Του Χάρη Στρατιδάκη
Σχολικό Σύμβουλο-Συγγραφέα
Μια διαφορετική ξενάγηση είχα την ευκαιρία να προσφέρω πριν από λίγες μέρες στην Παλιά (και για λίγο στη Νέα) Πόλη του Ρεθύμνου. Στα πλαίσια των «Ημερών Ρεθύμνου 2015», τη Δευτέρα 25 Μαΐου το απόγευμα και για δύο ολόκληρες ώρες, με μια 150άδα συμπολίτες περιηγηθήκαμε από τον Δημοτικό Κήπο μέχρι και το Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο, αναζητώντας την ιστορία του διατροφικού πολιτισμού του Ρεθύμνου. Με βοήθησαν στην αναζήτηση αυτή εκλεκτοί συμπολίτες, όπως ο Θωμάς Κρεβετζάκης για την ιστορία μέσα από τη διαφήμιση των καταστημάτων και προϊόντων διατροφής από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Χάρης Καλαϊτζάκης για τα καφενεία της οδού Αρκαδίου, ο Τάσος Κόλλιας και ο Νίκος Δασκαλάκης για την ιστορία των ρεθεμνιώτικων φούρνων, ο Βασίλης Σιμιτζής για το μαγέρικο του πατέρα του Μιχάλη και πολλοί άλλοι με επιμέρους επισημάνσεις.
Και όποιος αντέξει…
Στην επιτυχία της συνάντησης συνέβαλε αποφασιστικά η συμπερίληψη ιστορικών καταστημάτων του Ρεθύμνου, οι ιδιοκτήτες των οποίων μίλησαν για την ιστορία τους και προσέφεραν τα κεράσματά τους στους συμμετέχοντες: του ζαχαροπλαστείου Κανακάκη, του καφεκοπτείου-καταστήματος ξηρών καρπών «Μόκα», του ξυλόφουρνου Αλεξανδράκη (παλιότερα Μαμαγκάκη), του ζαχαροπλαστείου «Μόνα Λίζα» Σκαρτσιλάκη και του εργαστηρίου φύλλου-καταϊφιού Γιώργου Χατζηπαράσχου. Εξαιρετικός και πλούσιος ήταν και ο μπουφές, που προσφέρθηκε από το Ινστιτούτο Κρητικής Διατροφής στους περισσότερους από 100 συμπολίτες που άντεξαν να μείνουν και να παρακολουθήσουν πέραν της δίωρης ξενάγησης την προβολή διάρκειας μίας ώρας και την προπαρουσίαση του βιβλίου του Συλλόγου Κατοίκων Παλιάς Πόλης με αντικείμενο τη διαφήμιση, από τον πρόεδρό του και από τον εμπνευστή του Γιάννη Παπιομύτογλου.
Η ξενάγηση αφιερώθηκε στους πλανόδιους πωλητές τροφίμων και ιδιαίτερα στον αείμνηστο Νίκο Χατζημακρή, το γνωστό στους παλιότερους και ως «Καλοξόδευτο» από την χαρακτηριστική ευχή του. Ο κύριος Νίκος είχε κάνει χιλιάδες χιλιομέτρων σέρνοντας το τρίτροχο καροτσάκι του με τα λαχανικά και τα φρούτα μέσα στην πόλη του Ρεθύμνου, καταδιωκόμενος συχνά από τις αστυνομικές αρχές, όχι βέβαια για την ποιότητα των προϊόντων του, που ήταν πάντα άριστη, αλλά για τα πολιτικά του φρονήματα. Προς τιμήν του το Ρέθυμνο πρόφτασε να τον τιμήσει λίγο πριν πεθάνει με βραβείο «Ήθους, Αυτοθυσίας και Κοινωνικής Προσφοράς» το 1994 στο Δημαρχείο Ρεθύμνου.
Οι στάσεις της ξενάγησης
- Δημοτικός Κήπος (Γιορτή Κρασιού, σήμερα Κρητικής Διατροφής)
- Ζαχαροπλαστείο Κανακάκη (σύγχρονο και παλιότερα)
- Ζαχαροπλαστείο Νικολαΐδη
- Γαλακτοπωλεία-γιαουρτάδικα (Ξυδάκη κ.ά.)
- Εστιατόρια Δασκαλογιάννη και Αποστόλη
- Κασαπιά
- Καφεκοπτείο «Μόκα»
- Εστιατόριο Μπαγκάκη. Εστίαση χανιών (Μεγάλης Πόρτας, Αρκαδίου και Πλατάνου). Φούρνος Ζαχάρη
- Μανάβικα και παντοπωλεία Μικρής Αγοράς
- Φούρνος Τζέληση
- Εστίαση αναξιοπαθούντων (συσσίτια Μαρετιού, Βαλτέ Σουλτάνας, Βελή Πασά, σήμερα Φιλοπτώχου, Κυρίας Αγγέλων, Αγίου Κωνσταντίνου, κατά καιρούς Ερυθρού Σταυρού)
- Σύλλογος Παντοπωλών Ν. Ρεθύμνης «Η Αγία Βαρβάρα»
- Ξυλόφουρνος Μαμαγκάκη (σήμερα Αλεξανδράκη)
- Εδώδιμα αποικιακά (Κούνουπας κ.ά.)
- Ποτοποιείο Παυλιδάκη
- Καφενεία οδού Αρκαδίου
- Εστιατόρια Σκεπετζή, Λαμπάκη, Καλοκύρη
- Λαδεμπορικά οδού Αρκαδίου (Ορφανουδάκη, Πλατύρραχου κ.λπ.)
- Καφενεία Προκυμαίας (Πανελλήνιον, Ίδη κ.ά.)
- Ζαχαροπλαστεία Γρηγοριάδη-Ζαμπετάκη-Λάριου κ.ά.
- Εισαγωγή σουβλακιού στο Ρέθυμνο από Ανδρέα Σπανουδάκη
- Βενετσιάνικο λιμάνι (εισαγωγές-εξαγωγές, Μαλβαζία)
- Επιχειρήσεις Γαγάνη
- Εστιατόριο Σιμιτζή-μικρασιατική και κρητική κουζίνα
- Ζαχαροπλαστείο Σκαρτσιλάκη. Ζαχαροπλαστική παράδοση Πλατάνου
- Ταβέρνα Δαμανού
- Νερό κρηνών Ριμόντι, Βαλτέ Σουλτάνας, Αλή Ατζή και Κουμπέ
- Φούρνος Κωτάκη
- Εργαστήριο φύλλου-καταϊφιού Χατζηπαράσχου
- Εκθέματα γεύσης Ιστορικού και Λαογραφικού Μουσείου
Εξυπακούεται ότι έγιναν και πρόσθετες στάσεις, όπου η μνήμη λειτουργούσε προσθετικά και οι συμμετέχοντες είχαν προσωπικές αναμνήσεις (π.χ. παρασκευή γιαουρτιού Στεφανουδάκη αλλά και στο Μακρύ Στενό, πίσω από κρήνη Ριμόντι, απέναντι από Λαογραφικό Μουσείο κ.α.).
Οι ενότητες της προβολής που ακολούθησε
Η τροφή κατά ιστορικές περιόδους
Νεολιθικά χρόνια
Μινωικά χρόνια
Κλασικά και ρωμαϊκά χρόνια
Βυζαντινά χρόνια
Βενετοκρατία
Πρώιμη και όψιμη οθωμανική κατοχή
Κρητική Πολιτεία
Άφιξη Μικρασιατών προσφύγων
Οικονομική κρίση Μεσοπολέμου
Γερμανοκατοχή
Νεότερη περίοδος
Οι εισαγωγές και οι εξαγωγές τροφίμων
Τεχνολογία, ενέργεια και σκεύη μαγειρικής
Οι επιπτώσεις του εξηλεκτρισμού στη ρεθεμνιώτικη διατροφή
Τα βασικά τρόφιμα (νερό, δημητριακά, ελαιόλαδο, κρασί, κρέας, θαλασσινά)
Οι βιοτεχνίες της ρεθεμνιώτικης διατροφής
Τα είδη των καταστημάτων
Μπακάλικα
Μανάβικα
Κρεοπωλεία
Καταστήματα τυροκομικών
Καταστήματα Εστίασης
Γλυκοπωλεία
Ιδιαιτερότητες καταστημάτων
Καταστήματα με αποκλειστική αναφορά σε χωριά ή περιοχές
Οικίες-καταστήματα
Καταστήματα εστίασης σε μπεζεστένια
Η χωροθέτηση των καταστημάτων τροφίμων
Μικρή και Μεγάλη Αγορά
Παλαιολόγου-Μεϊντάνι και Αραμπατζόγλου
Πλατείες Κρεοπωλείων (μετέπειτα 4 Μαρτύρων) και Αβέρωφ (μετέπειτα Νομαρχίας)
Προκυμαία και λιμάνι
Εξοχική και σχολική εστίαση
Υπαίθρια πώληση και κατανάλωση
Εστίαση κατ’ οίκον και εορταστική εστίαση
Δεν είμαστε και χτεσινοί: ιστορικά καταστήματα που αντέχουν μέχρι σήμερα
Ιστορικές πηγές για την ιστορία της τροφής στο Ρέθυμνο
Το χιούμορ στη ρεθεμνιώτικη διατροφή
, μοσχοκάρυδο, μαστίχα κ.λπ…
Να πιεις καββέ στου Χάκκαλη, σε φαρφουρί φλυτζάνι
στου Βενετσάνου τον τσεσμέ, ίσκιο πολύ που κάνει.
Μπακλά Σμυρλή, νοχούτ φασούλ, θα βρης εις του Τοπάλη
τζονάκ μπουγιούκ τουρλού τουρλού θα βρης εις του Καράλη.
Πιπέρ, κανέλλα, τζεντζεφίλ, ντεβίζ μοσχού, σακκίζι
εις το Γιαλί μαχαλεσί θα βρης στου Ιμανζίζι….
Μισιρλί περίτζι = μισιριώτικο ρύζι, από την Αίγυπτο… 11. ατζέμικο = περσικό (πρβλ. και ατζέμ – πιλάφι).. 16. αρπά μπεγιάζ μπεκγαζλί = κριθάρι λευκό Βεγγάζης… 17. Γκιουμουλτζίνα = Κομοτηνή… 25. Ταραμουλού = Συρία. 26. Τσουνβίσι = Τυνησία… 28. αξαρλί τομάρι = δέρμα από την πόλη Αξάριο της Μ. Ασίας…
Μανόλης Παπαδογιάννης, Μια σπάνια μαρτυρία για το Ρέθεμνος του 1740 (υπομνηματισμός Γιώργος Εκκεκάκης, Ένα πολύτιμο ντοκουμέντο για το Ρέθυμνο της πρώιμης Τουρκοκρατίας)
Η ζωή στο Ρέθυμνο κατά τη Ρωσική Κατοχή
Δια την κάλυψιν των αναγκών τόσων στρατιωτών εδημιουργήθησαν πολλές δουλειές. Ενθυμούμαι το κατάστημα τροφίμων αδελφών Περάκη, το οποίον ήτο στην οδόν Αρκαδίου, όπου σήμερον το εστιατόριο Κυριανητάκη «Πάνθεον», τι ποικιλίαν και τι πλούτον τροφίμων διέθετε. Δεν υπήρχε τίποτα στην Ευρώπη από γλυκά, τρόφιμα, τυριά, χαβιάρι να σερβίρεται με ένα πιάτο από το βαρέλι στο δοχείο του αγοραστού, που να μην το διέθετε εν αφθονία. Τα γλυκά που προσέφερε δεν ήταν του ταψιού αλλά σοκολατάκια, καραμέλλες και μπισκότα σε γεύση και ποικιλία φανταστική. Τα ποτά του ήταν πλήρης σειρά γαλλικών κρασιών, λικέρ, σαμπάνιες, όλα σε πάμφθηνες τιμές διότι δεν υπήρχαν φόροι. Μεγάλη κατανάλωση των ειδών αυτών έκαναν τα τέσσερα Καφέ Σαντάν του Ρεθύμνου…
Θεμιστοκλής Βαλαρής, Μια πόλη αναμνήσεις, 2005
Τζάμπα εισιτήριο και σούπα
Διαλαλούσε ο τελάλης και με τρόπο πειστικό
έλεγε στους Ρεθεμνιώτες το μεγάλο ξαφνικό:
«Του Τζων θά ’ρθει το παπόρι το βραδάκι στις εφτά
και του συναγωνισμού τα δώρα πλούσια θα σας τα φέρη…
Για να κάνετε ταξίδι δε χρειάζουνται λεφτά,
γιατί όλους τσ’ επιβάτες… δωρεάν θα μεταφέρη».
Ξαποπίσω ο Πεντεφούντης κραύγαζε πιο δυνατά
και τα λόγια του αντηχούσαν σαν καμπάνα που χτυπά:
«Ας τ’ ακούση κ’αθε γέρος, κάθε νιος, κάθε παιδί,
και ο κάθε Ρεθεμνιώτης -που αλήθειες πάντα του ’πα.
Το βραδάκι καταφτάνει το βαπόρι του Γουδή.
Όλοι οι επιβάτες… τζάμπα και από πάνω και μια… σούπα!»
Γιώργος Καλομενόπουλος, Ποιήματα, 1964
Καταστήματα σχετικά με τη γεύση στην οδό Αρκαδίου 1920-2000 (ερανισμός)
Ελαιοεμπορικά: Ορφανουδάκη, Πλατύρραχου, Γαβρά, Πατσουράκη, Τρουλινού, Παπαβασιλείου
Καφενεία: Μυγιάκη, Κουτσουρούμπη, Ψυχαράκη, Κουτσουράκη, «Ίδη», «Αβέρωφ», Κυριακάκη
Εστιατόρια: Σκεπετζή, Βαρούχα, Λαμπάκη, Δημητρακάκη, Κυριαννιτάκη, Δημητρακάκη
Ταβέρνες: Κούνουπα, Μυλωνιανού, Φραγκουλατζή
Καταστήματα γενικού εμπορίου: Τσιριμονάκη, Λιοδάκη, Μυλωνάκη, Κουτσουράκη, Μοάτσου
Εδωδιμοπωλεία: Κούνουπα-Καλομενόπουλου, Κανάρη
Ζαχαροπλαστεία: Κανακάκη, Τζανιδάκη, Νικολακάκη (αργότερα Κλαψινού), Γρηγοριάδη (αργότερα Ζαμπετάκη), Γεραρχάκη
Παντοπωλεία: Βουλουμπασάκη, Αναγνωστάκη, Παττακού, Ανυφαντάκη, Σοφουλάκη, Ζαμπετάκη
Βιοτεχνίες αλλαντικών: Περάκη,
Ποτοποιίες-κάβες: Παυλιδάκη, Ανδρεαδάκη
Αρτοποιεία: Ροδινού
Πρώτο σουβλατζίδικο: Σπανουδάκη και στη συνέχεια πολλά άλλα
Ξηρών καρπών-ζαχαρωδών: Μαραγκουδάκη
Γεώργιος Δρανδάκης, Διαχρονικό οδοιπορικό στην οδό Αρκαδίου του Ρεθύμνου, 2009
Συνέχεια στο επόμενο φύλλο
