ο καφενές του Σήφακα… Ο Σήφακας είχε οργανώσει τον καφενέ του με γούστο και μεράκι… Στο μαγαζί του υπήρχε το μοναδικό ραδιόφωνο στο λιμάνι και ένα μεγάλο, εντυπωσιακό, εκκρεμές ρολόι, την ώρα του οποίου συμβουλεύονταν όλοι οι άνθρωποι του λιμανιού. Στου Σήφακα σύχναζε η αφρόκρεμα των θαλασσινών, οι μαγιώροι ψαράδες, οι καραβοκύρηδες και κυρίως οι λεμβούχοι… Τα καλοκαιριάτικα βραδινά έβγαζε τα στρογγυλά σιδερένια τραπέζια του καφενέ στην άκρη του μόλου και μπορούσες, με τα μάτια σου κατά το φάρο, να απολαύσεις τις οφτές πατάτες και τα λιόκαυτα ψάρια και χταπόδια του σιγοψημένα στη χόβολη.
Δημήτρης Ποθουλάκης, Το Ρέθεμνος που έφυγε, 2008
Αναμνήσεις από την Προκυμαία
Ήμουν σε νηπιακή ηλικία όταν συνειδητοποίησα την έννοια και τους κινδύνους της κοσμοσυρροής. Ήταν μια Κυριακή (του 1938;) και όλοι μιλούσαν από το πρωί για τις… ιπποδρομίες που θα γινόταν το απόγευμα στην Προκυμαία. Παρά τη λαχτάρα μου να μάθω τι ήταν αυτές οι ιπποδρομίες, όχι μόνο δε μπόρεσα τίποτα να δω, αλλά και τσαλαπατήθηκα άσχημα. Παρ’ όλα αυτά, οι μνήμες μου από τα κυριακάτικα βράδια στην προπολεμική Προκυμαία είναι νοσταλγικές. Η απίστευτη κοσμοσυρροή με τη Μουσική του Δήμου να παιανίζει, τα παιχνίδια με συνομήλικους και, βεβαίως, η απαραίτητη πάστα ή το κοκ. Συμπληρωματικά ήταν και τα αμύγδαλα με τον κίτρινο φλοιό τους που οι πωλητές του είδους τα προσέφεραν σε κληματόφυλλα… Οι μετακατοχικές μνήμες χωρίζονται σε δυο περιόδους. Ας πούμε 1944-48 και 1949-1953. Από την πρώτη περίοδο περιορίζομαι να αναφέρω το ψάρεμα με μέσα ένα καλάμι και μια κοινή καρφίτσα λυγισμένη καταλλήλως και δεμένη σε κλωστή … καπλαντίσματος! Όταν κάποιο από τα παιδιά που ψάρευαν μας έδειξε ένα πραγματικό αγκίστρι, οι υπόλοιποι θαυμάσαμε το γεγονός και ζηλέψαμε. Εκτιμώ ότι από το 1948 ή 49 άρχισε η Προκυμαία να παίρνει την μεταπολεμική της όψη. Ο συναγωνισμός των παραλιακών κέντρων αποτυπώνεται, νομίζω, στον μεζέ του ούζου. Στη δεύτερη παραγγελία ο μεζές ήταν βελτιωμένος. Το γκαρσόνι, για λόγους ευνόητους, φώναζε δυνατά: «ούζα δεύτερα»!! Ε, λοιπόν, δεν άργησε να ακούγονται φωνές όπως «ούζα τέταρτα» … ακόμα και «ούζα πέμπτα»! Αυτό σήμαινε πως στον μεζέ θα μπορούσε κανείς να ανακαλύψει μέχρι και … ίχνη σαλαμιού! Ήταν μεγάλος σταθμός όταν κάποιο από τα παραλιακά κέντρα ανήγγειλε τη δυνατότητά του να σερβίρει μπύρα, κάτι που πρέπει να έγινε τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1950. Το μεγάλο άλμα στην ψυχαγωγία έγινε, βέβαια όταν κάποιο κέντρο έφερε τραγουδιστή, η φωνή του οποίου, μάλιστα, έλεγαν πως έμοιαζε με τη φωνή του Μαρούδα. Οι άνθρωποι της γενιάς μου μπορούν να βεβαιώσουν για το εξής ανεπανάληπτο: Οι τραγουδιστές και οι τραγουδίστριες στα κέντρα της Προκυμαίας έγιναν τόσοι, που οι θαμώνες δεν καταλάβαιναν ποιος τραγουδούσε τι.
Γιώργος Εκκεκάκης, Η προκυμαία μας και τα στάδια της ολοκλήρωσης του έργου. Οι πρωτεργάτες της κατασκευής της
Θαλασσινές γεύσεις
Μαρμαρωμένες στο χρόνο εκείνες οι στιγμές, για να θυμίζουν τους φίλους και τους συγγενείς, που τις Κυριακές και τις γιορτάρες μέρες μαζεύονταν στην αυλή του σπιτιού μας για να γιορτάσουμε, να ευχηθούμε… Κι όταν οι «μεγάλοι» τακτοποιούσαν τα τραπέζια και τους πάγκους και οι νοικοκυρές σερβίριζαν τις θαλασσινές λιχουδιές που απλόχερα η θάλασσα μας έδινε, τότε άρχιζε για μας τα παιδιά η δική μας ευωχία! Ένα ατέλειωτο μελίσσι από «μικρούς» και «μεγάλους» ρουφούσε αχινούς, μασούλαγε το λιόκαφτο χταπόδι και γευόταν μαγεμένα μπαχάρια και συνταγές με ορφούς, σφυρίδες και ό,τι άλλο έδινε η θάλασσα η πλανεύτρα.
Μανώλης Καρνιωτάκης, Ρεθυμνίων Νόστος, 2006
Στεριανός αλλά και θαλασσινός γαστρονομικός πολιτισμός
Η έμπνευση των γυναικών της Κρήτης τις οδήγησε σε σπάνιες επιλογές, οι οποίες στηρίζονται στην ανάμιξη διαφορετικών γεύσεων. Ένα τέτοιο φαγητό ήταν το ψάρι με μπάμιες, γνωστό στη Σητεία, στα Μάλια Ηρακλείου και στα παραλιακά χωριά της περιοχής Ρεθύμνου… [Συνταγές από το Ρέθυμνο]: Ψάρι με κολοκύθια (πληροφορητής Ελένη Σιμιτζή, Ρέθυμνο)… Μπακαλιάρος με ρεβίθια (πληροφορητής Ελένη Σιμιτζή, Ρέθυμνο. Το φαγητό αυτό το έψηνε στο Ατσιπόπουλο η γιαγιά της Βιργινία Βερνάρδου)… Ρέγγα με ρύζι (πληροφορητής Αμαλία Κορνάρου, Ρέθυμνο).
Μαρία και Νίκος Ψιλάκης, Κρητική παραδοσιακή κουζίνα, 1995
Προσφερόμενα ποτά και εδέσματα
Τα συνήθη ποτά και εδέσματα στα κρητικά και κατ’ επέκταση και στα παλιά ρεθεμνιώτικα καφενεία ήταν ο καφές, η ρακή (συνοδευόμενη με οφτή πατάτα, αγγούρι, ντομάτα, ελιές), ο ναργιλές, τα βραστάρια, τα γλυκά του κουταλιού και η σπιτική βυσινάδα, συνήθως για τα παιδιά των θαμώνων… Αργότερα στα καφενεία μπήκαν και άλλα κεράσματα και ιδιαίτερα το ούζο με τα πρώτα, τα δεύτερα και τα τρίτα. Θυμάμαι χαρακτηριστικά τα καλοκαίρια στο καφενείο του «Έσπερου», που μ’ έπαιρνε ο πατέρας μου, την ανυπομονησία μου να τελειώσει το πρώτο ούζο (συνοδευόμενο από ντομάτα, αγγουράκι, τσιπς και ελιά) για να γίνει η παραγγελία του δεύτερου και φυσικά του τρίτου, που συνοδεύονταν από πλουσιότερη ποικιλία μεζέδων (φέτα, σαλάμι, αντζούγια, ντομάτα κ.λπ.).
Χάρης Καλαϊτζάκης, Τα δικά μας καφενεία, 2014
Τα περίφημα παξιμάδια του Κοτάκη
Εδώ υπήρχε… το σημαντικότερο αρτοποιείο της πόλης, του Κοτάκη. Την επιχείρηση είχαν τα αδέρφια Γιάννης και Μανούσος Κοτάκης, άνθρωποι σοβαροί και φιλικοί με καταγωγή από τη Μικρά Ασία. Στο κατάστημα εργάζονταν ακόμα 5-6 αρτεργάτες. Μεταξύ των αρτοσκευασμάτων που παρήγαγε το αρτοποιείο ήταν το περίφημο παξιμάδι «του Κοτάκη», όπως ακουγόταν. Το παξιμάδι αυτό ήταν γνωστό πέρα από τα κρητικά σύνορα. Βεβαίως έβγαζε και άλλα αρτοσκευάσματα, όπως τις μπουκιές και το εφτάζυμο, αλλά το κλασσικό σταρένιο ήταν αυτό που τραβούσε καθημερινώς δεκάδες πολιτών. Οι επιχειρηματίες αρτοποιοί αδερφού Κοτάκη έφυγαν από τη ζωή χωρίς απογόνους και κράτησαν εφτασφράγιστο το μυστικό της συνταγής τους. Ουδείς έμαθε τα μυστικά της τέχνης τους και όσοι προσπάθησαν να τους αντιγράψουν, και δεν ήταν λίγοι, απέτυχαν.
Δημήτρης Ποθουλάκης, Το Ρέθεμνος που έφυγε, 2008
Η ομορφιά της τροφής
Παντού στο Ρέθυμνο ζυμώνουν ψωμιά και παξιμαδερά και ειδικά ψωμιά που συνοδεύουν τον άνθρωπο σε όλο τον κύκλο της ζωής του. Αυτά όμως τα ειδικά ψωμιά παραλλάσσουν στις τέσσερις επαρχίες του Νομού Ρεθύμνης, στο σχήμα και στα πλουμίδια -τα ξόμπλια- τα στολίδια τους. Στην επαρχία Μυλοποτάμου τα ψωμιά της βάφτισης, του αρραβώνα και του γάμου είναι γεμάτα στολίδια… Ο λεμονανθός, το μυρτόφυλλο, τα σταφύλια μα τα φύλλα τους, τα πουλιά, το φίδι πλουμίζουν τα εορτάσιμα ψωμιά και μας θυμίζουν ότι είναι σύμβολα πανάρχαια…
Ροδούλα Σταθάκη-Κούμαρη, Το Ρεθεμνιώτικο παραδοσιακό ψωμί, ΙΛΜΡ 1983
Ο πολιτισμός της ρεθεμνιώτικης διατροφής
Κάτω στο Μεϊντάνι, στον Πλάτανο, ήτανε ένα τούρκικο ζαχαροπλαστείο που έκανε μπουγάτσα, μπακλαβά και καταϊφι. Προπάντων η μπουγάτσα του Χουσνί (Χουσεϊν), όταν, κάθε πρωί έρχονταν οι λαμαρίνες ζεστές από το φούρνο, έφερνε πολλούς πρωινούς πελάτες. Ανάμεσά τους ήταν και ο Μπραϊμ Μπέης που έτρωγε ένα πρωί την καθημερινή μερίδα, και λίγο πιο πέρα ένας φτωχός χαμάλης, ο Αλής, εκοίταζε, εμύριζε και «έτρεχαν τα σάλια του».Ο Αγάς για να γελάσει, του φωνάζει: -Μπορείς, μωρέ Αλή, να φας τη μπουγάτσα που έχει μείνει στο ταψί; Αν τη φας χαλάλι σου, εγώ θα την πλερώσω. Αν όμως δεν μπορέσεις να τη φας όλη; -Θα με φτύξεις, Μπέη μου, έσπευσε να πει ο Αλής… Στη λαμαρίνα ήταν ακόμα 5-6 κομμάτια, αλλά το καθένα εζύγιαζε μια οκά. Όπως ήταν φυσικό, όσο κι αν αγωνίστηκε ο Αλής, ήταν αδύνατο να φάει πάνω από ένα. –Έλα να με φτύξεις , Μπέη μου, είπε με σκυμμένο το κεφάλι. –Όι, εσύ πρέπει να με φτύξεις με το στοίχημα που πήγα κι έβαλα, απάντησε ο μπέης. Μόνο, συνέχισε, νάρχεσαι μια βδομάδα να τρως μια μερίδα κάθε πρωί, κι εγώ θα την πληρώνω….
Μαρία Τσιριμονάκη, Ρεθεμνιώτες, 2000
Άλλες ξεναγήσεις από τον γράφοντα
Ο γράφων προσφέρει επτά μέχρι στιγμής διαφορετικές ξεναγήσεις σε συμπολίτες και μη, πάντα εθελοντικά και με την προϋπόθεση ότι συγκεντρώνεται ικανός αριθμός συμμετεχόντων. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο αριθμός αυτός μπορεί να είναι μεγαλύτερος των σαράντα, οπότε όσοι θέλουν να πάρουν μέρος θα πρέπει κάθε φορά να κλείνουν θέση, τηλεφωνικά ή ηλεκτρονικά. Το φαινόμενο να κλείνουν θέση τριάντα ενδιαφερόμενοι και να παρουσιάζονται στην έναρξη άλλοι εκατό αδήλωτοι κάθε άλλο παρά βοηθά την ξενάγηση. Σε κάθε περίπτωση όμως έστω και έτσι ήδη διαμορφώνεται μια σχετική κουλτούρα, ώστε να παρουσιάζεται παράλληλα το φαινόμενο κάποιοι συμπολίτες να παίρνουν τηλέφωνο και να ακυρώνουν την κράτησή τους, ώστε να μη στερήσουν τη θέση από άλλους επιλαχόντες, και άλλοι να παίρνουν τηλέφωνο λίγο πριν την ξενάγηση για να επιβεβαιώσουν την κράτησή τους!
Οι μέχρι σήμερα ξεναγήσεις έχουν τα ακόλουθα θέματα:
- Θαλασσινές Ιστορίες του Ρεθύμνου 1. Δυτική ακτογραμμή
- Θαλασσινές Ιστορίες του Ρεθύμνου 2. Ανατολική ακτογραμμή
- Αναζητώντας την γοτθική τέχνη, την Αναγέννηση και το Μπαρόκ στην Παλιά Πόλη του Ρεθύμνου
- Περίπατος στα ενάλια σπήλαια του Ατσιπόπουλου
- Μπαινοβγαίνοντας με τους μαθητές στη χρονομηχανή του Ρεθύμνου
- Περπατώντας στο Ρέθυμνο και ανιχνεύοντας ψηφίδες της Ευρώπης
- Αναζητώντας την Αναγέννηση στα καντούνια και στις γρότες του Ρεθύμνου
Τέλος προετοιμάζονται για να προσφερθούν στο μέλλον οι ακόλουθες ξεναγήσεις-περιηγήσεις:
- Οι δρόμοι του νερού: ανακαλύπτοντας το πολύτιμο αγαθό σε κρυμμένα υδραγωγεία, σε κρήνες και σε πηγάδια του Ρεθύμνου
- Περίπατος στην εκπαιδευτική ιστορία του Ρεθύμνου
- Γνωριμία με σπήλαια του Ρεθύμνου και των περιχώρων του
- Άρωμα Προκυμαίας
- Περιήγηση στα μινωικά λιμάνια του ανατολικού Ρεθύμνου
Αυτή την τελευταία ξενάγηση την είχα υποσχεθεί εδώ και δύο χρόνια, κατά την παρουσίαση του βιβλίου μου «Ρέθυμνο και θάλασσα. Μια ιστορική σχέση». Αφορά τη σειρά μινωικών και μεταγενέστερων θέσεων της ανατολικής ακτογραμμής του νομού Ρεθύμνου (Πέρα Γαλήνοι, Σούδα, Αλμυρίδα, Κατεβατή, Παναγία Χάρακα, Σπήλαιο Μπαλί, Πυροβολόπετρα), οι οποίες είναι σχετικά άγνωστες στους Ρεθεμνιώτες, όχι μόνο για την ιστορική σημασία τους αλλά και για εξαιρετικό φυσικό τους περιβάλλον.
Αλλά όλα αυτά από το φθινόπωρο. Μέχρι τότε καλό καλοκαίρι!
