Ένα μυθιστόρημα που «διαλέγεται» με την ιστορία της Κρήτης του 17ου αιώνα!
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΣΤΟΝ ΜΑΝΟΥΣΟ ΚΛΑΔΟ
Με ένα μυθιστόρημα που διαλέγεται με την ιστορία και αναπλάθει την Κρήτη του 17ου αιώνα συνεχίζει την συγγραφική του παρουσία ο καταξιωμένος δημοσιογράφος, ερευνητής και συγγραφέας Νίκος Ψιλάκης.
Το βιβλίο έχει τίτλο «Πολυφίλητη» και κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΚΑΡΜΑΝΩΡ. Η ιστορία που πραγματεύεται ξεκινά στα χρόνια του μεγάλου Κρητικού Πολέμου, οι ήρωες έχουν ζήσει την κατάληψη των Χανίων και του Ρεθύμνου και βιώνουν τη σκληρή πραγματικότητα ενός αδυσώπητου πολέμου παραμένοντας έγκλειστοι για περισσότερο από 22 χρόνια, όσο κράτησε η μεγαλύτερη πολιορκία της ιστορίας, η πολιορκία του Χάνδακα. Η καθημερινότητα στην πολιορκημένη πόλη, οι αγωνίες μιας κοινωνίας, οι κοινωνικές ανισότητες, οι πολλαπλές απειλές, οι διαψεύσεις και κυρίως οι φόβοι αποτελούν τα βασικά δομικά υλικά του συγγραφέα, που «χτίζει» την αφήγησή του αντλώντας έμπνευση από τα ντοκουμέντα της ιστορίας. Τα βασικά πρόσωπα, οι πρωταγωνιστές της αφήγησης, είναι φανταστικά. Δρουν, όμως, και κινούνται σ’ ένα πραγματικό περιβάλλον, συναντούν τους αληθινούς πρωταγωνιστές της εποχής, βιώνουν τον πόλεμο, γίνονται οι σιωπηλοί μάρτυρες γεγονότων που σημάδεψαν την ευρωπαϊκή ιστορία του 17ου αιώνα.
Ο Νίκος Ψιλάκης δεν χρειάζεται συστάσεις. Και μόνο η υπογραφή του, αποτελεί εγγύηση για την ποιότητα του έργου του, για το οποίο είχαμε μια ενδιαφέρουσα συζήτηση.
«Γνωρίστε» την «Πολυφίλητη» και «ταξιδέψτε» μαζί της μέσα από την συνέντευξη που ακολουθεί.
Πολυφίλητη. Μυθιστόρημα μόνο ή και αποτύπωση – αναπαράσταση μιας ολόκληρης ιστορικής περιόδου;
Μυθοπλασία και ιστορία βαδίζουν σε παράλληλους ή και συγκλίνοντες δρόμους. Οι μυθιστορηματικοί ήρωες κινούνται σε ένα πραγματικό περιβάλλον και βιώνουν τα κοσμοϊστορικά γεγονότα που συνέβησαν στην Κρήτη του 17ου αιώνα. Με την "Πολυφίλητη" προσπάθησα να αναπλάσω αυτήν την εποχή παρακολουθώντας τις ζωές των ανθρώπων.
Είναι πολύ δύσκολο να ασχοληθεί κανείς με μια τόσο μακρινή εποχή. Πρέπει να γνωρίζει τα πάντα, ή σχεδόν τα πάντα. Όχι μόνο τα πολεμικά γεγονότα (που λίγο ή πολύ μας είναι γνωστά) αλλά και την καθημερινότητα των ανθρώπων. Τι ρούχα φορούσαν, τι φαγητά τρώγανε, πώς μιλούσαν. Πρέπει να εισχωρήσει βαθιά στην ανθρώπινη ψυχή, ν' αφουγκραστεί τις αγωνίες των εγκλείστων, να ζήσει την ελπίδα και τη διάψευση. Μόνο τα τελευταία χρόνια έχει αρχίσει κάποια συζήτηση για τις συνθήκες κάτω από τις οποίες έζησαν μερικές χιλιάδες άνθρωποι αποκλεισμένοι μέσα σε μια πολιορκημένη πολιτεία. Στον Χάνδακα του 1647 συνωστίζονταν πρόσφυγες από όλη την Κρήτη. Από τα Χανιά, το Ρέθεμνος, τη Σητεία, από τα χωριά του νησιού. Καθένας απ' αυτούς κουβαλούσε τη δική του ιστορία.
Είναι απολύτως μυθιστορία ή διαβάζουμε μέσα και πραγματικές ιστορίες που τις δίδετε κεκαλυμμένα;
Ένα μυθιστόρημα πρέπει να έχει πρωτίστως πλοκή. Να κρατά ζωηρό το ενδιαφέρον του αναγνώστη από την πρώτη μέχρι την τελευταία σελίδα. Μια νέα γυναίκα μ' ένα νόθο βρέφος στην αγκαλιά της ξεκινά νύχτα από κάποιο κρητικό χωριό, περπατά για ώρες σε άγνωστα μονοπάτια κι όταν βραδιάζει βρίσκεται μπροστά στις πύλες του Κάστρου. Η γυναίκα αυτή δεν υπήρξε ποτέ. Θα μπορούσε, όμως, και να ήταν υπαρκτό πρόσωπο. Αυτό συμβαίνει γενικώς με το ιστορικό μυθιστόρημα. Τα γεγονότα που περιγράφονται είτε έχουν συμβεί είτε θα μπορούσαν να έχουν συμβεί. Επέλεξα ως ήρωες τη Φραντζέσκα, τον Αγουστή, τον Μανέα Αγριμολέο, τον Λορέντζο Λομπάρδο και όχι τον Μοροζίνι ή τον Μεγάλο Βεζίρη, τον Κιοπρουλή. Θα ήταν ασέβεια να αναπλάσω εγώ σήμερα, ύστερα από τρεις και πλέον αιώνες, τα πραγματικά πρόσωπα της ιστορίας, να δημιουργήσω δηλαδή, με βάση τις πληροφορίες που έχουν διασωθεί, κάποιους χαρακτήρες. Είναι βέβαιο πως θα απέχουν πολύ από τους πραγματικούς. Νομίζω πως δεν έχω το δικαίωμα να ξαναπλάθω με τη φαντασία μου πρόσωπα που υπήρξαν κι έλαβαν σημαντικές αποφάσεις για τις ζωές των άλλων. Ωστόσο, τα γεγονότα του βενετοτουρκικού πολέμου και της φοβερής πολιορκίας που κράτησε σχεδόν ένα τέταρτο του αιώνα περνούν στην αφήγηση ως βιώματα των ηρώων. Συχνά, μάλιστα, τα αφηγούνται οι ίδιοι ή τα καταγράφουν. Η αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο απέχει πολύ από την αποστεωμένη εξιστόρηση, αφήνει χώρο στο συναίσθημα, φέρνει τα γεγονότα πιο κοντά στον αναγνώστη.
Ένας από τους βασικούς ήρωες, ο Μανέας Αγριμολέος, σημειώνει στο καδέρνο του (τετράδιο): «Τελικά, ιστορία είναι οι ζωές των ανθρώπων. Ξεφυλλίζεις τις μνήμες τους, ξεφυλλίζεις τον χρόνο, μαθαίνεις τον κόσμο. Κι αν τελειώσει κάποτε τούτος ο πόλεμος, θα μείνουν γραμμένα μόνο τα κατορθώματα των στρατηγών. Θα τρέχουν οι κόλακες της ιστορίας να πλέκουν στεφάνια στους νικητές. Όποιοι κι αν είναι. Οι πένες θα κάνουν βαθιές υποκλίσεις. Κι η κάθε Φραντζέσκα θα μείνει απέξω από τις σελίδες της μνήμης. Κι ο κάθε Μανέας, κι ο κάθε πεινασμένος, κι ο κάθε φτωχός που δεν μπορεί να ναυλώσει κάτεργο να φύγει. Έτσι γίνεται πάντα. Ο χρόνος σβήνει τις ζωές των αφανών. Σβήνει την πείνα, τη δίψα, τον έρωτα».
Η ιστορία μου πρόσφερε απλόχερα υλικό για να χτίσω την «Πολυφίλητη». Έχουν γίνει μελέτες, έχουν διασωθεί μαρτυρίες ξένων στρατιωτικών που πολέμησαν εδώ, υπάρχουν επίσημα έγγραφα, αναφορές, καταγραφές, γράμματα. Η λογοτεχνία πρόσφερε πληροφορίες και ερεθίσματα. Παράδειγμα (το πιο σημαντικό ίσως) ο εξαίρετος Ρεθύμνιος ποιητής Μαρίνος Τζάνε Μπουνιαλής, που έγραψε αυτό το υπέροχο έργο, έπος και ελεγεία μαζί, τον «Κρητικό Πόλεμο». Άλλο παράδειγμα, ο Τζουάνες Παπαδόπουλος, που μας άφησε γλαφυρές πληροφορίες για τη ζωή στην Κρήτη του 17ου αιώνα, ακόμη και για την πολιορκία του Χάνδακα. Αναζήτησα, όμως, υλικό και σε άλλες πηγές, όπως η προφορική παράδοση. Τις πρώτες ιστορίες για την εν λόγω πολιορκία τις άκουσα από τους γέρους του χωριού μου όταν ήμουν οκτώ ή εννιά χρονών. Εξαιρετικές ιστορίες που δείχνουν πώς διασώζονται τα μεγάλα γεγονότα στα στόματα των ανθρώπων, πώς μεταπλάθονται και γίνονται παραδόσεις. Μερικά απ' αυτά τα συμπεριέλαβα στην αφήγησή μου. Και ομολογώ πως έκαναν τον λόγο μου πιο δροσερό. Η παράδοση είναι αστείρευτη πηγή που πρέπει να σκύψει κανείς με σεβασμό για να πιεί το νερό της και να δροσιστεί.
Εντυπωσιάζουν οι περιγραφές των περιοχών και το πλήθος των τοπωνυμίων. Ο αναγνώστης θα τα βρει αυτά τα σημεία σήμερα περπατώντας στο Ηράκλειο;
Και στα Χανιά, και στο Ρέθυμνο. Ένας από τους ήρωές μου, ο νεαρός ζωγράφος Αλέξιος, έχει ζήσει τρεις πολιορκίες. Πρώτα στα Χανιά, στον τόπο του, μετά στο Ρέθυμνο και τέλος στον Χάνδακα. Μέσα από την αφήγηση του Αλέξιου περνά το δράμα ολόκληρης της κρητικής κοινωνίας. Από τη μια η επίθεση των Αγαρηνών, από την άλλη η αδυσώπητη πολιορκία της πανούκλας που αποδεκάτιζε χωριά και πόλεις. Ζούμε σ' έναν τόπο πλασμένο με μνήμες, ακούμε παντού τους ψιθύρους της ιστορίας. Η Στράτα Λάργκα του Χάνδακα είναι η σημερινή Πλατειά Στράτα. Τόσοι αιώνες πέρασαν κι η ονομασία δεν άλλαξε. Το μοναδικό χωριό που αναφέρεται με πλασματικό όνομα είναι το Στροβίλι, το φέουδο του Λορέντζου Λομπάρδου. Δεν το έκανα τυχαία. Ήθελα να κεντρίσω τη φαντασία του αναγνώστη, να τοποθετήσει εκείνος τον οικισμό στον χάρτη της Κρήτης. Άλλωστε, όλα τα χωριά, λίγο ή πολύ, μοιάζουν. Έχουν ελιές, αμπέλια, χωράφια, μέλισσες, αιγοπρόβατα. Και τότε είχαν αφέντες και δούλους. Ξεπεσμένους φεουδάρχες, φτωχούς καλλιεργητές - γονικάρους. Ή και φαμέγιους ακόμη...
Είναι εντυπωσιακή η κοινωνική διαστρωμάτωση της εποχής όπως παρουσιάζεται μέσα από το βιβλίο σας. Πώς προσεγγίσατε την κοινωνία της εποχής;
Μα τη γνωρίζομε αρκετά καλά. Έχουν δημοσιευτεί εξαιρετικές μελέτες για τη βενετοκρατούμενη Κρήτη. Ήταν ευτύχημα που σπουδαίοι επιστήμονες, όπως ο Μανούσος Μανούσακας, ο Νίκος Παναγιωτάκης, η Σοφία Μαλτέζου, διευθυντές για σειρά ετών του Ελληνικού Ινστιτούτου της Βενετίας, εργάστηκαν με ζήλο και τόνωσαν το ενδιαφέρον πολλών νέων ερευνητών για τον λατινοκρατούμενο Ελληνισμό. Το Ινστιτούτο της Βενετίας αποτελεί ανεξάντλητη πηγή πληροφοριών για κάθε πτυχή της ζωής στη βενετοκρατούμενη Κρήτη. Είναι εντυπωσιακός ο αριθμός των νοταριακών κατάστιχων που έχουν εκδοθεί τα τελευταία χρόνια. Τα έγγραφα αυτά αποτελούν απτές μαρτυρίες για την κοινωνία μιας άλλης εποχής, θα έλεγα πως είναι κάτι σαν μαγικές μηχανές του χρόνου. Δεν είναι απλά δικαιοπρακτικά έγγραφα, δεν καταγράφουν μόνον υλικά αγαθά, περιουσίες, αφιερώσεις, αγοραπωλησίες. Καταγράφουν την ίδια τη ζωή, την πίστη, τους θεσμούς, τα έθιμα, τις σχέσεις, τις κοινωνικές δομές. Πίσω από τις τυπικές γραφειοκρατικές αναφορές, που συχνά επαναλαμβάνονται, φαίνεται η αγωνία των ανθρώπων. Πρέπει ν' αφουγκραστεί κανείς αυτά τα έγγραφα για ν' ακούσει καθαρά τις φωνές των ανθρώπων. Καθένας απ' αυτούς αφηγείται μιαν ιστορία. Είναι αληθινός θησαυρός!
Προφανώς υπήρξε πολυετής έρευνα πριν γραφτεί αυτό το βιβλίο. Ποια είναι εκείνα τα στοιχεία τα οποία προσέξατε περισσότερο;
Τα τεκμήρια που σας ανέφερα ήδη. Έγγραφα, κατάστιχα, ιστορικές μελέτες. Αλλά και μαρτυρίες ανθρώπων. Έτυχε να έχω φίλους τους δυο σπουδαίους Κρητολόγους, τον Στέργιο Σπανάκη και τον Νίκο Σταυρινίδη, παρά την τεράστια διαφορά της ηλικίας μας. Τους άκουγα όπως ακούει ένας μαθητής τους δασκάλους του. Όσο κι αν φαίνεται παράξενο, οι άνθρωποι αυτοί δεν μελετούσαν μόνο τις πηγές της Ιστορίας, νομίζω πως ζούσαν πιο κοντά στην εποχή την οποία προσπάθησα ν' αναπλάσω. Κι αυτοί αφηγούνταν λεπτομέρειες από την πολιορκία του Χάνδακα. Κι αυτοί είχαν μιλήσει με παλιότερους γέροντες. Κρίμα που δεν έχομε συγκροτημένα αρχεία προφορικής Ιστορίας στη χώρα μας. Κάθε άνθρωπος που πεθαίνει παίρνει μαζί του μνήμες. Τις δικές του, αλλά και των παλιότερων, των πριν απ' αυτόν. Οφείλω πολλά στον Στέργιο Σπανάκη, που εκτός από σπουδαίος ιστοριοδίφης ήταν ο ίδιος ένα απίστευτο «αρχείο» της συλλογικής μας μνήμης. Όπως οφείλω πολλά στην αξέχαστη φίλη Χρυσούλα Τζομπανάκη, που μελετούσε τα οχυρωματικά έργα των Βενετών και τον Κρητικό Πόλεμο.
Φυσικά, η δική μου μελέτη δεν μπορούσε να αφήσει απέξω το εικονιστικό υλικό. Απεικονίσεις πολεμιστών, απεικονίσεις των πόλεων, χάρτες, ζωγραφιές ανθρώπων, φορεσιές. Ποια ήταν, ας πούμε, τα όπλα της εποχής; Πώς χρησιμοποιούνταν; Ευτυχώς σήμερα υπάρχουν πηγές για όλα. Ένας άριστος μελετητής (και συλλέκτης) όπλων ζει σήμερα στην Κρήτη. Ο καλός φίλος Ευτύχης Τζιρτζιλάκης.
Γενικότερα, τι δίνετε στο κοινό σας μέσα από αυτό το βιβλίο;
Φιλοδοξία μου είναι να προσφέρει αισθητική απόλαυση, να μεταφέρει τον αναγνώστη σε μιαν άλλη εποχή και σε μιαν άλλη πολιορκία, να τονώσει το ενδιαφέρον για την ιστορική αυτή περίοδο. Και, παράλληλα, να δούμε μαζί τη δική μας εποχή παρακολουθώντας μιαν άλλη. Μια πολιορκία ζούμε και σήμερα, μην το ξεχνάτε...
Είναι ένα ιστορικό μυθιστόρημα. Ποιος πιστεύετε ότι είναι ο ρόλος ενός τέτοιου έργου σήμερα;
Θα σας απαντήσω με τα λόγια ενός από τους ήρωες του βιβλίου, του Αγουστή: «Κάθε έργο πρέπει να μιλά για την εποχή του. Ακόμη κι όταν ανατρέχει ο ποιητής στο παρελθόν, πρέπει να το κάνει σαν τον άλτη που πηγαίνει κάμποσα βήματα προς τα πίσω για να πάρει φόρα. Για το σήμερα νοιάζονται οι ποιητές. Και για το αύριο. Κι αν καμώνονται καμιά φορά πως μιλούν για τα περασμένα, δεν το κάνουν για να ξεφύγουν από το σήμερα, αλλά για να το δουν από την απόσταση του χρόνου και να το χαρτογραφήσουν καλύτερα».
Δημοσιογραφία τέλος;
Οι ζωές των ανθρώπων κάνουν κύκλους. Κανείς δεν ξέρει μήτε πότε ανοίγουν μήτε πότε κλείνουν. Για μένα έκλεισε ένας μεγάλος κύκλος. 26 χρόνια στο ίδιο μικρόφωνο. Νομίζω πως η δημοσιογραφία δεν δίνει εύκολα διαζύγια...
Τι έχουμε να περιμένουμε στο εξής από την γραφίδα σας;
Ιδέες υπάρχουν. Είναι σαν τις σπίθες κι αυτές. Κανείς δεν ξέρει ποια θα σβήσει και ποια θα φουντώσει. Πολλές φορές δεν εξαρτάται καν από μας.
