Χάρης Στρατιδάκης
Σχολικός σύμβουλος-συγγραφέας
Ήταν εξαιρετικό το άρθρο με τις εννέα φωτογραφίες του φίλου Χάρη Παπαδάκη στο φύλλο της εφημερίδας της προπερασμένης εβδομάδας. Ήταν εξαιρετικό καταρχήν για τις πληροφορίες που προσκόμισε και τη διευκρίνιση ότι «βασιλομήτηρ» επί της εποχής του Σουλτάνου Ιμπραΐμ που καταλήφθηκε το Ρέθυμνο το 1646 ήταν η Τουρχάν Χαντιτζέ και όχι βέβαια η Ρεθυμνιακής καταγωγής Ρεμπιά Γκιουλνούς. Το άρθρο ήταν επίσης πολύτιμο για τις αποκαλυπτικές φωτογραφίες που το συνοδεύουν, τις οποίες ο συγγραφέας για να καταφέρει να τραβήξει θα πρέπει να χρησιμοποίησε τουλάχιστον «κατασκοπικές» μεθόδους …
Το τέμενος Βαλιδέ Σουλτάνας είναι το πιο άγνωστο σε μας τους Ρεθεμνιώτες, εξαιτίας της αχρησίας του ή μάλλον της χρήσης του ως αρχαιολογικής αποθήκης. Όσο υπαγόταν στο Εβκάφιο του Ρεθύμνου, οι διαχειριστές του γνώριζαν ότι έπρεπε να υφίσταται περιοδικές και έκτακτες συντηρήσεις και ανακατασκευές, όπως και τα άλλα τεμένη της πόλης: ο μιναρές του τεκέ Βελή Πασά το 1789, ο μιναρές του τεμένους Γαζή Χουσεΐν Πασά το 1890, ο μιναρές του τεμένους Ιμπραΐμ Χαν το 1721 κ.α. Παραθέτω ενδεικτικά απόσπασμα από την απόφαση επισκευής του μιναρέ του τελευταίου αυτού τζαμιού, κατόπιν έκθεσης του πρώτου μηχανικού της Φορτέτζας Αχμέτ Εφέντη, όπως έχει δημοσιευτεί από τον Γιάννη Παπιομύτογλου:
«… Η κατάστασις του μιναρέ είναι σήμερον η εξής: Τα σιδηρά κάγκελα και τα συνδετικά μολύβια έχουν φθαρεί. Μερικά πελέκια πρέπει να αντικατασταθούν δια νέων και χρειάζονται σίδηρα, ασβέστης, πέτρες, μολύβια και εργατικά δια να στερεοποιηθεί ο μιναρές ούτος. Υπολογίζομεν ως έγγιστα 1.050 ριάλια εκτός των τροφών των εργατών…»
Να σημειώσουμε εδώ ότι ο μιναρές του τζαμιού της Βαλτέ Σουλτάνας, παρότι όχι ο ψηλότερος (όπως εκείνος του τεμένους Γαζή Χουσεΐν Πασά) αλλά ούτε και ο αρχαιότερος (όπως εκείνος του τεμένους Βελή Πασά του 1789), είναι ίσως ο ομορφότερος του Ρεθύμνου και σίγουρα ο στιβαρότερος. Είναι χτισμένος με ισόδομους λίθους που σχηματίζουν δυο προεξέχουσες σειρές (κορδόνια). Διαθέτει έναν εξώστη (σεριφιέ) και η κάλυψή του είναι πυραμιδοειδής. Πάνω του υπάρχει η επιγραφή (κατά τον αείμνηστο Μιχάλη Παπαδάκη): «Ο καινούριος αυτός μιναρές που κοσμεί το τέμενος της Βαλιδέ Σουλτάνας κτίστηκε από τον πασίγνωστο για τις αγαθοεργίες του Μεχμέτ Αγά Μπουναμάκη. Το κομψό αυτό έργο, που είναι σπάνιας και λεπτής τέχνης, εξυψώνει ακόμα περισσότερο την ωραία όψη του τζαμιού αυτού, στο οποίο το πλήθος των προσκυνητών θα εξυμνεί μέρα και νύχτα το όνομα του αφιερωτή και θα εύχεται ευλαβικά να αναπαυθεί η ψυχή του. Ας είναι ευλογημένος και υγιής και πολλά τα έτη του. Γράφτηκε από τον εβδομηντάχρονο λιθοξόο Φευζή. Ρέθυμνο Απρίλιος 1878». Παραπλήσια είναι η μετάφραση της επιγραφής στην εξαιρετική βάση μνημειακών δεδομένων του Ινστιτούτου Μεσογειακών Σπουδών, που είναι προσβάσιμη από τον καθένα στη διεύθυνση digitalcrete.ims.forth.gr.
Άλλη επιγραφή του τεμένους βρίσκεται στο μιχράμπ, το οποίο πλαισιώνεται με ανάγλυφη κληματαριά. Η επιγραφή αυτή αναφέρει: «Όσες φορές ο Ζαχαρίας επισκεπτόταν το κελί της Μαριάμ». Η αναγραφή της Μαρίας και του Ζαχαρία καλό θα ήταν, μαζί με πολλά άλλα, να προβληματίσει τους βέρους εθνικόφρονες και τους βαθείς Χριστιανούς για το πόσο κοντινές είναι οι δύο μονοθεϊστικές μας θρησκείες και το πόσα κοινά μοιράζονται, μεταξύ των οποίων και πολλές ιστορικές μορφές. Η άλλη επιγραφή, μαζί με μία πεντάλφα, βρίσκεται κάτω από τον σεριφιέ του μιναρέ και αναγράφει το -τόσο ειρωνικό σήμερα- «Να μη βασκαθεί», με το οποίο και ονοματοδότησε ο Χ. Παπαδάκης το άρθρο του!
Το τέμενος της Βαλτέ Σουλτάνας είχε υποστεί αρκετές ανακατασκευές και συντηρήσεις, από τις οποίες οι μεγαλύτερες θα πρέπει να ήταν εκείνες της πρόσοψής του το 1816 και του μιναρέ του το έτος 1878, με αγαθοεργία, όπως προαναφέρθηκε, του Μεχμέτ Αγά Μπουναμάκη. Αυτή θα πρέπει αν ήταν δυστυχώς και η τελευταία περίπτωση συντήρησής του. Ακολούθησε το 1924-25 η ανταλλαγή των πληθυσμών, οπότε από εκεί και πέρα το τέμενος απέκτησε διάφορες χρήσεις, από τις οποίες η πιο αταίριαστη ήταν της χορευτικής αίθουσας της λέσχης αξιωματικών του Ρεθύμνου. Εδώ και πολλές δεκαετίες έχει την επίσης αταίριαστη χρήση της αρχαιολογικής αποθήκης, η οποία απαγορεύει την επίσκεψη στο τέμενος και ως εκ τούτου ακυρώνει τη μνημειακότητά του και μάλιστα από μία υπηρεσία που θα έπρεπε να επιδιώκει το αντίθετο, την ανάδειξη δηλαδή του μνημείου. Από το άρθρο μάλιστα της προπερασμένης εβδομάδας μάθαμε ότι η υπηρεσία αυτή, που υπάρχει για να προστατεύει και να διατηρεί τα μνημεία όλων των περιόδων, όχι μόνο το αποκρύπτει και απομνημειοποιεί αλλά και το έχει εγκαταλείψει στο έλεος του χρόνου. Με τον όρο «απομνημειοποίηση» να σημειώσω εδώ ότι νοούνται οι κακοποιήσεις και παραποιήσεις μνημείων, οι αταίριαστες χρήσεις τους, οι αχρηστεύσεις τους, η αφαίρεση στοιχείων της μνημειακότητάς τους, η απώλεια του χαρακτήρα τους και οι αλλαγές των ονομάτων, που συντελούν στην απόσβεση της ιστορικής μνήμης.
Προσωπικά προσπάθησα να χωθώ στη συνοδεία της Γενικής Γραμματέως του Υπουργείου Πολιτισμού στην πρόσφατη επίσκεψή της στο μνημείο στις 24 Απριλίου, αλλά ένας «υποψιασμένος» αρχαιολόγος με απέτρεψε. Έτσι δεν μπόρεσα να έχω τη σύγχρονη εικόνα της φθοράς και να την προσκομίσω σήμερα στους αναγνώστες του φιλόξενου «Ρεθέμνους». Αντ’ αυτής παραθέτω σήμερα μια φωτογραφία -ούτε λίγο ούτε πολύ- 40 ετών, του αρχαιολόγου και μελετητή της Παλιάς Πόλης Ιορδάνη Δημακόπουλου. Απεικονίζει την ιερή κόγχη του τεμένους, το μιχράμπ, το οποίο συγκροτείται από σπαράγματα δύο τουλάχιστον διαφορετικών αναγεννησιακών θυρωμάτων. Θα πρέπει λοιπόν το τέμενος να αποτέλεσε μετατροπή κάποιας εκκλησίας της Βενετοκρατίας, αφού το μιχράμπ του είναι ασύμμετρα τοποθετημένο στο προϋπάρχον κέλυφος. Η εκκλησία αυτή θα πρέπει να ήταν η αφιερωμένη στην Αγία Παρασκευή, από την οποία και πήρε το όνομά του ο παράπλευρος προμαχώνας του τείχους (Santa Venerada). Η εκκλησία αυτή παραδόξως εμφανίζεται μόνο σε μια απεικόνιση του Ρεθύμνου της Βενετοκρατίας.
Στην φωτογραφία εντύπωση προκαλεί η ακαταστασία του χώρου, με πολύ χαρακτηριστικές τις χαρτόκουτες του γάλακτος, στις οποίες προφανώς φυλάσσονταν οι αρχαιότητες. Θέλω να πιστεύω ότι δεν αντιπροσωπεύει το σήμερα και ότι οι αρμόδιοι για τη διαφύλαξη και προστασία τους θα φρόντισαν, ως όφειλαν, να χρησιμοποιήσουν τα παρελθόντα και τόσο εκτιμηθέντα ευρωπαϊκά «πακέτα στήριξης» για να κάνουν πιο υποφερτή την κατάσταση. Τελικά, αναρωτιέμαι μήπως ήταν τυχερό το τέμενος Γαζή Χουσεΐν Πασά, που χρησιμοποιήθηκε αρχικά ως αποθήκη βέβαια κι αυτό, από έναν περισσότερο φιλόστοργο όμως φορέα, το 44ο Σύνταγμα Πεζικού, αλλά και ως κινηματογράφος στη συνέχεια (το γνωστό στους παλιότερους Rex), μέχρι που ο Σύνδεσμος Διάδοσης Καλών Τεχνών του έδωσε την πιο αρμόζουσα σημερινή χρήση, του Ωδείου.
Με την ευκαιρία ας σημειώσουμε εδώ ότι κατά τη μεταπολεμική διάνοιξη της οδού Τομπάζη, για να επικοινωνήσουν οι οδοί Καστρινογιαννάκη και Εθνικής Αντιστάσεως, το τέμενος είχε απωλέσει το χαμάμ του. Ευτυχώς οι κρήνες των τελετουργικών καθαρμών, που αποκαλύφτηκαν τα τελευταία χρόνια, δεν είχαν την ίδια τύχη αλλά συντηρήθηκαν και βρίσκονται στο εσωτερικό του βιβλιοπωλείου Δασκαλάκη στην οδό Βοσπόρου. Πρόκειται για ένα συγκρότημα από 9 κρήνες που ανήκουν στον 18ο αιώνα. Να σημειώσουμε ότι ο ιδιοκτήτης του βιβλιοπωλείου χαίρεται όταν οι ενδιαφερόμενοι επισκέπτονται τον χώρο του, ανεξαρτήτως αν αγοράζουν κάτι ή όχι, και με μεγάλη προθυμία μου έστειλε ηλεκτρονικά τις φωτογραφίες των κρηνών που του ζήτησα. Έχουμε εθιστεί στη χώρα μας να κατηγορούμε την ιδιωτική πρωτοβουλία αλλά φανταστείτε τις κρήνες αυτές αν είχαν την ατυχία να συμπεριλαμβάνονταν ιδιοκτησιακά στο συγκρότημα που κατέχει η Αρχαιολογική Υπηρεσία, ασυντήρητες όπως ο μιναρές, σε ένα χώρο που αποτελεί σήμερα άβατο για τους κοινούς θνητούς…
Η τοποθέτησή των κρηνών στα δυτικά του μνημείου φανερώνει ότι η είσοδος στο εσωτερικό του γινόταν από εκεί, όπου γνωρίζουμε ότι λειτουργούσαν και τα γραφεία του Εβκαφίου μέχρι και το έτος 1870. Το Εβκάφιο, η υπηρεσία της διαχείρισης των εκκλησιαστικών μουσουλμανικών αφιερωμάτων, μετακόμισε το έτος αυτό στο Μαρέτι (Ιμαρέτ), στον Άγιο Φραγκίσκο, επικεφαλής ενός συνόλου υπηρεσιών, μεταξύ των οποίων και της Μουσουλμανικής Δημογεροντίας.
Στο δια ταύτα: όπως και στην περίπτωση του μιναρέ του τεμένους-τεκέ Γαζή Χουσεΐν Πασά, οι αρμόδιοι εποπτικοί φορείς του ελληνικού κράτους θα πρέπει να ενδιαφερθούν και να διαπιστώσουν τι συμβαίνει στο εσωτερικό του περίκλειστου μνημείου. Κι αν η κατάσταση «κολλήσει» -ως συνήθως- στις μελέτες, θα πρέπει να γνωρίζουν ότι οι αποτυπώσεις του μνημείου υπάρχουν ήδη από το έτος 1973, από τη γνωστή Μελέτη Μουτσόπουλου, από την οποία για του λόγου το αληθές προσκομίζω εδώ σήμερα μία αποτύπωση όψης. Ας μην περιμένουμε η κατάσταση να προχωρήσει εκεί που είχε φτάσει στο τζαμί της Νερατζές, οπότε χρειάστηκε ένα τεράστιο έργο υποστήριξης (αντίστοιχο των πυραύλων του κοσμοδρόμιου του Μπαϊκονούρ…), τόσες μελέτες και τόσα χρήματα.
Πολύ περισσότερο, ας μην περιμένουμε να φτάσει εκεί που είχε φτάσει το ομώνυμο Βαλτέ Τζαμί του Ηρακλείου (Ναός του Σωτήρα των Αυγουστινιανών επί Βενετοκρατίας), που η κοινή γνώμη δεν διαμαρτυρήθηκε όταν κατεδαφίστηκε από τους εργολάβους το 1967, για να δημιουργηθεί τελικά η ελλειμματική πλατεία Κορνάρου. Μόνο που τότε μια ολόκληρη σειρά Ηρακλειωτών δεν δίστασαν να σηκώσουν εν μέσω χούντας το ανάστημά τους, έστω και χωρίς αποτέλεσμα: ήταν οι Νικόλαος Σταυρινίδης, Στέργιος Σπανάκης, Μενέλαος Παρλαμάς και άλλοι φωτισμένοι Κρήτες της Εταιρείας Κρητικών Ιστορικών Μελετών. Πολύ φοβούμαι ότι στο Ρέθυμνο μόνο ο Νταραμανελίτης θα είναι εκείνος που θα διαμαρτυρόταν ενεργητικά για την εξαφάνιση ενός μνημείου που ούτως η άλλως βρισκόταν στην αφάνεια ή που -κατ’ άλλους, δυστυχώς ακόμα και σήμερα- δεν πειράζει που θα λείψει αφού θυμίζει άλλες εποχές και αποτρόπαιους κατακτητές!
