Με υψηλό επιστημονικό επίπεδο, θεσμική στιβαρότητα και ουσιαστική συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας πραγματοποιήθηκε η ημερίδα «Γνωρίζοντας την Αξό – Αρχαιολογία και Πολιτιστική Συνέχεια», αφιερωμένη στη διαχρονική πορεία της αρχαίας Όαξου και στη συγκροτημένη προοπτική ανάδειξής της. Η διοργάνωση αποτέλεσε προϊόν συνεργασίας της Περιφέρεια Κρήτης, του Δήμου Μυλοποτάμου, της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ρεθύμνου και της Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης Ρεθύμνου, επιβεβαιώνοντας ότι η πολιτιστική πολιτική αποκτά ουσία, όταν εδράζεται σε επιστημονική τεκμηρίωση, θεσμική συνέχεια και στρατηγική συνέργεια.
Θεσμική Ωρίμανση: Από την Πρωτοβουλία στη Δέσμευση
Στον εναρκτήριο χαιρετισμό του ο Δήμαρχος Μυλοποτάμου κ. Γεώργιος Κλάδος παρουσίασε αναλυτικά τα στάδια που προηγήθηκαν της ημερίδας και διαμόρφωσαν το πλαίσιο της σημερινής πρωτοβουλίας. Η διαδικασία δεν ξεκίνησε αποσπασματικά ούτε συγκυριακά. Από τον περασμένο Ιούλιο πραγματοποιήθηκαν οι πρώτες θεσμικές επικοινωνίες με τη Διευθύντρια της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ρεθύμνου κα Ελένη Παπαδοπούλου, μια εξαίρετη επιστήμονα με αποδεδειγμένη επάρκεια και σταθερή προσήλωση στην προστασία και ανάδειξη της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Οι επαφές αυτές έθεσαν τη βάση για μια συνεργασία με σαφές επιστημονικό και θεσμικό πλαίσιο.
Τον Αύγουστο ακολούθησε επιτόπια αυτοψία στον αρχαιολογικό χώρο της Αξού, ώστε ο διάλογος να στηριχθεί σε πραγματικά δεδομένα και όχι σε θεωρητικές εκτιμήσεις. Ενώ η πορεία αυτή κορυφώθηκε τον Σεπτέμβριο με συνάντηση εργασίας με τον Περιφερειάρχη Κρήτης κ. Σταύρο Αρναουτάκη, όπου η πρωτοβουλία έλαβε σαφή θεσμική διάσταση και μπήκαν οι βάσεις για τη μετάβαση από τον σχεδιασμό στη δέσμευση χρηματοδότησης ύψους 260.000 ευρώ για τις πρώτες διερευνητικές ανασκαφές στην περιοχή.
Η Αρχαία Πόλη μέσα από τα Μνημεία και τα Ευρήματα
Την έναρξη των εισηγήσεων πραγματοποίησε η κα Μαρία Πατεράκη, Αρχαιολόγος της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ρεθύμνου, με θέμα «Αξός: Το ταξίδι μιας αρχαίας κρητικής πόλης μέσα από τα μνημεία και τα αρχαιολογικά της ευρήματα».
Με λόγο τεκμηριωμένο και καθαρό, ανέπτυξε τη διαχρονική φυσιογνωμία της πόλης, φωτίζοντας την εξέλιξή της μέσα από αρχιτεκτονικά κατάλοιπα, κινητά ευρήματα και ιστορικές αναφορές. Η Αξός δεν παρουσιάστηκε ως ένας απλός αρχαιολογικός τόπος, αλλά ως συγκροτημένο διοικητικό και λατρευτικό κέντρο, με σαφή ρόλο στον αρχαίο κρητικό κόσμο και με ενδείξεις οργανωμένης πολιτειακής ζωής.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στα ευρήματα των ανασκαφικών ερευνών, τα οποία η κα Πατεράκη παρουσίασε αναλυτικά, αναδεικνύοντας τη σημασία τους για την κατανόηση της χωροταξικής οργάνωσης και της κοινωνικής δομής της πόλης. Παράλληλα, προβλήθηκε φωτογραφικό υλικό από την τελευταία ανασκαφική περίοδο, προσφέροντας στο κοινό μια απτή εικόνα των στρωματογραφικών δεδομένων και της αρχαιολογικής πραγματικότητας του χώρου.
Τα Χριστιανικά Μνημεία και η Ιστορική Συνέχεια
Οι αρχαιολόγοι κα Σταματίνα Δημάκη και κα Νικολέττα Πύρρου με την καθηλωτική τους παρουσίαση επικεντρώθηκαν στα χριστιανικά μνημεία της Αξού, τεκμηριώνοντας ότι η πόλη υπήρξε έδρα επισκοπής και διατήρησε σημαντική εκκλησιαστική παρουσία στους βυζαντινούς και μεταγενέστερους χρόνους.
Οι ναοί του Αγίου Ιωάννη, του Αγίου Γεωργίου, της Κοίμησης της Θεοτόκου και της Αγίας Ειρήνης παρουσιάστηκαν μέσα από τις οικοδομικές τους φάσεις, τα στρώματα τοιχογραφιών του 14ου αιώνα και τα εντοιχισμένα αρχιτεκτονικά μέλη, επιβεβαιώνοντας τη συνεχή κατοίκηση και την πολιτισμική ανθεκτικότητα του οικισμού.
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στις σκηνές της Δευτέρας Παρουσίας, οι οποίες αποτυπώνουν όχι μόνο θρησκευτικές αλλά και κοινωνικές αναφορές της εποχής, καθώς και στα ευρήματα της βενετικής περιόδου, νομίσματα και κεραμικά, που καταδεικνύουν ότι η Αξός εντασσόταν ενεργά στο διοικητικό και οικονομικό πλαίσιο του Regno di Candia.
Θεσμική Ταυτότητα και Ιστορικό Βάθος
Στο επιστημονικό σκέλος της ημερίδας, η εισήγηση του αξιότιμου καθηγητή του Τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης και πρώην Αντιπρύτανη κ. Κωνσταντίνου Σπανουδάκη διαμόρφωσε ένα συνεκτικό και τεκμηριωμένο συμπέρασμα για τη θέση της Αξού στον αρχαίο κόσμο, βασισμένο αποκλειστικά σε γραπτές πηγές και επιγραφικά δεδομένα.
Η έρευνα ξεκίνησε από τις αρχαιότερες σωζόμενες μαρτυρίες. Η Αξός καταγράφεται ήδη στον Ψευδο-Σκύλακα (4ος αι. π.Χ.) ως πόλη της βόρειας Κρήτης, σε άμεση γειτνίαση με σημαντικά κέντρα όπως η Κνωσός. Η αναφορά αυτή έχει ιδιαίτερη βαρύτητα, διότι δεν πρόκειται για μεταγενέστερη αναδρομική παράδοση, αλλά για γεωγραφική καταγραφή της κλασικής εποχής. Παράλληλα, στον ποιητικό λόγο του Απολλώνιου Ρόδιου (3ος αι. π.Χ.) η «Οἰαξὶς γαῖα» εντάσσεται στον μυθολογικό κύκλο των Ιδαίων Δακτύλων, στοιχείο που αποδεικνύει ότι το τοπωνύμιο ήταν ήδη παγιωμένο και αναγνωρίσιμο στο ευρύτερο ελληνικό φαντασιακό .
Η μεταγενέστερη ἕγκυκλοπαιδική μαρτυρία του Στέφανου Βυζάντιου (5ος αι. μ.Χ.) δεν εισάγει νέο υλικό, αλλά συνοψίζει παλαιότερες παραδόσεις, διασώζοντας τόσο την ετυμολογική ερμηνεία του ονόματος όσο και τη σύνδεσή του με μυθολογικά πρόσωπα του μινωικού κύκλου. Η σύγκλιση αυτών των πηγών, γεωγραφικών, ποιητικών και εγκυκλοπαιδικών καταδεικνύει ότι η Αξός δεν αποτελεί περιθωριακή μνεία, αλλά σταθερό σημείο αναφοράς στη σχετική γραμματεία διαχρονικά.
Κομβικής σημασίας για τα συμπεράσματα της έρευνας υπήρξε το ηροδότειο επεισόδιο της Φρονίμης (Ιστορίαι 4.154–155). Ο Ηρόδοτος αναφέρει ρητώς την Αξό ως βασιλική έδρα του Ετέαρχου και αφετηρία της αφήγησης που οδηγεί στη γέννηση του Βάττου και, κατ’ επέκταση, στην ίδρυση της Κυρήνης. Η σημασία της μαρτυρίας δεν είναι απλώς μυθολογική. Η ένταξη της Αξού σε έναν αποικιακό μύθο καταγωγής, που αφορά μια από τις σημαντικότερες ελληνικές αποικίες της Βόρειας Αφρικής, αποδεικνύει ότι η πόλη συμμετείχε σε ένα ευρύτερο δίκτυο πολιτικών και ιστορικών εξελίξεων του αρχαϊκού κόσμου.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στις επιγραφικές πηγές, οι οποίες παρέχουν το πλέον ασφαλές τεκμήριο για την πολιτειακή οργάνωση της πόλης. Το ψήφισμα του 201 π.Χ. για την ασυλία των Τηίων (ICret II.V.17) με τη διατύπωση «ἔδοξεν Fαξίων τοῖς κόσμοις καὶ τᾶι πόλι» επιβεβαιώνει την ύπαρξη θεσμικών οργάνων, σώματος πολιτών και συλλογικής διαδικασίας λήψης αποφάσεων. Η Αξός εμφανίζεται ως συγκροτημένη πόλη-κράτος, με θεσμό κόσμων και πολιτειακή αυτοτέλεια. Συμπληρωματικά, ο νόμος του 3ου αι. π.Χ. για τη δίκαιη μεταχείριση των εφήβων (ICret II.V.25) μαρτυρεί ρυθμιστικό πλαίσιο που αφορά τη νεολαία, στοιχείο που αποκαλύπτει οργανωμένη κοινωνική δομή και μέριμνα για τη διαμόρφωση πολιτών.
Το επιτάφιο επίγραμμα ICret II.V.50 του 1ου αι. μ.Χ., που φυλάσσεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου, προσθέτει μια κοινωνική διάσταση στα παραπάνω δεδομένα. Μέσα από την αισθαντική διατύπωση του πένθους μιας οικογένειας για την απώλεια της δεκαπεντάχρονης θυγατέρας της αναδεικνύεται η συνέχεια της παιδείας, της κατοίκησης καθώς και η πολιτιστική συνοχή της πόλης κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους.
Με βάση το σύνολο των πηγών, το συμπέρασμα της έρευνας διατυπώθηκε με σαφήνεια: η Αξός τεκμηριώνεται ως πόλη με διαχρονική παρουσία από την αρχαϊκή έως τη ρωμαϊκή περίοδο, με μυθολογικό εύρος, αποικιακές διασυνδέσεις, οργανωμένη πολιτειακή συγκρότηση και επιβεβαιωμένη θεσμική λειτουργία. Η ιστορική της υπόσταση δεν στηρίζεται σε τοπική παράδοση ή εθιμική μνήμη, αλλά σε διασταυρωμένες γραπτές και επιγραφικές μαρτυρίες.
Κατά συνέπεια, η Αξός δεν αποτελεί απλώς αρχαιολογικό τόπο ενδιαφέροντος, αλλά ιστορικά συγκροτημένη πόλη-κράτος με σαφή θεσμική και πολιτισμική ταυτότητα.
Συνολική Επιστημονική Αποτίμηση
Η ημερίδα αποτέλεσε ένα συνεκτικό και ενιαίο επιστημονικό αφήγημα, βασισμένο αποκλειστικά σε τεκμηριωμένα επιστημονικά δεδομένα. Από τις αρχαίες γραπτές πηγές έως τα σωζόμενα μνημεία και τα αρχαιολογικά ευρήματα, αναδείχθηκε μια πόλη με σαφή ιστορική παρουσία και αδιάλειπτη θεσμική και πολιτιστική συνέχεια.
Η εικόνα που προέκυψε δεν είναι εκείνη ενός περιφερειακού ή απομονωμένου οικισμού, αλλά ενός τόπου με ενεργή συμμετοχή στις ιστορικές εξελίξεις και με σταθερή παρουσία στον χρόνο. Η απουσία εκτεταμένων ανασκαφών δεν μειώνει τη σημασία της Αξού· αντιθέτως, αναδεικνύει την ανάγκη συστηματικής διερεύνησης και οργανωμένης ανάδειξης.
Θεσμική Παρουσία και Συμμετοχή
Στην εκδήλωση παρέστησαν, μεταξύ άλλων, ο Αντιπεριφερειάρχης Επιχειρηματικότητας κ. Μιχαήλ Βάμβουκας ο Περιφερειακός Σύμβουλος Πολιτικής Προστασίας κ. Μιχαήλ Σαρρής, ο Αντιδήμαρχος Πολιτισμού του Δ. Μυλοποτάμου κ. Ζαχαρίας Λαδιανός, ο Πρόεδρος της ΔΕΥΑΜ κ. Μηνάς Ρουμπάκης, ο Πρόεδρος της Δημοτικής Κοινότητας Αξού κ. Εμμανουήλ Κουτάντος, ο εφημέριος π. Δαβίδ, ο Πρόεδρος του Πολιτιστικού Συλλόγου κ. Χαράλαμπος Κουτάντος, η Πρόεδρος του Πολιτιστικού Συλλόγου Λιβαδίων κα Μαίρη Χνάρη, η αρχαιολόγος και πρώην Διευθύντρια κα Αναστασία Τσιγκουνάκη και η Ειδική Σύμβουλος Δημάρχου Μυλοποτάμου κα Ειρήνη Κουτάντου. Χαιρετισμό απέστειλαν ο Υπουργός Πολιτικής Προστασίας & Κλιματικής Κρίσης κ. Γιάννης Κεφαλογιάννης, ο Βουλευτής του ΠΑΣΟΚ κ. Μανώλης Χνάρης και η Αντιπεριφερειάρχης Π.Ε Ρεθύμνου κα. Μαίρη Λιονή.
Ο Δήμαρχος Μυλοποτάμου εξέφρασε τις θερμές του ευχαριστίες και τα ειλικρινή του συγχαρητήρια προς τους ομιλητές για το υψηλό επίπεδο των εισηγήσεών τους, τις πολύτιμες γνώσεις που μοιράστηκαν με το κοινό και, κυρίως, για την αφοσίωση και την αγάπη τους προς την επιστήμη που υπηρετούν. Παράλληλα, ευχαρίστησε θερμά την Περιφέρεια Κρήτης και ιδιαίτερα τον Περιφερειάρχη κ. Σταύρο Αρναουτάκη για την καθοριστική συμβολή και τη στήριξή του στο συγκεκριμένο εγχείρημα, υπογραμμίζοντας τη σημασία της συνεργασίας των θεσμών για την υλοποίηση ουσιαστικών πρωτοβουλιών πολιτισμού και ανάπτυξης.
Όπως χαρακτηριστικά ανέφερε:
«Η Αξός, χτισμένη στους πρόποδες του Ψηλορείτη, υπήρξε μία από τις σημαντικότερες πόλεις της αρχαιότητας. Σήμερα, παρά το ιστορικό της βάρος, παραμένει ουσιαστικά αναξιοποίητη. Διαθέτει, ωστόσο, όλες τις προϋποθέσεις για να εξελιχθεί σε ισχυρό πυλώνα πολιτισμού και βιώσιμης ανάπτυξης για τον Μυλοπόταμο και ολόκληρη την Κρήτη.
Ως Δημοτική Αρχή έχουμε θεσμικό και ηθικό χρέος να στηρίξουμε με κάθε διαθέσιμο μέσο την ανάδειξή της. Ένας τόσο σημαντικός πολιτιστικός θησαυρός δεν μπορεί να παραμένει στο περιθώριο. Ήρθε η ώρα να τον φέρουμε στο φως, με σχέδιο, συνέργειες και υπευθυνότητα.»
Ήρθε λοιπόν η ώρα να στρέψουμε το βλέμμα μας σε αυτόν τον ακόμη σιωπηλό πολιτισμό και, με τη δύναμη της επιστημονικής έρευνας, να φέρουμε στο φως όσα η γη της Αξού διατηρεί κρυμμένα επί αιώνες. Γιατί κάτω από το χώμα αυτού του τόπου δεν βρίσκεται μόνο παρελθόν· βρίσκεται ένα κομμάτι της ιστορικής ταυτότητας της Κρήτης που περιμένει να αποκαλυφθεί.
Ειρήνη Α. Κουτάντου
Πολιτικός Επιστήμονας
Ειδική Σύμβουλος Δ. Μυλοποτάμου
