Διασχίζοντας τον κεντρικό δρόμο των Αγίων Δέκα, την Κυριακή 27/2/2010, σταμάτησα στο πρακτορείο να πάρω τις τοπικές εφημερίδες. Επέστρεφα από τη Βασιλική, όπου ετελέστη, στον Άη Γιάννη, το μνημόσυνο του Νίκου Αγριμάκη του Αγριμογιώργη, και περνώντας από τα στενά δρομάκια της Βαγιωνιάς, σταμάτησα στο σπίτι του Μανόλη Αγριμάκη που είχα πολλά χρόνια να τον δω. Εκεί, ο γιος του Γιάννης, ο ταχυδρόμος στο Ασήμι, μου είπε ότι οι εφημερίδες της Μεσαράς φιλοξενούν μαντινάδες. Έτσι, αγόρασα την εφημερίδα σας της 23ης Φεβρουαρίου.
Στη δεύτερη σελίδα, στην τελευταία στήλη ακριβώς πάνω από τα εκδοτικά στοιχεία της εφημερίδας σας, υπάρχει ένα πλαίσιο με τίτλο «Μαντιναδο…γραφήματα». Και ακολουθεί το δίστιχο:
«Σαν όνειρο μαγευτικό που μια στιγμή γεννιέται
έτσι κι ο πόνος της καρδιάς ποτέ δεν λησμονιέται.
Είναι όμως το δίστιχο αυτό μαντιναδογράφημα ή μαντινάδα; Όχι, δεν είναι μαντινάδα ούτε μαντιναδογράφημα. Είναι απλώς δίστιχο στη νεοελληνική κοινή (στιχάκι, λιανοτράγουδο). Η γλώσσα όμως της μαντινάδας δεν είναι η νεοελληνική κοινή, αλλά τα κρητικά ελληνικά, η κρητική διάλεκτος, με το λεξιλόγιό της, τους γραμματικούς της τύπους, τους συντακτικούς της κανόνες και τις ιδιωματικές εκφράσεις της. Το 1920, ο Αριστείδης Κριάρης, στο βιβλίο του Πλήρης συλλογή κρητικών δημωδών ασμάτων (Αθήνα 1920, 2η έκδοση), ως επικεφαλίδα του τμήματος για τις μαντινάδες (σ. 429) έχει: «Δίστιχα κρητικά άσματα της λύρας, τα καλούμενα μαντινάδες». Δηλαδή, για τον Κριάρη και πολλούς άλλους μελετητές της κρητικής δημώδους ποιήσεως, η μαντινάδα είναι κρητικό δίστιχο, όχι επειδή ο δημιουργός του διστίχου είναι Κρητικός εκ γενετής, αλλά επειδή είναι γραμμένο στην κρητική διάλεκτο. Π.χ.
Αγάπη δεν εκάτεχα γλυκιά ’ναι γη πρικιά ’ναι
μα ’δα μου την ορμήνεψες, θεοτική φωθιά ’ναι.
Απήτις μ’ άψες τη φωθιά ήπιασες το λαήνι
και κάνεις πως τη λαντουράς μα κείνη μπλιό δε σβήνει.
Εδώ και πολλά χρόνια στη Μεγαλόνησό μας γράφονται χιλιάδες δίστιχα κάθε έτος. Αλλά ένα πολύ μικρό ποσοστό από αυτά είναι μαντινάδες, δηλαδή κρητικά δίστιχα. Τα δίστιχα που παράγονται μπορούν να διαιρεθούν σε τρεις κατηγορίες. Μία κατηγορία περιλαμβάνει δίστιχα γραμμένα στη νεοελληνική κοινή. Άλλη κατηγορία περιλαμβάνει δίστιχα γραμμένα στην κρητική διάλεκτο, δηλαδή μαντινάδες. Και μια τρίτη κατηγορία περιλαμβάνει δίστιχα γραμμένα με στοιχεία της νεοελληνικής κοινής και στοιχεία των κρητικών ελληνικών. Στα δίστιχα αυτά, ενώ ο στιχουργός μπορεί να χρησιμοποιήσει λέξεις και σύνταξη της κρητικής διαλέκτου, χρησιμοποιεί τις αντίστοιχες λέξεις και σύνταξη της νεοελληνικής κοινής. Θα ονομάσω αυτά τα δίστιχα «μιγαδοδίστιχα». Τα περισσότερα δίστιχα που δημοσιεύονται στην εφημερίδα Ρέθεμνος, στη σελίδα με τίτλο «Με μαντινάδες κι Όνειρα», είναι μιγαδοδίστιχα ή στιχάκια. Τα αμιγώς κρητικά δίστιχα είναι ολίγα, παρ’ όλο που οι περισσότεροι συμμετέχοντες γνωρίζουν καλώς την κρητική διάλεκτο. Ο λόγος είναι, πιστεύω, ότι είναι πολύ πιο εύκολο να γράφει κανείς στιχάκια από το να γράφει μαντινάδες.
Επίσης, παγκρητίως γνωστοί λυράρηδες θεωρούν ότι τα στιχάκια τους είναι μαντινάδες. Στην εφημερίδα Τα Νέα (Παρασκευή 26 Φεβρουαρίου 2010), ο Αντώνης Καραγιαννάκης έκανε είκοσι ερωτήσεις στον Αντώνη Ξυλούρη, γνωστό ως Ψαραντώνη (σ. 53). Η εικοστή ερώτησή του είναι: «Αγαπημένη σου μαντινάδα;» Και η απάντηση:
«Στου Ψηλορείτη την κορφή το χιόνι δεν τελειώνει.
Ώσπου να λειώσει το παλιό, καινούργιο το πλακώνει».
Ο Ψαραντώνης μας λέει ότι η «μαντινάδα» του υπάρχει στον ψηφιακό δίσκο του «Ιδαίον Άντρον».
Όπως είναι φανερό, το ανωτέρω δίστιχο δεν είναι μαντινάδα˙ είναι ένα δίστιχο στη νεοελληνική κοινή και όχι στα κρητικά ελληνικά. Όλες οι λέξεις του διστίχου, εκτός από μία, τη λέξη «ώσπου» που είναι «ώστε» στην κρητική διάλεκτο, είναι κοινές και στα νεοελληνικά και στα κρητικά ελληνικά, παρ’ όλο που δεν έχουν όλες τις ίδιες σημασίες, το ίδιο νόημα. Π.χ., στα κρητικά ελληνικά, η λέξη «λειώνω» σημαίνει «σβήνω», «μαραίνομαι», «αφανίζω», ενώ το νεοελληνικό νόημα της ίδιας λέξης αποδίδεται στα κρητικά με τη λέξη «τήγομαι» ή «τέγομαι». Ακόμα κι αν η λέξη «ώσπου» αντικατασταθεί από τη λέξη «ώστε» το δίστιχο δεν γίνεται μαντινάδα αλλά μιγαδοδίστιχο. Ο Ψαραντώνης γνωρίζει καλά τα κρητικά ελληνικά και μάλιστα στην ανωγειανή τους εκδοχή. Γιατί γράφει δίστιχα στη νεοελληνική κοινή;
Τώρα, εμένα τι με νοιάζει αν λυράρηδες ή στιχουργοί καλούν τα δίστιχά τους στη νεοελληνική κοινή «μαντινάδες»; Με νοιάζει, επειδή έτσι χάνεται ραγδαίως η κρητική λαλιά, η κρητική διάλεκτος. Κι αυτό πρέπει να σταματήσει. Διαφορετικά σε μερικές δεκαετίες, όταν δεν θα ομιλείται πλέον η κρητική διάλεκτος, θα έχει χαθεί η ιδιάζουσα αντίληψη του κόσμου, την οποίαν ακόμα έχουν πολλοί Κρήτες και Κρησηίδες, που ομιλούν και σκέπτονται με τη γλώσσα των προγόνων τους.
Δημήτριος Ιωάννου Χατζόπουλος
Μη-ομότιμος Καθηγητής Φιλοσοφίας
Πανεπιστήμιο Κρήτης
