Χάρης Στρατιδάκης

Συγγραφέας-πρώην Σχολικός Σύμβουλος

[email protected]

Καιρός ήταν, μετά από 94 ολόκληρα χρόνια, να αποκτήσουν οι απόγονοι των Ρεθεμνιωτών Μικρασιατών το μνημείο τους, όπως άλλωστε και οι γείτονές μας Χανιώτες και Ηρακλειώτες, σχετικά πρόσφατα κι εκεί. Κι αυτοί μπόρεσαν να ξεπεράσουν τις διαφορές μεταξύ των Συλλόγων τους και με τη βοήθεια των τοπικών Δήμων να στήσουν, οι Χανιώτες το σύμπλεγμα της Μικρασιάτισσας με την κόρη της του γλύπτη Παναγή Παναγιώτου στην πλατεία Μεταπολίτευσης και οι Ηρακλειώτες το Μνημείο Μικρασιατικού Ελληνισμού του Γιάννη Παρμακέλη στο παρκάκι στη συμβολή των οδών Κνωσού και Ιωνίας.

Δεν σημαίνει βέβαια ότι και στο Ρέθυμνο φτάσαμε στα επικείμενα αποκαλυπτήρια αβρόχοις ποσίν. Θυμόμαστε όλοι τους αγώνες και τις αγωνίες για την ονοματοδοσία της πλατείας καταρχήν αλλά και για τη συγκέντρωση των χρημάτων από τους δύο ομονοήσαντες Συλλόγους, όπως και την προσφορά πολλών μελών τους, η οποία ασφαλώς θα εξαρθεί κατά την τελετή, όπως και εκείνη των δημιουργών του μνημείου Μανώλη Κουνδουράκη, Χαράλαμπου Νεονάκη και Ασημίνας Μιχάλα. Δεν ξεχνάμε τέλος ότι -προς τιμήν τους- οι απόγονοι των Μικρασιατών είχαν από παλιά ένα σχετικό μνημείο, την προτομή του παπα-Γρηγόρη Βοριαδάκη στην Κυρία των Αγγέλων, γεγονός που αποδεικνύει ότι ξέρουν να τιμούν την ιστορία και τον πολιτισμό των προγόνων τους,

Απομένει ένα ακόμα καθήκον να εκπληρώσουν. Να μελετήσουν δηλαδή βαθύτερα την ιστορία τους μετά την εγκατάστασή τους στο Ρέθυμνο και στην περιφέρειά του. Όμως αυτό είναι έργο ενός συνεδρίου, το οποίο είχα προτείνει παλιότερα για τη συμπλήρωση των εννέα δεκαετηρίδων από την καταστροφή και που ξαναπροτείνω σήμερα με την ευκαιρία των αποκαλυπτηρίων να πραγματοποιηθεί με τη συμπλήρωση ενός αιώνα, το 2022. Κι αν κάποιος αντιτείνει ότι είναι πολύ νωρίς, θα του απαντήσω ότι ένα επιστημονικό συνέδριο δεν θέλει λιγότερο χρόνο, με τη γνωστή μάλιστα στον τόπο μας χρονοτριβή για τη συγκρότηση επιτροπών, εξεύρεση χορηγών κ.λπ. Επαναλαμβάνω εδώ σήμερα ότι οι εργασίες ενός τέτοιου συνεδρίου (ανακοινώσεις, παρεμβάσεις, συζητήσεις και Πρακτικά) θα πρέπει να απαντήσουν έγκυρα σε πολλά ερωτήματα, όπως:

• Μέσα από ποιους δρόμους -όχι αποκλειστικά δια θαλάσσης- έφτασαν οι πρόσφυγες στο νομό Ρεθύμνου και σε ποιες χρονικές περιόδους;
• Πόσοι συνολικά έφτασαν και πόσοι τελικά εγκαταστάθηκαν (ήταν 3.407 που στερεότυπα αναφέρεται, ήταν 3.396 της απογραφής του 1923, ήταν 2.640 της απογραφής του 1928, ήταν 4.167 ή ο αριθμός τους ήταν άλλος);
• Ποια ήταν η καταγωγή τους (πόσοι ήταν καθαυτό Μικρασιάτες, πόσοι Θρακιώτες, πόσοι Πόντιοι, και πόσοι ήρθαν από την Κωνσταντινούπολη, τη Βουλγαρία, τη Ρωσία και την Αρμενία);
• Σε ποιες περιοχές του Ρεθύμνου εγκαταστάθηκαν αρχικά, σε ποιες καταγράφηκαν κατά τις απογραφές του 1928 και κατά την συμπληρωματική προσφυγική και σε ποιες τους βρήκε μετεγκατεστημένους ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος;
• Για ποιους λόγους μετέβαλαν τον τόπο εγκατάστασής τους;
• Πόσοι ήταν ελληνόφωνοι και πόσοι τουρκόφωνοι, βουλγαρόφωνοι και ρωσόφωνοι;
• Πώς σιτίζονταν, ποιας υγειονομικής και παιδικής περίθαλψης έτυχαν και ποιες επαγγελματικές διεξόδους βρήκαν;
• Πώς διαμορφώθηκαν οι σχέσεις τους με τους μουσουλμάνους Ρεθεμνιώτες, τη μικρή περίοδο που συμβίωσαν;
• Πώς αποκαταστάθηκαν οι αστοί και πώς οι αγρότες πρόσφυγες;
• Πώς τους δέχτηκε η ρεθεμνιώτικη κοινωνία; (καταγραφή φαινομένων συμπαράστασης αλλά και κοινωνικής απομόνωσης και βιαιοπραγιών)
• Πώς αντιμετωπίστηκαν οι δυσκολίες ένταξης των προσφύγων στην ρεθεμνιώτικη κοινωνία;
• Ποια ήταν η κοινωνική τους συσπείρωση (σύλλογοι, τύπος, αθλητικές ομάδες, πολιτική συμπεριφορά κ.λπ.);
• Σε ποιους τομείς οικονομικής δραστηριότητας σημειώθηκε προσφορά τους και πώς αποτιμάται αυτή; (αγροτική οικονομία-αμπελοκαλλιέργεια και καπνοκαλλιέργεια, βιομηχανία και εξηλεκτρισμός, εμπόριο, τέχνες, υπηρεσίες-επαγγέλματα θάλασσας και μεταφορών, ιατρική κ.λπ.)
• Ποια υπήρξε η πολιτιστική τους προσφορά; (κοινωνική, εκπαιδευτική, καλλιτεχνική κ.λπ.)
• Αποζημιώθηκαν τελικά οι πρόσφυγες με τις ανταλλάξιμες περιουσίες ή μέρος τους δόθηκε για αλλότριους σκοπούς;
• Πώς βιώθηκαν και μεταπλάστηκαν οι αναμνήσεις του γενέθλιου τόπου από τους απογόνους δεύτερης και τρίτης γενιάς;
• Πώς ανταποκρίθηκε η εκπαίδευση στις ανάγκες των Μικρασιατόπουλων; (τα προσφυγικά σχολεία δεν ήταν μόνο το 3^ο Ρεθύμνου, του Ξηρού Χωριού και της Αγίας Τριάδας που νομίζαμε, όπως φαίνεται και από το έγγραφο που παραθέτω σε προδημοσίευση. Ποια ήταν τελικά τα τρία προσφυγικά σχολεία της πόλης –«αρρένων», «θηλέων» και «μικτό»; Και ποιος θα μελετήσει τα μαθητολόγιά τους, που πιστεύω ότι σώζονται;).
• Συνέβαλε και σε ποιο βαθμό η άφιξη μορφωμένων Μικρασιατών, ανδρών και γυναικών, στην επίλυση του προβλήματος της έλλειψης διδακτικού προσωπικού στα σχολεία της Κρήτης κατά τον Μεσοπόλεμο;

Σ’ αυτά και σε πολλά ακόμη ερωτήματα θα πρέπει να απαντήσει ένα συνέδριο, το οποίο οφείλει να χρησιμοποιήσει καταρχήν την πληθώρα -ευτυχώς- των σχετικών αρχειακών πηγών: Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων (το Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών έχει ανοίξει το δρόμο), Δημοτολόγιο και Πρακτικά Δημοτικών Συμβουλίων και Δημαρχιακών Επιτροπών Δήμου Ρεθύμνης, Πρακτικά Κοινοτικών Συμβουλίων στα αρχεία των νεότερων Δήμων, τοπικός Τύπος, αρχεία Σχολείων όλων των βαθμίδων (όχι μόνο των «προσφυγικών σχολείων»), αρχεία Κοινωνικής Πρόνοιας και Τμήματος Εποικισμού της Διεύθυνσης Αγροτικής Ανάπτυξης, αρχεία Υποθηκοφυλακείου, Αρχείο Υπηρεσίας Διαχειρίσεως Κτημάτων εξ Ανταλλαγής Εθνικής Τράπεζας, Αρχείο Προφορικής Παράδοσης Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών κ.λπ. Θα πρέπει επίσης να χρησιμοποιήσει τις έρευνες και τα αρχεία του Παρασκευά Συριανόγλου,  του Γιώργου Φρυγανάκη και της Μαρίας Τσιριμονάκη. Όσο για τους ανθρώπους, αυτοί δεν λείπουν, αφού εκτός από τους παραπάνω θα μπορούσαν να πρωτοστατήσουν ο Γιάννης Παπιομύτογλου, ο Παναγιώτης Παρασκευάς, η Στέλλα Μιχάλα, απόγονοι Μικρασιατών όλοι, και βέβαια και πολλοί άλλοι, όχι κατ’ ανάγκη απόγονοι αυτοί. Γιατί η ιστορία των Μικρασιατών που εγκαταστάθηκαν στον τόπο μας είναι από το 1916 και μετέπειτα κοινή με την ιστορία του Ρεθύμνου. Οι «πρόσφυνγκες», όπως αποκλήθηκαν αποτροπιαστικά οι ξεριζωμένοι αυτοί άνθρωποι, ήρθαν σε μια λιμνάζουσα πόλη, που σε μεγάλο της μέρος τούς αντιμετώπισε εχθρικά, για να την μπολιάσουν με αστικά στοιχεία, να την εκβιομηχανίσουν, να την εξηλεκτρίσουν, να της παράσχουν παραδείγματα εργατικότητας και ήθους. Αποτέλεσαν τα πιο προοδευτικά της στοιχεία, όπως πρώτος το είχε τονίσει ο αείμνηστος Κώστας Ξεξάκης και όπως πιστεύω ότι φαίνεται και από το παρατιθέμενο στο δημοσίευμα αυτό φωτογραφικό υλικό.

Με την ευκαιρία. ξαναδιαβάζοντας το αριστουργηματικό «Αυτοί που έφυγαν - Αυτοί που ήρθαν» της αρχόντισσας του Ρεθύμνου Μ. Τσιριμονάκη, έκανα μια δειλή σκέψη για το μέλλον. Φαντάστηκα στην απέναντι πλευρά της πλατείας Μικρασιατών, προς την πλευρά δηλαδή του τουρκομαχαλά, ένα ακόμα μνημείο, ένα μνημείο όχι «αυτών που ήρθαν» αλλά των παντελώς ξεχασμένων «που έφυγαν». Ένα μνημείο των χιλιάδων Τουρκορεθυμνίων, που, όντας κατά πολύ περισσότεροι από τους πρόσφυγες της Μικρασίας, θύματα της Συνθήκης της Λοζάνης κι αυτοί αλλά και των προγενέστερων καταδιωγμών, αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τον γενέθλιο τόπο και να ριζώσουν σ’ ένα άλλο, μακρινό και εν πολλοίς εχθρικό. Είμαι σίγουρος ότι οι φίλοι Μικρασιάτες είναι αυτοί (οι μόνοι, άλλωστε...) που θα μπορούσαν να πρωτοστατήσουν και σ’ ένα τέτοιο έργο ιστορικής ευθύνης!