Γράφει ο Δημοσιογράφος Νικολέων Ι. Τσουπάκης.
Ως γνωστόν το Ρέθυμνο ανέκαθεν θεωρούνταν “φάρος πολιτισμού στο νησί”, γι’ αυτό άλλωστε είχε κερδίσει από παλιά τον τιμητικό τίτλο «πόλις των Γραμμάτων και των Τεχνών».
Ένας ακρογωνιαίος λίθος πολιτισμού είναι και τα «Γενικά Αρχεία του Κράτους – Αρχεία Νομού Ρεθύμνης» από των οποίων τα πολύτιμα έγγραφα μπορεί ο κάθε ενδιαφερόμενος, και δη ο ιστορικός, να αντλήσει χρήσιμες πληροφορίες που αφορούν στην τοπική ιστορία. Προϊσταμένη της σημαντικής αυτής υπηρεσίας είναι η κ. Ασπασία Παπαδάκη, η οποία συμβάλλει ουσιαστικά στη διάσωση, φύλαξη και ταξινόμηση του αρχειακού υλικού, λόγω των γνώσεων της σε θέματα Παλαιογραφίας – Αρχειονομίας, Μεσαιωνικής Ιστορίας και της εμπειρίας της από την έρευνα που έκανε στο Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών της Βενετίας, καθώς και στα Κρατικά Αρχεία και τις βιβλιοθήκες της Βενετίας, της Φλωρεντίας και της Πάδοβας. Επ’ ευκαιρία μάλιστα του εορτασμού της 9ης Ιουνίου ως Παγκόσμιας Ημέρας Αρχείων, πήραμε συνέντευξη από την κ. Παπαδάκη θέτοντάς της τα ακόλουθα ερωτήματα:
Πότε ιδρύθηκαν τα «Γενικά αρχεία του Κράτους» στο Ρέθυμνο και πώς καταφέρατε να συλλέξετε το πολύτιμο υλικό σας;
«Τα Γ.Α.Κ – Αρχεία Ν. Ρεθύμνης ιδρύθηκαν τον Σεπτέμβριο του 1992. Κατά το πρώτο έτος της λειτουργίας της, και παρά τα υπάρχοντα προβλήματα, η νεοϊδρυθείσα υπηρεσία, η οποία για έξι μήνες φιλοξενήθηκε στο Δημαρχείο Ρεθύμνης, φρόντισε να γνωστοποιήσει την ίδρυση, τη λειτουργία και τους σκοπούς της. Έτσι μέσω της τότε Νομαρχίας στάλθηκαν ερωτηματολόγια σε όλες τις Δημόσιες Υπηρεσίες και στους Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης ώστε να καταστεί δυνατή μια πρώτη επισήμανση των αρχείων των υπηρεσιών αυτών.
Η παραλαβή των αρχείων που εντοπίστηκαν άρχισε κυρίως κατά το δεύτερο έτος της λειτουργίας της υπηρεσίας και αφού πρώτα λύθηκε το πρόβλημα της στέγασης. Σήμερα το Αρχείο στεγάζεται σε μισθωμένο κτίριο επί της οδού Κων/νου Σάθα 18.
Το ενδιαφέρον της αρχειακής υπηρεσίας στράφηκε αρχικά στην επισήμανση και συγκέντρωση των αρχείων των δικαστικών υπηρεσιών του νομού, λόγω της φύλαξής τους σε ακατάλληλους συνήθως χώρους, οπότε η μεταφορά τους ήταν επείγουσα, αλλά και λόγω της σπουδαιότητας των εγγράφων.
Σημαντικό μέρος του ογκώδους αυτού αρχειακού υλικού χρονολογείται από την εποχή της τουρκοκρατίας (από το 1880 και εξής), ενώ μεταξύ άλλων βρέθηκαν και αρκετές δεκάδες πρωτοκόλλων γραμμένων στην παλαιοτουρκική
γλώσσα. Μέχρι σήμερα έχουν παραληφθεί και ταξινομηθεί τα αρχεία των Ειρηνοδικείων Αγίου Βασιλείου, Αμαρίου, Μυλοποτάμου και Ρεθύμνου, το αρχείο της Εισαγγελίας και του Πρωτοδικείου Ρεθύμνου, καθώς και τα αρχεία των Υποθηκοφυλακείων Αγίου Βασιλείου, Αμαρίου, Μυλοποτάμου και Ρεθύμνου, όπου και εδώ βρέθηκε υλικό στην παλαιοτουρκική.
Παράλληλα η υπηρεσία ασχολήθηκε με τον εντοπισμό και την παραλαβή συμβολαιογραφικών αρχείων, κατά κύριο λόγο των συμβολαιογράφων της τουρκοκρατίας (από το 1879 και εξής). Οι συμβολαιογραφικές πράξεις που απόκεινται σήμερα στο Αρχείο Ρεθύμνου ανέρχονται περίπου στις 276.000 και προέρχονται από τα αρχεία 42 συμβολαιογράφων της πόλης και της υπαίθρου του νομού Ρεθύμνης.
Επίσης έγινε προσπάθεια εντοπισμού των αρχείων των καταργηθέντων δημοτικών σχολείων του νομού με αποστολή ειδικού ερωτηματολογίου στα λειτουργούντα σχολεία, τα οποία στην πλειοψηφία τους είναι οι σημερινοί κάτοχοι των ανενεργών αυτών αρχείων. Μετά τη συγκέντρωση των ερωτηματολογίων έγινε η παραλαβή του αρχειακού υλικού των παλαιότερων σχολικών μονάδων τόσο της Πρωτοβάθμιας όσο και της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης. Την περίοδο αυτή βρίσκεται σε εξέλιξη νεότερη χαρτογράφηση των καταργηθέντων ή συγχωνευθέντων δημοτικών σχολείων και νηπιαγωγείων του νομού. Επιπλέον παρελήφθησαν τα αρχεία του καταργηθέντος Ορφανοτροφείου Ρεθύμνης και της Πρακτικής Γεωργικής Σχολής Ασωμάτων».
Εκτός από το πρωτότυπο αρχειακό υλικό υπάρχει και άλλης μορφής υλικό;
«Στην Υπηρεσία μας υφίσταται και αρχείο μικροταινιών, το οποίο προέκυψε από τη μικροφωτογράφηση μεγάλου μέρους του σπουδαιότατου αρχείου του Ρεθεμνιώτη λαογράφου Παύλου Βλαστού. Το αρχείο αυτό φυλάσσεται στα Χανιά, στο Ιστορικό Αρχείο Κρήτης. Επίσης μικροφωτογραφήθηκε στο σύνολό του το αρχείο της Ιεράς Μονής Πρέβελη.
Σημαντική υπήρξε και η απόκτηση 5 μικροταινιών από την Εθνική Βιβλιοθήκη «των Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου» της Σόφιας, με παλαιοτουρκικό αρχειακό υλικό που χρονολογείται από το 1659 έως το 1898 προερχόμενο από διάφορες υπηρεσίες του σαντζακίου Ρεθύμνου. Το υλικό αυτό δημοσιεύθηκε σε περιλήψεις σε έκδοση της υπηρεσίας μας.
Αποκτήθηκε από τα Κρατικά Αρχεία της Κωνσταντινούπολης το ψηφιακό αντίγραφο ενός κατάστιχου γραμμένου σε παλαιοτουρκική γλώσσα με διαταγές του διοικητή Ρεθύμνου και Χανίων προς διάφορους φορείς της διοίκησης και αρχηγούς κοινοτήτων των δύο αυτών διοικητικών περιφερειών. Το κατάστιχο χρονολογείται μεταξύ των ετών 1817-1819 και είναι πολύ σημαντικό για την τοπική ιστορία, δεδομένου ότι το αρχειακό υλικό της περιόδου αυτής είναι σχετικά σπάνιο. Σκοπός μας είναι η μελλοντική αξιοποίησή και δημοσίευσή του σε συνεργασία με τον ιστορικό Γιάννη Σπυρόπουλο, ο οποίος και μας το υπέδειξε.
Εξαιρετικής σημασίας ήταν η συμμετοχή μας το 2008 στο έργο «Ψηφιοποίηση, επιστημονική επεξεργασία και τεκμηρίωση αρχειακών τεκμηρίων των Γ.Α.Κ.» του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Κοινωνία της Πληροφορίας». Στο πλαίσιο του έργου αυτού πραγματοποιήθηκαν περίπου 300.000 λήψεις συμβολαιογραφικών και δικαστικών αρχείων. Αρκετά από τα αρχεία αυτά έχουν αναρτηθεί στην ιστοσελίδα του Αρχείου μας και συγκεκριμένα στον «Αρχειομνήμονα».
Έχετε συνεργαστεί ή συνεργάζεστε και με άλλους φορείς;
«Η Υπηρεσία μας συνεργάστηκε με το Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας του Πανεπιστημίου Κρήτης, το διάστημα 2003-2006, για την υλοποίηση Προγράμματος με θέμα: «Η πόλη στους νεότερους χρόνους» για τη μελέτη, ανάλυση και ψηφιοποίηση του πρωτογενούς αρχειακού υλικού των αρχών του 20ού αιώνα που φυλάσσεται στο Αρχείο Ρεθύμνου. Ακόμη βρίσκεται σε εξέλιξη ένα άλλο πρόγραμμα που είχε ξεκινήσει με πρωτοβουλία του αείμνηστου Γιάννη Σπανδάγου σε συνεργασία με το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδος – Τμήμα Δυτικής Κρήτης για την αξιοποίηση των συμβολαιογραφικών πράξεων που χρονολογούνται από το 1890 κι εξής για την αποδελτίωση των αστικών ακινήτων και των ιδιοκτητών τους.
Σταθερή είναι επίσης η συνεργασία μας με τη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης και το Τμήμα Αρχειονομίας και Βιβλιοθηκονομίας του Ιονίου Πανεπιστημίου στο θέμα της πρακτικής άσκησης των φοιτητών. Δίνεται έτσι στους φοιτητές η ευκαιρία να έρθουν σε επαφή με το πρωτογενές αρχειακό υλικό αλλά και να δουν το εργασιακό περιβάλλον της συγκεκριμένης υπηρεσίας.
Εκτός από τα αρχεία που μας αναφέρατε υπάρχει οργανωμένη βιβλιοθήκη; Έχουν γίνει εκδόσεις με τη συμβολή και των Γ.Α.Κ. Ν. Ρεθύμνης;
«Στην Υπηρεσία μας δεν υπάρχει οργανωμένη βιβλιοθήκη. Γίνεται προσπάθεια συγκρότησης βιβλιοθήκης κρητολογικού κυρίως περιεχομένου από δωρεές των ίδιων των συγγραφέων ή των εκδοτών. Συνολικά μέχρι στιγμής έχουν δωριστεί περίπου 1600 έντυπα, τα οποία έχουν καταχωρηθεί στο βιβλίο βιβλιοθήκης του Αρχείου μας.
Βεβαίως και υπήρξε συνεργασία και με άλλους φορείς της πόλης κι έχουν γίνει εκδόσεις, όπως στην οργάνωση του Διήμερου Επιστημονικού Συνεδρίου και η έκδοση του δίτομου έργου με θέμα τα «Κρητικά Τοπωνύμια» όπου συνεργαστήκαμε με τη Δημόσια Βιβλιοθήκη και την Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Ρεθύμνης. Με τους ίδιους φορείς συνεργαστήκαμε και για το Συμπόσιο και το βιβλίο με τίτλο «Της Βενετιάς το Ρέθυμνο», όπου επίσης πολύτιμη ήταν και η συνεργασία μας με το Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών της Βενετίας το οποίο ήταν τότε υπό τη διεύθυνση της Ακαδημαϊκού Χρύσας Μαλτέζου.
Αυτοτελείς εκδόσεις μας είναι η «Κεφαλαιώδης Καταγραφή Αρχειακού Υλικού των Γ.Α.Κ. – Αρχείων Ν. Ρεθύμνης» που έγινε από εμένα, και τα «Οθωμανικά δημόσια έγγραφα του Ρεθύμνου (1659-1898)», που πραγματοποίησα με τη συνεργασία της Μαρίας Βαρούχα και Φωτεινής Χαιρέτη».
