Γ.Π. Εκκεκάκης
Ηλεκτρον. Δ/νση:
Για την ακρίβεια, ήταν πριν από 149 χρόνια, παραμονές Χριστουγέννων του 1864. Οι Ρεθεμνιώτες χριστιανοί που ήταν σε θέση να εκτιμήσουν τις επιπτώσεις των γεγονότων ανησύχησαν μαθαίνοντας την ξαφνική προσάρτηση του ενοριακού μοναστηριού της Αγίας Ειρήνης σ’ αυτό του Χαλεβή, που ήταν σταυροπηγιακό (υπαγόταν, δηλαδή, απευθείας στο Πατριαρχείο). Αυτό σήμαινε ότι θα χανόταν μια πηγή εσόδων για τα σχολεία του τόπου. Το πώς και το γιατί δεν είναι εύκολο να το εξηγήσει κανείς με συντομία. Άλλωστε, μια τέτοια ανάλυση θα ήταν εκτός κλίματος, παραμονές γιορτών. Να υπενθυμίσομε, απλώς, ότι το όλο θέμα, γνωστό ως «μοναστηριακό ζήτημα», αποτέλεσε, κατά πολλούς, την αφορμή για την πολυαίμακτη επανάσταση του 1866.
Στο δικό μας σημείωμα θα περιοριστούμε στο πώς αντέδρασαν οι Χριστιανοί στο Ρέθυμνο όταν έμαθαν για την προσάρτηση και θα σχολιάσομε ένα σχετικό ντοκουμέντο που διασώθηκε και μας παραπέμπει στο γεγονός: Πρόκειται για μια έγγραφη διαμαρτυρία προς την τοπική Εφορεία της εδώ Χριστιανικής Κοινότητας, προκειμένου αυτή να ενεργήσει δεόντως προς την Μεγάλη του Χριστού Εκκλησία (δηλαδή το Πατριαρχείο), ώστε να μη χαθούν έσοδα για τα ρεθεμνιώτικα σχολεία. Η έγγραφη αυτή διαμαρτυρία είναι ένα κείμενο σύντομο, καλογραμμένο και διπλωματικό, που αξίζει ιδιαίτερης προσοχής. Το ντοκουμέντο έχει διασωθεί στο αρχείο του Μητροπολιτικού μας Ναού και είναι δημοσιευμένο ασχολίαστα σε ένα πολύτιμο βιβλίο του π.Χαράλαμπου Καμηλάκη, με τον τίτλο «Ο Μητροπολιτικός Ι.Ν. Τα Εισόδια της Θεοτόκου» (Ρέθυμνο 1999, σ. 366-67).
Προφανώς, οι … «πολιτικοποιημένοι» Ρεθεμνιώτες της εποχής, αφού ενημερώθηκαν ο ένας με τον άλλο, προχώρησαν στην υποβολή της έγγραφης διαμαρτυρίας τους. Το γεγονός που έδωσε την αφορμή αξίζει να το γνωρίζουν οι ιστορικοί. Για τους αναγνώστες της εφημερίδας ενδιαφέρον έχουν προπάντων τα ονόματα των 95 (sic, ενενήντα πέντε) προσώπων που υπέγραψαν τη διαμαρτυρία. Κατά τεκμήριο, πρέπει να ήταν αυτοί με το μεγαλύτερο κύρος στην τότε τοπική κοινωνία, αυτοί που είχαν έγνοια για τα κοινά. Είναι τύχη που έχομε σήμερα κατάλογο αυτών των προσώπων. Κάτι ανάλογο θα είχε αξία για οποιαδήποτε πόλη.
Πέραν τούτου, εκτιμώ ότι ο κατάλογος θα προκαλέσει και συναισθηματικό ενδιαφέρον για μερικούς αναγνώστες. Κάποιοι απ’ αυτούς ενδέχεται να αναγνωρίσουν ακόμα και υπογραφές συγγενικών τους προσώπων.
Περιττό να πω ότι, για τον γράφοντα, η διαμαρτυρία με τις 95 υπογραφές αποτέλεσε πολύτιμη πηγή πληροφοριών, αφού δεν είναι λίγα τα στοιχεία που – εμμέσως ή αμέσως – προέκυψαν από τη μελέτη των υπογραφών. Για παράδειγμα, από τη μελέτη τους αποκτά κανείς εικόνα για τη μόρφωση και την άσκηση στο γράψιμο που έχει ο καθένας.
Να σημειωθεί ότι δεν ήταν εύκολη η ανάγνωση όλων των υπογραφών. Στη φωτοτυπία που παραθέτω έχουν επιλεγεί οι πιο ευανάγνωστες, όσες μπόρεσαν να χωρέσουν σε μια σελίδα Α4. Μακάρι το σημερινό σημείωμα να δώσει αφορμή για να έλθουν στην επιφάνεια λεπτομέρειες βιογραφικές για πρόσωπα που υπέγραψαν τη Διαμαρτυρία τότε
Παράλληλα, επιλέχτηκαν οκτώ υπογραφές (βλ. εικόνα), προκειμένου να σχολιαστούν ενδεικτικά μερικές περιπτώσεις γενικότερου ενδιαφέροντος:
1 - Ανδρέας Ι. Κούνουπας: Πρόκειται, βεβαίως, για τον παππού του συνεργάτη της εφημερίδας «Ρέθεμνος» - και δικό μου ακριβό φίλο - Ανδρέα Ι. Κούνουπα, συνταξιούχο φαρμακοποιό. Η υπογραφή δείχνει χέρι αρκετά ασκημένο στο γράψιμο και δικαιολογεί τις εμπορικές συναλλαγές με το εξωτερικό του παλιού Ανδρέα Κούνουπα (π. 1845 – π. 1895). Η υπογραφή στην έγγραφη διαμαρτυρία του 1865 (8 Ιανουαρίου) δείχνει και ενδιαφέρον για τα κοινά του τόπου.
2: -χατζή-Δημήτριος Πετυχάκης: Ήταν ο πρώτος που υπέγραψε το έγγραφο και αυτό δεν πρέπει να ήταν τυχαίο. Η ιδιότητα του Χατζή εκείνα τα χρόνια έδινε πρόσθετο κύρος. Φαίνεται όμως ότι, στην προκειμένη περίπτωση, το κύρος του συγκεκριμένου προσώπου δε στηριζόταν μόνο στο ότι υπήρξε προσκυνητής των Αγίων Τόπων. Ατυχώς, δεν έχουν βρεθεί για την ώρα στοιχεία για τον χατζη-Δημήτρη Πετυχάκη, όπως και για άλλους Πετυχάκηδες που υπογράφουν το έγγραφο.
3: -Ο Βασίλειος Περπιράκης (sic) ήταν χρυσοχόος και θεωρείται ως ο πρωτοπόρος της τέχνης αυτής στην οικογένεια. Πιστεύω ότι οι ρίζες είναι πολύ παλαιότερες, αλλά είναι δύσκολο να βρεθούν στοιχεία που θα το αποδεικνύουν. Το βέβαιο είναι ότι ο τεχνίτης αυτός του χρυσού υπήρξε δημογέροντας (τη δεκαετία του 1880) και ότι ζούσε το 1906. Τη χρονιά που υπέγραφε την έγγραφη διαμαρτυρία πρέπει να ήταν γύρω στα 25 με 30 και πρέπει εκείνη τη χρονιά να απόκτησε τον γιο του Στυλιανό, τον πιο ξακουστό τεχνίτη της οικογένειας.
4: -Ο Στυλιανός Πετυχάκης, την υπογραφή του οποίου βλέπομε στον αριθμό 4, ήταν πατέρας του γνωστού Δημάρχου Τίτου Πετυχάκη. Ήταν έμπορος και πολύτεκνος, αλλά αυτό δεν τον εμπόδιζε να συμμετέχει στα κοινά. Γνωρίζομε, για παράδειγμα, ότι υπήρξε Έφορος των Κοινών της Πόλεως Καταστημάτων και ότι έζησε δραστήρια (1825 - 1913 ).
5: -Ο Νικόλαος Γ. Δρανδάκης είναι ο παππούς του εκλεκτού συμπολίτη μας και επίτιμου δικηγόρου Γεωργίου Β. Δρανδάκη. Ήταν λαδέμπορος στο Ρέθυμνο με σημαντική δραστηριότητα στα κοινά. Για παράδειγμα, διετέλεσε έφορος της Χριστιανικής Κοινότητας κλπ. κλπ. Ήταν και βιβλιόφιλος από πολύ νέος, συνδρομητής βιβλίων για αρκετά χρόνια. Πρέπει να γεννήθηκε το 1821, αλλά μου διαφεύγει η χρονολογία θανάτου. Αναρωτιέμαι αν έχει διασωθεί φωτογραφία του σημαντικού αυτού προσώπου.
6: -Ο Ιάκωβος Μαθιουδάκης, την υπογραφή του οποίου βλέπομε στον αριθμό 6, ήταν ο ένας από τους τρεις συνιδρυτές του πρώτου ιδιωτικού σχολείου που λειτουργούσε στο Ρέθυμνο, το 1860. Οι άλλοι δύο ήταν Πετυχάκηδες (Εμμανουήλ και Χαράλαμπος). Και οι τρεις συνυπογράφουν επιστολή προς τον Εμμανουήλ Βυβιλάκη, με χρονολογία 18 Οκτωβρίου 1860 (βλ. Έκθεσις … σ. 75).
7: -Δημήτριος Π. Μανουσάκης: Ήταν αυτός που, το 1863, ανοικοδόμησε με έξοδά του έναν υπάρχοντα κατεστραμμένο ναΐσκο, τον γνωστό σήμερα «Άγιο Αντώνιο», νοτιοδυτικά του καθεδρικού ναού των Εισοδίων και απέναντι στην είσοδο του Δεσποτικού. Πρόκειται για τον πατέρας του γνωστού δικηγόρου Πέτρου Μανουσάκη. Διαφωτιστική της προσωπικότητάς του είναι η αξιοπρόσεκτη ιστορία της ανοικοδόμησης του ναού, όπως μας την περιγράφει ο αείμνηστος Ν.Β. Δρανδάκης. (περ. Ενοριακή Παρουσία, τ. 5, σ. 8-9).
8: Ιωάννης Τζάνες: Ομολογώ ότι δεν γνωρίζω τίποτα για το πρόσωπο. Όμως ο εντοπισμός του ιστορικού ρεθεμνιώτικου επωνύμου στο έγγραφο του 1865 προκαλεί ενδιαφέρον και είναι αξιοπρόσεκτος.
Αντί για επίλογο: Από τους 95 παλιούς συμπολίτες μας που υπογράφουν τη Διαμαρτυρία της 8ης Ιανουαρίου 1865, οι 40 μας ήταν άγνωστοι από άλλες βιβλιογραφικές πηγές. Εξάλλου, για δύο μόνο υπάρχουν φωτογραφίες (για τον Βασίλειο Περπιράκη και τον Στυλιανό Πετυχάκη). Τις οφείλω, αντίστοιχα στις κυρίες Εύα Περπυράκη και Ειρήνη Μπιμπίρη. Τις ευχαριστώ και πάλι.
Κατά σύμπτωση, λίγο πριν ολοκληρώσω το σημείωμα αυτό, μου έφερε ο ταχυδρόμος ένα φάκελο από τον φίλο Μανώλη Κούνουπα (του Ιωάννη). Όπως συνήθως, περιείχε ένα απόκομμα εφημερίδας με στοιχεία που ενδιαφέρουν τις έρευνές μου. Εκμεταλλεύομαι τη σύμπτωση για να τον ευχαριστήσω και από τη θέση αυτή, για τις πολλές πληροφορίες που, κατά καιρούς, μου έχει δώσει.
