Με εξαιρετική επιτυχία ολοκληρώθηκαν οι εργασίες του επιστημονικού συνεδρίου «Η Ιερά Μονή και η Σχολή του Αγίου Πνεύματος Κισσού στον Άγιο Βασίλειο Ρεθύμνου» που διεξήχθησαν στην αίθουσα εκδηλώσεων του Δημαρχείου Σπηλίου στις 30 και 31 Οκτωβρίου και στην Ιερά Μονή Αγίου Πνεύματος Κισσού την 1η Νοεμβρίου 2026.
Το επιστημονικό συνέδριο διοργάνωσε η Ιστορική – Λαογραφική Εταιρεία Ρεθύμνου σε συνδιοργάνωση με την Ιερά Μητρόπολη Λάμπης, Συβρίτου και Σφκακίων, την Περιφερειακή Ενότητα Ρεθύμνου – Περιφέρειας Κρήτης, τον Δήμο Αγίου Βασιλείου και τον Πολιτιστικό Εξωραϊστικό Σύλλογο Κοινωνίας Κισσού Ρεθύμνης "Το Άγιο Πνεύμα", υπό την αιγίδα της Πατριαρχικής Ανώτατης Εκκλησιαστικής Ακαδημίας Κρήτης.
Την έναρξη του συνεδρίου χαιρέτησαν ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Λάμπης, Συβρίτου και Σφακίων κ. Ιωακείμ, η Αντιπεριφερειάρχης Ρεθύμνου κ. Μαρία Λιονή, ο Δήμαρχος Αγίου Βασιλείου κ. Ιωάννης Ταταράκης, ο Πρόεδρος του Ακαδημαϊκού Συμβουλίου της Π.Α.Ε.Α.Κ. καθηγητής Μιχαήλ Στρουμπάκης και ο Πρόεδρος Πολιτιστικού Εξωραϊστικού Συλλόγου Κοινωνίας Κισσού Ρεθύμνης "Το Άγιο Πνεύμα" κ. Χρήστος Μαθιουδάκης.
Την έναρξη των εργασιών κήρυξε ο Πρόεδρος της Ιστορικής Λαογραφικής Εταιρείας Ρεθύμνου κ. Μανούσος Κλάδος, τονίζοντας ιδιαιτέρως, ότι «Το συνέδριο έρχεται να φωτίσει τις ιστορικές, κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες μέσα στις οποίες διαμορφώθηκε ένα γόνιμο πεδίο για την ανάπτυξη θρησκευτικών και εκπαιδευτικών δομών, οι οποίες συνέβαλαν ουσιαστικά στη διαμόρφωση της ιστορικής πορείας της ευρύτερης περιοχής».
Στις εργασίες του συνεδρίου παρέστησαν επίσης, ο Αρχιεπίσκοπος Κρήτης κ.κ. Ευγένιος, ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου κ. Πρόδρομος, ο Σεβασμιώτατος πρώην Μητροπολίτης Λάμπης, Συβρίτου και Σφακίων κ. Ειρηναίος, ο Αντιπεριφερειάρχης Κρήτης κ. Μιχαήλ Βάμβουκας, ο Πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου Δήμου Αμαρίου κ. Γαλάτιος Μοσχονάς, η Αντιδήμαρχος Δήμου Αγ. Βασιλείου κ. Ευαγγελία Γλαμπεδάκη, η Αντιδήμαρχος Δήμου Αν. Μάνης κ. Ελένη Δρακουλάκου, ο Περιφερειακός Σύμβουλος κ. Νίκος Μανουσάκης, η Επικεφαλής της Μειοψηφίας του Δ.Σ. Δήμου Ρεθύμνης κ. Ειρήνη Κουτσαλεδάκη, ο Επικεφαλής της «Λαϊκής Συσπείρωσης» στον Δήμο Αγίου Βασιλείου, Δημοτικός Σύμβουλος κ. Αθανάσιος Χαριτάκης, οι Πρωτοσύγκελοι της Ι.Μ.Λ.Σ.Σ. Αρχιμανδρίτης π. Αθανάσιος Καραχάλιος και Ι.Μ.Ρ.Α. Αρχιμανδρίτης π. Παρθένιος Καλυβιανάκης, οι οφικιάλιοι του Οικουμενικού Πατριαρχείου Νικόλαος Ξεξάκης, Ομότιμος Καθηγητής Θεολογίας του ΕΚΠΑ και Μιχάλης Τρούλης, Ιστορικός, Συγγραφέας, Επίτιμος Πρόεδρος της ΙΛΕΡ, κληρικοί, δημοτικοί και τοπικοί σύμβουλοι, εκπρόσωποι των Στρατιωτικών Αρχών και των Σωμάτων Ασφαλείας, φορέων και συλλόγων καθώς και πλήθος κόσμου.
Ήταν πραγματικά εντυπωσιακή η συμμετοχή, καθώς το σύνολο των πέντε συνεδριών διεξήχθησαν ενώπιον πολυπληθούς κοινού.
ΤΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ
Τα αποτελέσματα των εργασιών του συνεδρίου ανακοινώθηκαν από τα μέλη της Γραμματείας του Συνεδρίου, Αρχαιολόγο και Αντιπρόεδρο της Ι.Λ.Ε.Ρ κ. Ειρήνη Γαβριλάκη και τον Αν. Καθηγητή του Τμήματος Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης και μέλος του Δ.Σ. της Ι.Λ.Ε.Ρ. κ. Νίκο Λίτινα στο πρωί της Κυριακής κατά τη διάρκεια της επετειακής εκδήλωσης για την 158η επέτειο της Μάχης του Τράχηλα στην Ι.Μ. Αγ. Πνεύματος Κισσού και έχουν ως ακολούθως:
«Το Επιστημονικό Συνέδριο Η Ιερά Μονή και η Σχολή Αγίου Πνεύματος Κισσού στον Άγιο βασίλειο Ρεθύμνου σχεδιάστηκε προκειμένου να υπενθυμίσει την αξία των πρωτοβουλιών που προέκυψαν από τη συνειδητοποίηση της Ανάγκης της ενδοχώρας του Ρεθύμνου για Παιδεία. Οι καιροί, εξάλλου, απαιτούσαν τη δημιουργία ταυτότητας εντός ενός ιστορικού πλαισίου που άλλαζε διαρκώς και μάλιστα δραματικά. Στόχος ήταν να συμβάλει στην ενίσχυση της συλλογικής μνήμης μέσω της μελέτης του αρχειακού υλικού και των τεκμηριωμένων πηγών που συνδέονται με τη δράση εξαιρετικών προσωπικοτήτων και με τις καλές τους προθέσεις.
Το Συνέδριο αυτό θέλαμε να επιτρέψει στους συμμετέχοντες να επανασυνδεθούν με το αρχικό όραμα, ένα όραμα ανάλογο της περιρρέουσας ατμόσφαιρας του Ρεθύμνου εκείνης της εποχής, το οποίο ήταν ποτισμένο από ηρωισμό και μπολιασμένο από το ελεύθερο πνεύμα κάποιων ευπατρίδων. Ελπίζαμε ότι η περίπτωση της Ιεράς Μονής και της Σχολή Αγίου Πνεύματος, ως μικροϊστορικού μεγέθους, θα προσέθετε μία ακόμα ψηφίδα στην Ιστορία του Ρεθύμνου και τη μεγάλη Ιστορία της νήσου.
Ο κ. Δήμαρχος το είπε πολύ καλά στον χαιρετισμό του: η Ιστορία βρίσκεται στους μικρούς οικισμούς, στα μοναστήρια, στα παλιά σχολεία, στα αρχεία, στις μαρτυρίες των ανθρώπων και τα μνημεία που πολλές φορές προσπερνάμε χωρίς να γνωρίζουμε την πραγματική τους αξία. Δεν περιορίζεται στα μεγάλα γεγονότα που καταγράφονται στα σχολικά βιβλία.
Η Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία, πάντα πιστή στις καταστατικές της δεσμεύσεις και τη μελέτη της Μικροϊστορίας, καταθέτει με υπερηφάνεια και αυτή τη δράση της στο πεδίο αυτό, προσεγγίζοντας μεθοδολογικά το παρελθόν και εστιάζοντας στους «αφανείς» αλλά όχι αμελητέους πρωταγωνιστές, ακριβώς όπως το διατύπωναν οι Ιταλοί ιστορικοί ήδη από τη δεκαετία του 1970. Στόχος και πάλι να φωτιστεί η μεγαλύτερη εικόνα.
Προς αυτήν την κατεύθυνση μελετήθηκαν και αξιοποιήθηκαν τα αρχεία της Μονής και της Σχολής, στα οποία στηρίχθηκαν πολλές ενδιαφέρουσες ανακοινώσεις.
Μετά από τις ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες ανακοινώσεις που παρακολουθήσαμε την Παρασκευή και Σάββατο, 30 και 31 Οκτωβρίου, διαφαίνεται ότι η Ιερά Μονή και η Σχολή του Αγίου Πνεύματος Κισσού αποτελούν πολύ περισσότερα από ένα τοπικό εκκλησιαστικό ή εκπαιδευτικό γεγονός. Αποδεικνύονται ένας τόπος στον οποίο συναντώνται η ιστορία, η παιδεία, η εκκλησιαστική ζωή, η κοινωνία και η πολιτιστική δημιουργία.
Οι τρεις πρώτες εισηγήσεις την Παρασκευή το απόγευμα έθεσαν ουσιαστικά το ευρύτερο πλαίσιο και την περιρρέουσα ατμόσφαιρα της εποχής και το περίγραμμα της εκκλησιαστικής περιφέρειας μέσα στην οποία αναπτύχθηκε η Μονή Αγίου Πνεύματος Κισσού. Η Μαρίνα Δετοράκη μάς θύμισε ότι η περιοχή της Λάμπης, της Συβρίτου και των Σφακίων διακρίνεται διαχρονικά για την πνευματική της παραγωγή, τόσο μέσα από τα μοναστηριακά της κέντρα όσο και μέσα από σημαντικές προσωπικότητες που ανέδειξε. Μας έδωσε μια ιστορική τοπογραφία με αναφορά στους αρχαίους ή μεταγενέστερους γεωγράφους και συνέδεσε την περιοχή με τις επικράτειες της αρχαίας Λάππας και Συβρίτου. Ο Νικόλαος Ξεξάκης, με τον χαρακτηρισμό της Μονής και της Σχολής ως «διφυούς φωτοβόλου πυρσού», έδωσε ίσως τη φράση που συνοψίζει ολόκληρο το συνέδριο: δύο θεσμοί διαφορετικοί, αλλά αδιάσπαστα δεμένοι μεταξύ τους. Επίσης τεκμηρίωσε τη σύνδεση της Σχολής με τη Σχολή της Χάλκης. Η Νικολέτα Πύρρου μετέφερε τη συζήτηση ακόμη βαθύτερα στον χρόνο, αναδεικνύοντας το χρονολογικό υπόβαθρο της περιοχής κατά τον 13ο-15ο αιώνα και το μνημειακό περιβάλλον μέσα στο οποίο αναπτύχθηκε η Μονή.
Στις συνεδρίες του Σαββάτου η Ροδούλα Ανδρουλιδάκη ανέδειξε τη Σχολή ως θεσμό διατήρησης της ορθόδοξης θεολογικής παράδοσης και της εκκλησιαστικής ταυτότητας με σκοποθέτηση την εκκλησιαστική και ηθική μόρφωση και διαπαιδαγώγηση των μαθητών στο πνεύμα της ορθοδοξίας. Ο Κωστής Παπαδάκης τόνισε κάτι εξίσου σημαντικό: ότι η Σχολή δεν απηχούσε μόνο τις ανάγκες της τοπικής κοινωνίας αλλά προσέλκυε μαθητές από πολλές περιοχές της Κρήτης. Παράλληλα, μέσα από τη μορφή του Αλεξάνδρου Παπαχατζάκη, μίας πολυσχιδούς προσωπικότητας, ανέδειξε τον ρόλο που μπορούσε να ασκήσει ένας χαρισματικός διδάσκαλος και τον καταλυτικό τρόπο που η προσωπική του διαδρομή συνέβαλε στην διατοπική, για να χρησιλοποιήσουμε τη λέξη του, εμβέλεια και πνευματική ακτινοβολία της Σχολής.
Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα επίσης η εισήγηση του Χάρη Στρατιδάκη, ο οποίος μας έδειξε ότι η εκπαιδευτική δραστηριότητα στη Μονή αρχίζει πολύ νωρίτερα από ό,τι συνήθως πιστεύουμε. Η ανάδειξη του αλληλοδιδακτικού σχολείου το 1841 αποκαλύπτει μια Μονή δεκτική σε εκπαιδευτικές καινοτομίες και όχι έναν χώρο, περίπου 50 τ.μ. για έναν αριθμό περίπου 60 μαθητών, απομονωμένο από τις εξελίξεις της εποχής. Η πρότασή του για δημιουργία μουσείου εκπαίδευσης συνδέει άμεσα το παρελθόν με ένα συγκεκριμένο σχέδιο για το μέλλον.
Ο Γεώργιος Τσιγδινός αναφέρθηκε αρχικά στο Πατριαρχικό Σιγίλιο του 1831, το οποίο αφορούσε τη λειτουργία της Σχολής. Στη συνέχεια εξετάστηκαν οι δυσχέρειες που αντιμετώπισε η Μονή σε διαφορετικές ιστορικές συγκυρίες και διερευνήθηκε ο χρόνος παύσης της λειτουργίας της Σχολής.
Στο ίδιο ερευνητικό πεδίο, της ιστορίας της Σχολής, κινήθηκαν και οι εισηγήσεις του Νίκου Δερεδάκη, Αναστασίας Κοπανάκη, Αντώνη Μιχελουδάκη και Αθηνάς Πετρακάκη. Συγκεκριμένα, ο Νίκος Δερεδάκης μίλησε για τον εμπνευσμένο λόγο του Βασιλείου Μαρκάκη, Αρχιμανδρίτη και Σχολάρχη της Σχολής, που δημοσιεύτηκε αργότερα στην εφημερίδα Αναγέννησις το 1899. Την χαρακτήρισε και πολιτική, μιας και στο παρασκήνιο καταβάλλεται ένας μεγάλος αγώνας προκειμένου η Σχολή να τεθεί υπό την αιγίδα του νεοπαγούς κράτους της Κρητικής Πολιτείας. Η Αναστασία Κοπανάκη εξέτασε την προσωπικότητα του Ευμένιου Ξηρουδάκη, ο οποίος ως μαθητής στην Χάλκη έμαθε να μιλά με σεμνότητα για τον εαυτό του, να στηρίζει την παιδεία στο παράδειγμα και να επιχειρηματολογεί, και από τη θέση πια του επισκόπου παρουσίασε την μέριμνά του για την εκπαίδευση. Ο Αντώνης Μιχελουδάκης αναφέρθηκε στην εκμάθηση με διάφορες μεθόδους των εκκλησιαστικών ύμνων και ήχων της μουσικής της Ρωμιοσύνης, και τη διαμόρφωση του αισθήματος φιλοπατρίας και ηθικής αρτιότητας του χαρακτήρα των μαθητών. Αναφέρθηκε σε ένα μαθηματάριο του 1870-1871 ενός μαθητή της Σχολής όπου φαίνεται ότι αντέγραφε αναγνώσματα και ύμνους. Η Αθηνά Πετρακάκη μελέτησε τα μαθητολόγια, και αποκάλυψε τεκμηριωμένα τη μεγάλη κοινωνική διαστρωμάτωση των μαθητών και την παραγωγή στελεχών που ακολούθησαν διαφορετικούς δρόμους στην επιστήμη, στην πολιτική, στην εκπαίδευση και στους εθνικούς αγώνες. Αναφέρθηκε για παράδειγμα στους Ιωάννη Αλεξανδράκη, που έγραψε την ιστορία της Σχολής, Μανούσο Βολουδάκη, νομικό και με πολιτική σταδιοδρομία, Μενέλαο Παπαδάκη, δήμαρχο Ρεθύμνου, και Στυλιανό Κλειδή, Μακεδονομάχο το 1912.
Το δεύτερο μεγάλο σύνολο ανακοινώσεων αφορούσε τη Μονή. Εδώ η εικόνα που σχηματίστηκε ήταν ιδιαίτερα σύνθετη. Η Μονή εμφανίζεται ταυτόχρονα ως χώρος προσευχής, τέχνης, μαρτυρίου, οικονομικής δραστηριότητας και ιστορικής μνήμης. Ο Μανόλης Ανδρουλιδάκης παρουσίασε το Ιερόν Φρασεολόγιον της Μονής, δηλαδή το σύνολο των χαρακτηριστικών διατυπώσεων που προσδίδουν στη Μονή μία ιδιαίτερη πνευματική ταυτότητα. Για παράδειγμα, φράσεις όπως Ιερόν Μοναστήριον, φάρος τηλαυγής, Εθνική εστία, άμορφος σωρός ερειπίων , εκ της τέφρας ανάσταση της Μονής αναδεικνύουν την άυλη πολιτιστική κληρονομιά που συνοδεύει τη μακρά ιστορική παρουσία της. Ο Αντώνης Τσουρδαλάκης και ο Αθανάσιος Καραχάλιος μας επανέφεραν στα τραγικά γεγονότα του 1821, φωτίζοντας αντίστοιχα την καταστροφή της Μονής και τη μνήμη των πέντε ανώνυμων μαρτύρων της. Ο Αντώνης Τσουρδαλάκης έθεσε τρία ερωτήματα, ποιοι έσφαξαν τους μοναχούς της Μονής το 1821, πού έγινε η σύλληψη και ο θάνατος του Ντελή Μουσταφά και πότε καταστράφηκε η Μονή. Τα επιχειρήματά του υπέρ της άποψης ότι η σύγκρουση έγινε στον Καψαλέ ήταν πειστικά. Ο Αθανάσιος Καραχάλιος μίλησε για την ανακήρυξη των Νεομαρτύρων της Εκκλησίας της Κρήτης στους οποίους συγκαταλέγονται και οι πέντε ανώνυμοι άγιοι της Μονής του Αγίου Πνεύματος του Κισσού οι οποίοι μαρτύρησαν στις 15 Ιουνίου 1821.
Ο Μάνος Γοργοράπτης παρουσίασε τον εικαστικό πλούτο των φορητών εικόνων του Αλεξίου Πετρίδη, ενώ ο Μανούσος Κλάδος μας βοήθησε να κατανοήσουμε πώς οι περιουσιακές και θεσμικές μεταβολές επηρέασαν διαχρονικά τη ζωή της Μονής και της Σχολής, εστιάζοντας στις πρώτες τεκμηριωμένες μαρτυρίες στα μέσα του 17ου αιώνα. Ο Άρης Χατζηδάκης επικέντρωσε το ενδιαφέρον στις κτιριακές περιπέτειες του συγκροτήματος, δείχνοντας πώς η ιστορία αποτυπώνεται κυριολεκτικά πάνω στους τοίχους των κτισμάτων.
Τέλος, οι ανακοινώσεις του Γεωργίου Τσιγδινού για μέχρι τις αρχές του αιώνα μας και του Ευάγγελου Πάνου, από το 2007 και εξής είχαν μια ιδιαίτερη σημασία γιατί μας μετακίνησαν από το παρελθόν στο παρόν. Δεν μίλησαν για μια νεκρή ιστορία αλλά για μια Μονή που ξαναβρήκε τη φωνή της τις τελευταίες δεκαετίες, μέσα από τη λατρευτική ζωή, την πολιτιστική δράση και την επαναλειτουργία της.
Το συνέδριο, λοιπόν, ανέδειξε εξαιρετικά τη σημασία της Σχολής και της Μονής, αλλά ταυτόχρονα μας αποκάλυψε πόσα ακόμη δεν γνωρίζουμε. Άλλωστε η επιτυχία ενός συνεδρίου δεν είναι μόνο στο να δίνει απαντήσεις. Πρέπει να δημιουργεί νέα ερωτήματα. Έδειξε ότι χρειάζονται περαιτέρω συστηματικές μελέτες για το σύνολο των διδασκόντων της Σχολής, για τους αποφοίτους της, για την οικονομική βιωσιμότητα της Σχολής, για τη θέση της στο εκπαιδευτικό τοπίο της Κρήτης και για τη σχέση της με αντίστοιχα ιδρύματα της εποχής. Οι ανακοινώσεις και η ενδιαφέρουσα συζήτηση θα δημοσιευτεί σε Πρακτικά τα οποία αναμένονται και σε ψηφιακή μορφή.
Φεύγουμε με μια πολύ καθαρότερη εικόνα για το τι υπήρξε η Μονή και η Σχολή του Αγίου Πνεύματος Κισσού. Ένας χώρος όπου συνυπήρξαν η πίστη και η μόρφωση, η τοπική παράδοση και η ευρύτερη ακτινοβολία, η μνήμη και η προοπτική.
Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο μήνυμα που μας αφήνει το συνέδριο».
Η ΙΛΕΡ ΕΥΧΑΡΙΣΤΕΙ
Με την ευκαιρία ολοκλήρωσης του Συνεδρίου, η Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Ρεθύμνου (ΙΛΕΡ), απευθύνει ειλικρινείς και θερμές ευχαριστίες μου προς όλους όσοι συνέβαλαν, με οποιονδήποτε τρόπο, στην προετοιμασία και την επιτυχή διοργάνωσή του.
Πρωτίστως, ευχαριστεί θερμά τον Αρχιεπίσκοπο Κρήτης κ.κ. Ευγένιο, Πρόεδρο της Τιμητικής Επιτροπής του Συνεδρίου, καθώς και όλα τα αξιότιμα μέλη της Επιτροπής.
Ιδιαίτερες ευχαριστίες απευθύνονται στην Ιερά Μητρόπολη Λάμπης, Συβρίτου και Σφακίων, τόσο στο πρόσωπο του προηγούμενου Μητροπολίτη κ. Ειρηναίου, με τον οποίο ξεκινήσαμε την προσπάθεια για τη διοργάνωση του Συνεδρίου, όσο και στο πρόσωπο του διαδόχου του, Μητροπολίτη κ. Ιωακείμ, για την άψογη συνεργασία και την εξαιρετική υποστήριξή του.
Ιδιαιτέρως ευχαριστεί τον Πρωτοσύγκελλο της Μητροπόλεως, Αρχιμανδρίτη π. Αθανάσιο Καραχάλιο, καθώς και τον Ηγούμενο της Ιεράς Μονής Κισσού, π. Βαρθολομαίο Ξερουδάκη, για την ουσιαστική συμβολή τους, την άριστη συνεργασία και την πολύτιμη βοήθειά τους σε όλα τα στάδια της διοργάνωσης.
Θερμές ευχαριστίες απευθύνονται επίσης:
- Στην Αντιπεριφέρεια Ρεθύμνης και στην Αντιπεριφερειάρχη Μαρία Λιονή, για την υποστήριξή τους.
- Στον Δήμο Αγίου Βασιλείου και στον Δήμαρχο Γιάννη Ταταράκη, καθώς και στην Αντιδήμαρχο Ευαγγελία Γλαμπεδάκη, για τη συνεργασία και τη συμβολή τους.
- Στον Πολιτιστικό Σύλλογο Κισσού και στον Πρόεδρό του, κ. Χρήστο Μαθιουδάκη, για τη στήριξη και τη συνεργασία τους.
- Στην Πατριαρχική Ανώτατη Εκκλησιαστική Ακαδημία Κρήτης, στη διοίκησή της και στον Πρόεδρό της, καθηγητή Μιχάλη Στρουμπάκη, που έθεσαν υπό την αιγίδα τους το συνέδριο.
- Στους εκλεκτούς επιστήμονες που απαρτίζουν την Επιστημονική Επιτροπή, για την επιστημονική τους συμβολή και την πολύτιμη υποστήριξή τους, καθώς και όλα τα μέλη της Οργανωτικής Επιτροπής, που εργάστηκαν με συνέπεια, αφοσίωση και διάθεση προσφοράς για την προετοιμασία και την υλοποίηση αυτής της σημαντικής επιστημονικής συνάντησης.
- Στους εισηγητές, διακεκριμένους επιστήμονες και ερευνητές που δούλεψαν σκληρά για να μας παρουσιάσουν το αποτέλεσμα της μελέτης που διεξήγαγαν. Οι άνθρωποι αυτοί ήταν η ουσία αυτής της συνάντησης και η ΙΛΕΡ τους απευθύνει τον σεβασμό και την ευγνωμοσύνη της.
- Στους χορηγούς της ΙΛΕΡ, τους επιχειρηματίες Γεωργία Μανωλίτση, Μανώλη Κρεβατσούλη και Σταύρο Καπετανάκη, για την οικονομική υποστήριξη τόσο του παρόντος εγχειρήματος όσο και του συνόλου των φετινών εκδηλώσεών μας. Η συμβολή τους αποτελεί έμπρακτη απόδειξη ότι η ιδιωτική πρωτοβουλία μπορεί να στηρίζει ουσιαστικά την επιστημονική έρευνα, τον πολιτισμό και την ανάδειξη της ιστορικής μας κληρονομιάς.
- Στον γραφίστα Στέλιο Καλογεράκη, ο οποίος σχεδίασε αφιλοκερδώς όλα τα έντυπα της διοργάνωσης, προσφέροντας με γενναιοδωρία το ταλέντο και την εργασία του στην επιτυχία του Συνεδρίου.
- Στον Λαογραφικό Όμιλο Τζανιδάκη για την συμμετοχή αγήματος του στις επετειακές εκδηλώσεις για την Μάχη του Τράχηλα.
Όλες αυτές οι συνεισφορές, μικρές και μεγάλες, αποδεικνύουν ότι όταν η επιστημονική γνώση, η θεσμική συνεργασία, η κοινωνική ευαισθησία και η διάθεση προσφοράς συναντώνται, μπορούν να δημιουργήσουν έργα με ουσιαστικό και διαρκές αποτύπωμα.
