Από την προανακτορική εποχή (ενδεχομένως και από την Νεολιθική εποχή), οι μινωϊτες ασκούσαν τις λατρευτικές τους πρακτικές στα σπήλαια. Συστηματική λατρεία μαρτυρείται στα ιερά κορυφής που χρονολογούνται στο τέλος της προανακτορικής και κυρίως κατά την παλαιοανακτορική εποχή. Κατά την παλαιοανακτορική περίοδο οι μινωϊτες ασκούσαν την λατρεία στη θεότητα σε ποικίλους χώρους, όπως σε σπήλαια,ιερά κορυφής και ιερά των ανακτορικών κέντρων.
Ο ανεξάρτητος ναός στα Ανεμοσπηλιά Αρχάνων αποτελεί μια εξαίρεση.
Ι Ε Ρ Α Σ Π Η Λ Α Ι Α
1 Ιδαίον ‘Αντρον
2 Δικταίον‘Αντρον
Δύο από τα πιο γνωστά και εντυπωσιακά για την ομορφιά τους σπήλαια της Κρήτης «ερίζουν» για την αναγνώριση της γέννησης και ανατροφής του Δία σε ένα από αυτά. Πρόκειται για το Ιδαίο Άντρο στον Ψηλορείτη και το Δικταίο Άντρο στη Δίκτη. Aναλυτική παρουσίαση από τον Νίκο Μωραϊτακη, Νομικό, Φιλόλογο, MSc Αρχαιολόγο: Δείτε ΕΔΩ
3. Σπήλαιο Ειλειθυϊας στην‘Αμνισο
Ανασκάφτηκε από τον Σπ Μαρινάτο. Είναι αφιερωμένο στη θεά του τοκετού Ειλειθυϊα. Χρησιμοποιήθηκε από την νεολιθική περίοδο έως τους ρωμαϊκούς χρόνους,με την λατρεία να ακμάζει την ύστερη μινωϊκή περίοδο.Οι βραχώδεις σχηματισμοί μέσα στο σπήλαιο μοιάζουν με γυναικείες μορφές,κυρίως ο σταλαγμίτης στο κέντρο που εμφανίζεται ως όρθια γυναίκα.Τα αρχαιολογικά του ευρήματα(κεραμική και 4 ανθρωπόμορφα αγγεία) εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου.
4. Σπήλαιο Αρκουδιώτισσας
Βρίσκεται στο Ακρωτήρι Χανίων με διαδρομήπροσβάσιμη από την ΜονήΓουβερνέτου μόνο με τα πόδια. Είναι γνωστό για τον σταλαγμίτη που μοιάζει με αρκούδα. Πιστεύεται ότι έχει χρησιμοποιηθεί για λατρευτικούς σκοπούς από την αρχαιότητα(λατρεία Αρτέμιδας και Απόλλωνα).Μετά, κατά την χριστιανική εποχήήταν αφιερωμένο στην Παναγία την Αρκουδιώτισσα.
5. Σπήλαιο Αγίας Παρασκευής η Σκοτεινό
Βρίσκεται στις Γούβες 20 χιλιόμετρα ανατολικά του Ηρακλείου. Η κύρια αίθουσά του οδηγεί σε τέσσερα διαφορετικάεπίκλινα επίπεδα, με πλούσιο λιθωματικό διάκοσμο.Ο Ναός της Αγίας Παρασκευής είναι κτισμένος στα ερείπια του πρώτου ναού. Είναι σημαντικό λατρευτικό σπήλαιο με στοιχεία λατρείας της Αρτέμιδας (Βριτομάρτης), ενώ ο PaulFour την ταυτίζει με τον Λαβύρινθο του Μινώταυρου στη Κνωσό. Οι ανασκαφές του Evans και του Pendlebury πιστοποιούν την χρήση του κατά την Υστερη Νεολιθική, Μέση και ‘Υστερη Μινωική, Πρωτογεωμετρική αλλά και την Ρωμαϊκή περίοδο.
6. Σπήλαιο Πλατυβόλας
Γνωστό με τα ονόματα Σπηλιά, Σκοτεινή Σπηλιά και Κάτω Πηγάδι,βρίσκεται σε υψόμετρο 400 μέτρων κοντά στον οικισμό Σκουραχλάδα των Χανίων. Πρόκειται για ευμέγεθες σπήλαιο με τέσσερις αίθουσες σε διαφορετικά επίπεδα.
Στα τρία πρώτα επίπεδα βρέθηκαν ευρήματα που δηλώνουν την αδιάκοπη χρήση του από την τελική Νεολιθική περίοδο μέχρι το τέλος των Προανακτορικών χρόνων με κύρια χρήση του ως κατοικία στην τελική Νεολιθική και κυρίως στη Προανακτορική περίοδο. Στο τέταρτο και πιο δυσπρόσιτο επίπεδο βρέθηκε μόνο πλήθος οστών,που μαρτυρεί ταφική χρήση. Τα ευρήματα από την Υστερομινωικήπερίοδο μέχρι τα κλασσικά χρόνια μαρτυρούν περιστασιακή χρήση του σπηλαίου. Από τα ευρήματα ξεχωρίζουν :
α. Πρωτο κυκλαδικό εδώλιο
β. Κεραμική του ρυθμού Πύργου,Αγίου Ονουφρίου,Βασιλικής,Τραχωτού και Καμαραικού
γ. Ευρήματα πρωτοελλαδικής κεραμικής τύπου σαλτσιέρας,η οποία είναι εισηγμένη από τις Κυκλάδες.
7. Σπήλαιο Καμαρών (Καμαροσπήλαιο)
Κοντά στο χωριό Καμάρες στη νότια πλαγιά της βουνοκορφής Σώρος του Ψηλορείτη σε υψόμετρο 1676 μέτρων, ήρθε στο φως ένα σπήλαιο που χρησιμοποιήθηκε στη διάρκεια της εποχής του Χαλκού ως χώρος κατοίκησης και πιθανόν λατρείας. Η περίοδος μεγάλης ακμής του ήταν παράλληλη με το πρώτο Ανάκτορο της Φαιστού (1900-1700 πΧ).Στο σπήλαιο αποκαλύφθηκε για πρώτη φορά η καμαραϊκή κεραμική.
8. Σπήλαιο Αρκαλοχωρίου
Εντοπίζεται περίπου μισό χιλιόμετρο νοτιοδυτικά του Αρκαλοχωρίου στη θέση Προφήτης Ηλίας. Πρόκειται για σημαντικό προϊστορικό λατρευτικό σπήλαιο,μέρος του οποίου εικάζεται οτι κατέρρευσε το 1500 πΧ λόγω σεισμού, είτε λόγω φυσικής διάβρωσης. Οι έρευνες των αρχαιολόγων έφεραν στο φως αξιόλογα ευρήματα όπως πρωτομινωικά αγγεία,εκατοντάδες διπλούς πέλεκεις, συμπεριλαμβανόμενων και δυο επιγραφών σε γραμμική Α γραφή. Ο χώρος χρησιμοποιήθηκε και ως χώρος λατρείας κάποιας πολεμικής θεότητας.
9. Τρύπα του Μαμελούκου
Βρίσκεται στα Περιβόλια Χανίων,περίπου 6 χιλιόμετρα ΝΔ των Χανίων σε ένα χαμηλό λόφο. Αποτελεί σημαντικό αρχαιολογικό χώρο με ευρήματα που χρονολογούνται από την Νεολιθική εποχή (3500π. χ. ) και τα νεοανακτορικά χρόνια.
10. Σπήλαιο Πελεκητών (Κάτω Ζάκρου
‘Εχει μήκος 310 μέτρα.βρίσκεται σε υψόμετρο 100 μέτρων στους πρόποδες του. Τραόσταλου,κρυμμένο μέσα στα βράχια. Εδώ έχουν βρεθεί ίχνη κατοίκησης από την Νεολιθική εποχή
11. Ανεμόσπηλι
Αποτελεί μοναδικό παράδειγμα ανεξάρτητου ναού από την παλαιοανακτορική εποχή και βρίσκεται κοντάστις Αρχάνες στις υπώρειες του ιερού κορυφής του Γιούχτα. Η καταστροφή του επήλθε από σεισμό μεταξύ ΜΜΙΙ και ΜΜΙΙΙΑ. Πρόκειται για κτήριο με ορθογώνια κάτοψη με τρία μακρόστενα δωμάτια, με είσοδο στο νότιο σε μακρύ διάδρομο. Στον κεντρικό διάδρομο εντοπίστηκαν τα πήλινα πόδια του λατρευτικού αγάλματος. Στο δυτικό πάνω σε χαμηλόέδρανο εντοπίστηκε ο σκελετός του θύματος της ανθρωποθυσίας. Εντοπίστηκαν τρεις ακόμη σκελετοί που θεωρήθηκε ότι ανήκαν σε αυτούς που πραγματοποίησαν την ανθρωποθυσία.
Η Επιτροπή Πρωτοβουλίας (μινωικός πολιτισμός UNESCO) θεωρεί ότι το Σπήλαιο Καμάρων, το Σπήλαιο Αρκαλοχωρίου και τα Ανεμόσπηλιαείναι μνημεία που πρέπει να θεωρηθούν Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς.
*Δημήτρης Παυλόπουλος, Μηχανολόγος Ηλεκτρολόγος, πρώην Πρόεδρος ΔΚΜ, πρώην Μέλος ΔΣ ΕΛΟΤ
**Νίκος Ηλιάδης, Πολ/κόςΜηχ/κός Ε.Μ.Π. ,M.Sc. ( StructuralEngineering , γConcordiaUniversityMontrealCanada ) , Ph.D.( UniversityofMarylandUSA, -TechnologyandVocationalEducatio), τ. Ειδ.Γραμματέας του ΥΠΕΠΘ ,τ. εκπρόσωπος των Υπουργείων Παιδείας και Πολιτισμού στη Μόνιμη Ελληνική Αντιπροσωπεία στις Βρυξέλλες ( Μ.Ε.Α. ) τ.Διοικητής ΠΓΝ «ΑΤΤΙΚΟΝ , τ. μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της Ένωσης Παιδαγωγικών Ινστιτούτων της Ευρώπης (http://www.cidree.org/), τ. εκπρόσωπος της Κυβέρνησης στο Δ.Σ. του CEDEFOP (https://www.cedefop.europa.eu/ ) του Ευρωπαϊκού Κέντρου για την Επαγγελματική Εκπαίδευση και Κατάρτιση , Επίτιμος Σύμβουλος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου.
