Χάρης Στρατιδάκης
Συγγραφέας-πρώην Σχολικός Σύμβουλος
Οφειλόμενες είναι οι ευχαριστίες στην Αθηνά Πετρακάκη για το ρεπορτάζ της στο προηγούμενο φύλλο του «Ρεθέμνους» το σχετικό με τη Φορτέτζα και τα 46 μέχρι σήμερα χρόνια αναστηλώσεών της, όπως τα υπολογίζει. Το συμπέρασμα που βγαίνει αβίαστα είναι ότι το φρούριο μπορεί να απαίτησε από τους προγόνους μας για την οικοδόμησή του μόλις μια πενταετία και πολλή προσωπική εργασία αλλά στην πραγματικότητα δεν μπορεί να συντηρηθεί από εμάς τους επιγόνους, αφού έχουμε αφιερώσει δεκαπλάσιο χρόνο και πολλά χρήματα (ευρωπαϊκά και ελληνικά) με πενιχρά αποτελέσματα. Τα τείχη, το βασικό αυτό στοιχείο ενός φρουρίου, εξακολουθούν να καταστρέφονται, όπως το δείξαμε και με τις ανοιξιάτικες ξεναγήσεις κατά μήκος τους (και όχι μόνο από τη βλάστηση...), ενώ τα συγκεντρωμένα κανόνια, όσα μπόρεσαν να διασωθούν, σκουριάζουν έξω από αποκατεστημένα μεν αλλά κενά σήμερα κτήρια.
Είναι φανερό ότι η Φορτέτζα, το σήμα κατατεθέν του Ρεθύμνου, προκαλούσε πάντα αμηχανία στις δημοτικές αρχές του Ρεθύμνου, από το 1967 που απέκτησαν τη χρήση του κατά κυριότητα, έστω κι αν αυτό αποτελούσε τον μεγαλύτερο οικονομικό πόρο για τα ταμεία τους (μετά ασφαλώς από την κρατική χρηματοδότηση). Πριν από 58 χρόνια που γεννήθηκα, το έτος 1958 δηλαδή, πραγματοποιούνταν το έργο της κατεδάφισης όσων κτηρίων της Φορτέτζας κρίνονταν ως μη αξιόλογα και της κατακρήμνισης των μπαζών από το παραπέτο πάνω από τη βόρεια και τη δυτική πυλίδα του φρουρίου. Στο κακό που προκλήθηκε τότε από την κατεδάφιση μεταξύ αυτών και μερικών σημαντικών βενετσιάνικων κτηρίων, μετασκευασμένων για τις ανάγκες της οθωμανικής περιόδου, θα μπορούσαμε να σημειώσουμε ένα τουλάχιστον παράπλευρο καλό, της αποκατάστασης του δυτικού τείχους που είχαν ανατινάξει οι Γερμανοί κατά την Κατοχή. Ακολούθησε η -αμήχανη οπωσδήποτε- μελέτη Πικιώνη, η μη πραγματοποίηση της οποίας απέτρεψε την οικοδόμηση νεοτερικών κτηρίων, κατά τη μόδα της εποχής εκείνης (βλ. Ξενία Ναυπλίου και Χανίων κ.ά.) αλλά και την κατεδάφιση άλλων σημαντικών κτηρίων, όπως του διδύμου κτηρίου αλλά και του πενταγωνικού οχυρού μπροστά στην κύρια είσοδο (φυλακές και αργότερα Αρχαιολογικό Μουσείο).
Καθ’ όλη τη διάρκεια των επόμενων δεκαετιών πραγματοποιήθηκαν εργασίες καθαρισμών, στερεώσεων και αναστηλώσεων, που περιλάμβαναν την Αποθήκη του Πυροβολικού, οι Κατοικίες του Ρέκτορα και των Συμβούλων, το τέμενος Ιμπραΐμ Χαν (δύο αναστηλώσεις), τις αποθήκες του βόρειου τείχους, το δίδυμο κτήριο στον προμαχώνα του Αγίου Νικολάου, το ναό του Αγίου Θεοδώρου του Τριχινά και τον επιπρομαχώνα του Αγίου Λουκά. Η τελευταία αυτή αναστήλωση υπήρξε ίσως η πιο εντυπωσιακή, αφού η μεγάλη θολοσκέπαστη κατασκευή είχε ανατιναχθεί από τους Γερμανούς κατακτητές κατά την αποχώρησή τους και ουσιαστικά ανακτήθηκε.
Σήμερα στον οχυρό περίβολο της Φορτέτζας παρουσιάζεται μια αυξημένη διαθεσιμότητα αναστηλωμένων αλλά μη χρησιμοποιούμενων (ή ελάχιστα χρησιμοποιούμενων) κτηρίων. Στην πραγματικότητα, μόνιμη χρήση έχει μόνο η Κατοικία των Συμβούλων, ως εργαστήριο συντήρησης της Εφορείας Αρχαιοτήτων, και διαλείπουσα χρήση -κατά την θερινή κυρίως περίοδο- η Αποθήκη του Πυροβολικού, ως εκθεσιακός χώρος. Το τέμενος Ιμπραΐμ Χαν έχει στεγάσει ελάχιστες εικαστικές εκθέσεις και συναυλίες και το δίδυμο κτήριο ακόμα πιο λίγες (των «Ημερών Ρεθύμνου»). Τα ίδια περίπου ισχύουν και για το συγκρότημα των αποθηκών του βόρειου τείχους, ενώ ο επιπρομαχώνας του Αγίου Λουκά παραμένει παντελώς αχρησιμοποίητος.
Ας μου επιτραπεί να σημειώσω εδώ για την ιστορία ότι το συγκεκριμένο και εκτεταμένο σε σχήμα γάμα αυτό κτήριο προοριζόταν από τον Ειδικό Σύμβουλο του Δήμου Ρεθύμνης Νομπέλ Αρμάν για Μουσείο Καμπανών και για συνοδευτικό κυλικείο. Βέβαια ο αείμνηστος αυτός φίλος του Ρεθύμνου έχει αποβιώσει εδώ και περισσότερα από δύο χρόνια αλλά ουσιαστικά είχε σταματήσει να ασχολείται με την οργάνωσή του περισσότερα από δέκα, απ’ όταν δηλαδή είχε αρρωστήσει βαριά. Όντας Πρόεδρος του θεσμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης «Ευρωπαϊκή Πόλη της Μουσικής» ήταν, νομίζω, ο μόνος που είχε τις γνώσεις για το στήσιμο ενός τόσο εξειδικευμένου Μουσείου.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι τέσσερα μεγάλα για το μέγεθος του Ρεθύμνου ιστορικά κτήρια θα πρέπει να εξακολουθήσουν να μένουν σε αχρησία και να καταστρέφονται από την αρμπόνα του Κρητικού πελάγους. Το πιο λογικό είναι να αποκτήσουν, τουλάχιστον τα δύο από αυτά, ο επιπρομαχώνας και το δίδυμο κτήριο, μουσειακές χρήσεις, οι οποίες μάλιστα θα έχουν το παράπλευρο όφελος να αυξήσουν τα έσοδα της πόλης, σε μια εποχή ισχνών αγελάδων.
Το φιλόξενο «Ρέθεμνος» και οι ευγενικοί αναγνώστες του θα μου επιτρέψουν να συνεχίσω στο επόμενο φύλλο με την επανανάπτυξη μιας πρότασης που δεν έχω σταματήσει να κάνω εδώ και μια εικοσαετία: τη δημιουργία δηλαδή και τη στέγαση σε ένα από αυτά ενός Μουσείου (και Αρχείου) της Ιστορίας της Πόλης του Ρεθύμνου. Μέχρι τότε θα προσπαθήσω να τους αποζημιώσω με τέσσερις παντελώς άγνωστες φωτογραφίες. Πρόκειται για απόψεις κτηρίων της Φορτέτζας που είχε τραβήξει ο γείτονάς μου Αντώνης Βιστάκης, την εποχή που ως εργολάβος είχε αναλάβει την κατεδάφιση όσων κρίνονταν ως μη διατηρήσιμα ή ως επικίνδυνα. Δεν ξέρω αν οι φωτογραφίες αυτές είχαν εκτυπωθεί ποτέ για κάποια Υπηρεσία, ο αείμνηστος γείτονας πάντως μου είχε εμπιστευτεί τα σχετικά φιλμ, από τα οποία και μπόρεσα πρόσφατα να τις εκτυπώσω. Δείτε τις και μεταφερθείτε εξήντα χρόνια πίσω...
