ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ Κ. ΑΚΟΥΜΙΑΝΑΚΗΣ
ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΑΝΑΛΥΤΗΣ
E-mail: [email protected]
http://soixantedix.blogspot.com/
Στην αρχαία ελληνική εποχή η πολιτική αποσκοπούσε στο να εναρμονίσει τα ατομικά συμφέροντα των πολιτών με το συμφέρον του κοινωνικού συνόλου. Οι πολιτικοί εκλέγονταν με βάση τον «πρότερο βίο» τους και η εξουσία που ασκούσαν δεν ήταν αυτοσκοπός, αλλά το μέσο για την επίτευξη ενός στόχου που δεν ήταν άλλος από το κοινό καλό. Με άλλα λόγια η πολιτική αποτελούσε μέρος της ηθικής ενέργειας του ανθρώπου.
Στο Μεσαίωνα και στη νεωτερική εποχή τα πράγματα αλλάζουν ως προς τη θεώρηση της πολιτικής και κατά συνέπεια της ηθικής. Το ιδανικό του Cant είναι εκείνος ο πολιτικός που στηρίζει απαρέγκλιτα τις ενέργειές του σε ηθικές αρχές. Για το Machiavelli και το Hegel στις πολιτικές αποφάσεις μετρά η καταλληλότητα των μέσων για την επίτευξη του σκοπού, ανεξάρτητα από ηθικές αρχές. Οι ηθικές εκτροπές δεν παίζουν πλέον κανένα ρόλο και τα μόνα που επηρεάζουν τους πολιτικούς ηγέτες είναι τα λάθη. Η άσκηση της πολιτικής μέσω στόχων, τους οποίους και επιτυγχάνει, θεωρείται πλέον επιτυχία. Τα ευτυχή αποτελέσματα δικαιώνουν περίτρανα και τις μεγαλύτερες ηθικές αυθαιρεσίες. Η αντίθεση του ιδεαλισμού και της ηθικότητας συγκρούεται πλέον ανοιχτά με τον ρεαλισμό και την πραγματικότητα.
Στους νεότερους χρόνους μεταξύ ηθικής και πολιτικής υπάρχει ένα χάσμα που διευρύνεται συνεχώς. Το γεγονός αυτό οφείλεται στην πεποίθηση των -με τα της πολιτικής- ασχολουμένων- ότι «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα». Η ηθική κριτική επικεντρώνεται κυρίως στην αξία του σκοπού. Η λογική του Machiavelli, που πρεσβεύει ότι η βασική αρετή του πολιτικού δεν είναι πλέον η γνώση, η σοφία και η σύνεση, αλλά η ικανότητα υιοθέτησης μεθόδων για την επίλυση συγκεκριμένων καταστάσεων που προκύπτουν, είναι ζώσα και παρούσα. Η αμέσως επόμενη αρετή είναι η πονηριά που δίνει τη δυνατότητα στον πολιτικό να προβλέπει εκτός από το άμεσο παρόν ένα κομμάτι του μέλλοντος. Η ηθική επικεντρώνεται πλέον στη νομιμότητα των μέσων. Αν χρησιμοποιηθούν παράνομα μέσα, υπάρχει η δυνατότητα της εκ των υστέρων νομιμοποίησής τους. Η ηθική υποχωρεί, η πολιτική προχωρεί, και η ακεραιότητα οπισθοχωρεί.
Στις μέρες μας τα πράγματα δεν έχουν επαρκή ηθική οριοθέτηση. Οι πολιτικές τοποθετήσεις και τα «πιστεύω» αλλάζουν σύμφωνα με την πολιτική συγκυρία. Πολιτική ηθική είναι πλέον η ηθική των αποτελεσμάτων και όχι των αρχών. Αυτό που χθες ήταν παράνομο, σήμερα είναι νόμιμο. Το νόμιμο δεν είναι ηθικό πάντα και το ηθικό δεν είναι συνεχώς ενδεδυμένο με το μανδύα της νομιμότητας. Η δημόσια ομολογία πολιτικών ταγών ότι τα πράγματα πρέπει να αλλάζουν με βάση το συμφέρον τους, δεν αποτελεί πλέον αιτία ερυθρίασης.
Κατά το Θουκυδίδη το έπαθλο των αγώνων του πολιτικού θα έπρεπε να είναι το γόητρο στους σύγχρονους και η φήμη στους μεταγενέστερους. Κατά τους σημερινούς πολιτικούς-πλην ελαχίστων φωτεινών εξαιρέσεων- το έπαθλο του πολιτικού είναι η ευζωία, ο υπέρογκος πλουτισμός και η αλαζονεία. Και η δημοκρατία στέκεται απορημένη στη μέση, άφωνη, άχρωμη και αόρατη. Οι ενέργειες των πολιτικών όντων διαμορφώνονται και εκτελούνται σε καθεστώς πολιτικής βίας. Οι συμφωνίες μεταξύ των κοινωνικών και των πολιτικών δυνάμεων προκύπτουν ως εξαναγκασμός και όχι ως συναίνεση. Η εκλογική συμπεριφορά των πολιτών ερμηνεύεται ως μήνυμα χρείας επιτάχυνσης και όχι ως προειδοποίηση σφοδρής σύγκρουσης. Κι η ποιότητα της δημοκρατίας ολοένα υποβαθμίζεται. Ίσως επειδή ορισμένοι προκειμένου να κρατήσουν τη συνείδησή τους καθαρή, έπαψαν να τη χρησιμοποιούν. Κι όσοι εξακολουθούν να ξεχωρίζουν την ηθική από την πολιτική, δεν θα καταλάβουν ποτέ ούτε τη μία ούτε την άλλη…
