Μια πολύ ενδιαφέρουσα εκδήλωση πραγματοποιήθηκε στα Λιβάδια Μυλοποτάμου την περασμένη Παρασκευή με θέμα αν υπήρχαν παγετώνες στον Λάκκο Μυγερού στον Ψηλορείτη και τι άλλες γεωλογικές ιδιαιτερότητες υπάρχουν στο Λιβαδιώτικο Αόρι. Κεντρικός ομιλητής ήταν ο Γεωλόγος, ΕΔΙΠ Πανεπιστημίου Κρήτης, Πρόεδρος Παγκόσμιου Γεωπάρκου UNESCO Ψηλορείτη και Αντιπρόεδρος του Συμβουλίου των Παγκόσμιων Γεωπάρκων UNESCO, Χαράλαμπος Φασουλάς, ο οποίος παρουσίασε στους κατοίκους της περιοχής τα νέα επιστημονικά ευρήματα κατά την εποχή των παγετώνων όπως και σε ποιο βαθμό διαμόρφωσαν πολλά από τα χαρακτηριστικά που έχει το βουνό και ο λάκκος Μυγερού. Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε με πρωτοβουλία του Πολιτιστικού Συλλόγου Λιβαδίων.
Συνέντευξη: Σταύρος Ρακιντζής
Πόσα χρόνια πάμε πίσω;
«Πρόκειται για την περίοδο των παγετώνων η οποία ξεκίνησε πριν από 450.000 χρόνια και ολοκληρώθηκε πριν από 20.000 χρόνια, η οποία είχε τέσσερις φάσεις Παγετώδων και Μεσοπαγετώδων περιόδων. Είναι μία εποχή την οποία τη γνωρίζουμε πολύ καλά από την Ηπειρωτική και βόρεια Ευρώπη αλλά τη γνωρίζουμε και σε κάποιες ηπειρωτικές περιοχές της Ελλάδας. Δηλαδή, μέχρι τώρα η επιστήμη και η επιστημονική έρευνα είχε αναγνωρίσει ότι υπήρχαν παγετώνες σε πολλές περιοχές στην Πίνδο, στον Όλυμπο, στη Βόρεια Πελοπόννησο, μέχρι και τον Ταΰγετο. Είχαμε αναγνωρίσει ότι την εποχή των παγετώνων υπήρχε πάγος όλη τη διάρκεια του χρόνου. Δηλαδή παγετώνας ορίζεται ένα σώμα πάγου πάνω στην ξηρά, μπορεί και στη θάλασσα βέβαια, αλλά εμάς μας ενδιαφέρουν οι ηπειρωτικοί παγετώνες. Αυτός ο πάγος διατηρείται όλη τη διάρκεια του χρόνου και ανάλογα με τις συνθήκες αυξάνεται σε μέγεθος ή μειώνεται εφόσον συσσωρεύεται ή λιώνει περισσότερο χιόνι. Οι παγετώνες έχουν μία τάση να συγκεντρώνονται σε πολύ υψηλές ορεινές ζώνες, συνήθως σε υψόμετρα πάνω από 2.000 μέτρα, που εκεί συσσωρεύεται το χιόνι, συμπιέζεται από το βάρος του, μετατρέπεται σε πάγο και συνεχώς όσο προστίθεται χιόνι αυξάνει ο όγκος του πάγου, με αποτέλεσμα κάποια στιγμή, λόγω και του βάρους, να αρχίσει να γλιστράει πάνω στα πετρώματα και να προχωράει στη συνέχεια προς χαμηλότερα υψόμετρα. Συνήθως μπαίνει μέσα σε ρεματιές σαν ένα παγωμένο ποτάμι και μετακινείται πολύ αργά από τις υψηλές ζώνες στις χαμηλότερες. Σε αυτή την κίνηση ο παγετώνας ξεκολλάει κομμάτια από τα πετρώματα τα οποία περνάει από πάνω, τα κουβαλάει μαζί του και στη συνέχεια τα αποθέτει είτε στις πλευρές του, εκεί που λιώνει σιγά-σιγά ο πάγος είτε στο μέτωπο, εκεί που θα λιώσει εντελώς ο πάγος. Εμείς βρήκαμε τώρα τελευταία μία αναφορά από κάποιους Γάλλους που ανέφερε την πιθανή ύπαρξη παγετώνων και στα Λευκά Όρη και στον Ψηλορείτη. Με τους εξαιρετικούς συναδέλφους, τον Άρη Λεονταρίτη και τον Δανιήλ Μωραΐτη, πραγματοποιήσαμε κάποιες έρευνες πεδίου και αποδείχθηκε ότι μόνο στον Ψηλορείτη υπήρξαν ισχυρές ενδείξεις και υπήρξαν και πετρώματα που τα δημιούργησε ο παγετώνας αυτή την περίοδο.
Η σημαντική ανακοίνωση έγινε στο 17ο διεθνές συνέδριο των Ευρωπαϊκών Γεωπάρκων UNESCO στο Ρέικγιανες της Ισλανδίας. Το νέο αυτό στοιχείο έγινε δεκτό με ενθουσιασμό αλλά και έκπληξη. Εδώ η κρητική αντιπροσωπεία στο συνέδριο
Κατά συνέπεια και αυτό το ανακοινώσαμε σε ένα συνέδριο που πραγματοποιήθηκε στην Ισλανδία τον περασμένο Οκτώβριο, στην περιοχή του λάκκου Μυγερού ουσιαστικά σχεδόν πάνω στο μονοπάτι που ονομάζουμε Στράτα του Ψηλορείτη, υπάρχουν πάρα πολλές αποθέσεις από κάποιους παγετώνες που έδρασαν αυτή την περίοδο, από 450.000 μέχρι 20.000 χρόνια. Υπάρχουν χαλίκια, υπάρχουν ογκόλιθοι μαζί με άργιλο, που μάλιστα από την έρευνα που κάναμε έδειξαν ότι θα πρέπει να είχαμε τουλάχιστον τρεις διαφορετικές φάσεις, που αποτέθηκαν αυτά τα υλικά. Άρα το πιθανότερο είναι ότι υπήρξαν παγετώνες στις τρεις από τις τέσσερις από αυτές τις παγετώδεις περιόδους που είχαμε σε όλο τον πλανήτη. Η εκτίμηση που μπορούμε να κάνουμε με βάση την ένταση και τον όγκο των υλικών είναι ότι είχαμε τουλάχιστον δύο φάσεις από 450.000 μέχρι 150.000 χρόνια και είχαμε μία τελευταία που έπρεπε να ήταν η τελευταία των παγετώνων δηλαδή εκεί γύρω στα 20.000, που δημιούργησε ίσως και μικρή λίμνη πάνω στη βόρεια πλαγιά του Ψηλορείτη που ήταν ο πάγος, έλιωνε σιγά-σιγά και σχημάτισε τις τελικές αποθέσεις.»
Εκείνη την περίοδο το κλίμα στην Κρήτη ποιο ήταν;
«Αυτό είναι το πολύ σημαντικό από αυτή την ανακάλυψη. Μετά από αναλύσεις και χρονολογήσεις που σκοπεύουμε να κάνουμε, περιμένουμε να μας δώσει πάρα πολλά στοιχεία, πολύ συγκεκριμένα για το κλίμα που επικρατούσε στην Κρήτη εκείνη την εποχή. Γενικά αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι σε παγκόσμιο επίπεδο σε αυτές τις παγετώδεις περιόδους, η μέση ετήσια θερμοκρασία στον πλανήτη ήταν 4 έως και 6 βαθμούς Κελσίου η χαμηλότερη. Προσπαθούμε εμείς να διατηρήσουμε την αύξηση της θερμοκρασίας που παρατηρούμε σήμερα στον πλανήτη στο συν 1,5 βαθμό κατά μέσο όρο σε όλο τον πλανήτη. Εδώ μιλάμε για μείωση από 4 έως 6 βαθμούς σε όλο τον πλανήτη. Πρόκειται για ένα πολύ μεγάλο γεγονός που θα πρέπει να πούμε ότι συνοδεύτηκε και με ένα εντυπωσιακό γεγονός ότι η στάθμη της θάλασσας βρέθηκε 120 μέτρα χαμηλότερα σε σχέση με σήμερα. Για παράδειγμα όλο το κεντρικό και βόρειο Αιγαίο είχε μετατραπεί σε ξηρά, γιατί είχαν υποχωρήσει τα νερά. Μάλιστα δημιουργήθηκαν πάρα πολλά από τα υποθαλάσσια φαράγγια που υπάρχουν γύρω γύρω από την Κρήτη σήμερα, γιατί η θάλασσα ήταν 120 μέτρα χαμηλότερα.»
Πως η εποχή των Παγετώνων επηρέασε τη γεωλογική εξέλιξη της Κρήτης, τη χλωρίδα και την πανίδα;
«Σίγουρα επηρέασε τη χλωρίδα και την πανίδα, όχι όμως την γεωλογική εξέλιξη, αλλά σίγουρα επηρεάζει το ανάγλυφο. Θα έχουμε προσέξει όλοι μας στις πλαγιές των βουνών, σε απότομους γκρεμούς ότι υπάρχουν σωροί από χαλίκια που σε ορισμένες περιοχές είναι τεράστιοι. Όλα αυτά τα χαλίκια, τα τεράστια υλικά δημιουργήθηκαν τότε, στις εποχές των παγετώνων .Κι αυτό γιατί έχουμε ακραίες συνθήκες ανάμεσα στη θερμοκρασία της ημέρας και της νύχτας με αποτέλεσμα να συστέλλονται και να διαστέλλονται τα πετρώματα, να θρυμματίζονται, να γίνονται χαλικάκια και μετά να σκεπάζουν τις πλαγιές. Τέτοιες αποθέσεις επιβεβαιωμένα έχουμε στον Ψηλορείτη.»
Η έρευνα πώς συνεχίζεται;
«Τώρα έχουμε κάνει δειγματοληψία από διάφορα σημεία αυτών των πετρωμάτων. Το πρώτο βήμα που θέλουμε να κάνουμε είναι να τα χρονολογήσουμε, να δούμε πότε αποσπάστηκαν και αποτέθηκαν ως ιζήματα, για να τοποθετήσουμε δηλαδή χρονικά αυτές τις τρεις φάσεις που αναγνωρίζουμε. Να ξέρουμε δηλαδή αν ήταν πολύ παλιά ή αν ήταν μεταγενέστερα και μετά να προσπαθήσουμε με βάση την ανάλυση αυτών των ιζημάτων που θα πρέπει να γίνει, να βγάλουμε και κάποια συμπεράσματα για το κλίμα, για να δούμε αν μπορούμε να προσδιορίσουμε καλύτερα τις συνθήκες του κλίματος σε κάθε μία από αυτές τις φάσεις. Πόσο χαμηλότερη ήταν η θερμοκρασία, είναι το πρώτο στοιχείο το οποίο θα προσπαθήσουμε να δούμε αλλά και οποιοδήποτε άλλο συμπέρασμα μπορεί να προκύψει.»
Υπάρχει όμως πιθανότητα και σε άλλα μέρη της Κρήτης να έχουν σχηματιστεί παγετώνες.
«Σίγουρα, θα λέγαμε δηλαδή κατά 99%, αλλά είναι δύσκολο να το αποδείξουμε. Θα πρέπει πολλές περιοχές στα Λευκά Όρη να είχαν φιλοξενήσει παγετώνες και εκεί έχουμε πάρα πολύ ισχυρές ενδείξεις από τη μορφή του ανάγλυφου. Δηλαδή, αυτά τα γυμνά βράχια που δημιουργούν τα «σεληνιακά τοπία», πάνω από την Ανώπολη είναι καθαρά ενδείξεις ότι πρέπει να γλίστρησε παγετώνας πάνω από αυτά τα βουνά. Το θέμα είναι ότι δεν έχουν πίσω τους, για κάποιο λόγο που δεν μπορούμε να το διευκρινήσουμε τώρα, αντίστοιχα ιζήματα ή μπορεί να ξεπλύθηκαν στη συνέχεια, λόγω του ότι τα Λευκά Όρη δέχονται περισσότερες βροχοπτώσεις, περισσότερο χιόνι και δεν τα διατήρησαν. Τα Λευκά Όρη είναι ένας τεράστιος ορεινός όγκος με περιοχές εσωτερικές, που σίγουρα θα μπορούσαν να φιλοξενήσουν πάγο. Απλά μέχρι τώρα δεν έχουμε βρει αυτές τις ενδείξεις».
Τώρα αν κάποιος θέλει να πάει να δει ίχνη παγετώνα σε ποιες περιοχές θα μπορούσε να αναζητήσει;
«Το πιο προσιτό είναι ότι αν περπατήσει πάνω στο μονοπάτι της στράτας του Ψηλορείτη για να βγει στην κορφή του βουνού, από το μέσο περίπου της διαδρομής μέχρι να φτάσει σχεδόν το μονοπάτι, θα περπατάει πάνω σε αυτά τα χαλίκια και τους βράχους των φάσεων του παγετώνα. Αν είναι λίγο πιο προσεκτικός κάτω από την κορυφή του Αγκαθιά όπως λέμε που είναι η προηγούμενη ψηλή κορυφή του Ψηλορείτη, υπάρχει ένα σαν βύθισμα στην πλαγιά του βουνού. Αυτό είναι το σημείο που θα πρέπει να συγκεντρώνονταν εκεί ο παγετώνας, να δημιουργούνταν ο πάγος και μοιάζει σαν ένα μικρό βύθισμα, όπως και τα γυμνά βράχια που είναι ακριβώς κάτω από τον Αγκαθιά που οφείλεται στο ότι περνούσε παγετώνας και τα έξυσε. Αυτά είναι οι πιο εύκολες ενδείξεις. Εμείς σαν Γεωπάρκο σκοπεύουμε να το αναδείξουμε όλο αυτό.»
Από την εκδήλωση στα Λιβάδια
