Χάρης Στρατιδάκης
Σχολικός Σύμβουλος-Συγγραφέας
Πλησιάζουν Χριστούγεννα και ετοιμαζόμαστε να γιορτάσουμε τη Γέννηση του Θεανθρώπου πριν από 2015 χρόνια σε ένα ταπεινό σπήλαιο. Σήμερα πιστεύεται ότι το σπήλαιο αυτό βρίσκεται στην κωμόπολη Βηθλεέμ, σ’ ένα κατάφυτο με αμπέλια λοφίσκο, κάτω τον μεγαλοπρεπή ναό που ανήγειρε η Αγία Ελένη το έτος 327 μ.Χ.
Το σπηλιαράκι αυτό έχει μήκος 12 μέτρα, πλάτος περίπου 4 και μέσο ύψος 3 μέτρα και είναι προσπελάσιμο με 13 σκαλοπάτια. Φωτίζεται αποκλειστικά με καντήλια και στη θέση της Γέννησης έχει τοποθετημένο το γνωστό αστέρι από μάρμαρο κι ασήμι, που συμβολίζει το φωτεινό άστρο που είχε παρουσιαστεί την ημέρα εκείνη. Σε άλλο σημείο του σπηλαίου υπάρχει ένα αντίγραφο της φάτνης, ασημένιο αντίγραφο της γνήσιας πήλινης που τοποθετήθηκε εκεί από την Αγία Ελένη. Παραδίπλα βρίσκεται το προσκύνημα των Μάγων.
Σε δυο παρόμοια σπήλαια ετοιμάζονται να γιορτάσουν οι πιστοί του τόπου μας τη Γέννηση του Χριστού. Αρκετοί θα κατευθυνθούν, όπως το κάνουν τα τελευταία χρόνια, στο σπηλαιώδες εκκλησάκι του Αγίου Σπυρίδωνα στον Κουμπέ για να αισθανθούν καλύτερα τη ιερή στιγμή μέσα στον βράχο που σταλάζει και κάτω από τις ψαλμωδίες του ιερέα Χαράλαμπου Κουτάντου.
Κάποιοι άλλοι θα κατευθυνθούν ευλαβικά προς τον επίσης σπηλαιώδη ναό του Αγίου Αντωνίου στο Αγιασμάτσι Μυλοποτάμου. Εκεί, κάτω από την μεγάλη βραχοσκεπή, θα μυσταγωγηθούν με τις ψαλμωδίες του σεμνού Λευίτη Ευάγγελου Δερμιτζάκη.
Ασφαλώς αυτές δεν πρέπει να είναι οι μοναδικές βραχοκλησιές που λειτουργούνται την ημέρα (και νύχτα) αυτή. Προηγήθηκαν πριν από λίγες ημέρες οι λειτουργίες σε τρεις τουλάχιστον παρόμοιες εκκλησούλες, αφιερωμένες στον Άγιο Σπυρίδωνα. Οι δύο βρίσκονται μέσα στην πόλη μας.
Προηγήθηκαν επίσης λειτουργίες στις δύο τουλάχιστον σπηλαιώδεις εκκλησίες της Αγίας Άννας, στην Ελεύθερνα και στο Ρέθυμνο, κάτω από τον Τίμιο Σταυρό. Να σημειώσω ότι η δεύτερη αυτή πολύ ταπεινή εκκλησία έχει αντιστρόφως ανάλογη του μεγέθους της ιστορία, καθιερωμένη δίπλα στον επίσης σπηλαιώδη ναό του Αγίου Αντωνίου, πρώην καθολικό μοναστηριού καλογραιών. Η βραχοκλησιά της Αγίας Άννας είχε κατά την παράδοση ανεγερθεί προς τιμήν της Άννας Βλαστού, κόρης του Ιωσήφ, επαναστάτη το έτος 1453, που εκτελέστηκε ακριβώς από πάνω, στον λόφο του Αγίου Αθανασίου. Ο λόφος αυτός εξαιτίας των κατά καιρούς εκτελέσεων είχε ονομαστεί «Φουρκοκέφαλο».
Στο Νομό Ρεθύμνης έχουμε καταγράψει μέχρι στιγμής 105 παρόμοιες βραχοκλησιές, άλλες με τους θρύλους τους κι άλλες χωρίς αυτούς. Σ’ ολόκληρη την Κρήτη ο αριθμός των μέχρι σήμερα καταγραμμένων σπηλαιωδών εκκλησιών ξεπερνά τις 300, κάτι που αποτελεί μοναδικό φαινόμενο στον ελληνικό χώρο. Γράφει ο φίλος Αντώνης Πλυμάκης για τα φτωχικά αυτά εκκλησάκια:
«Ιερές σπηλιές της Κρήτης, Φάτνες και Κατακόμβες Χριστιανικής πίστης σ’ ένα νησί Αγίων και Ηρώων. Ιερές Σπηλιές της Κρήτης που κρύψατε στα βάθη σας τους Αγίους του Χριστού και τους Μάρτυρες της Ελευθερίας του Γένους μας. Ιερές Σπηλιές της Κρήτης που δεχτήκατε στο μισοσκόταδο των θόλων σας τις προσευχές των Χριστιανών παππούδων μας και σταθήκατε κάστρα και ολοκαυτώματα της τιμής και της ανθρωπιάς του λαού μας. Σε σας έγιναν οι κρυφολειτουργίες της πίστης, σε σας έγιναν οι όρκοι κι οι δεσμοί της συντεκνιάς και της φιλίας… Ιερές σπηλιές της Κρήτης που σας φώτισε το καντήλι του Χριστού κι η φλόγα της Ελευθερίας. Κι έτσι θα στέκετε κι εσείς μνημεία και μαρτύρια μιας εποχής, που ο άνθρωπος ζούσε αληθινά μέσα στους βράχους και στο χώμα, ήτανε μεγάλος και δυνατός και ζωοποιούσε το Πνεύμα».
Όπως και σ’ ολόκληρη την Κρήτη έτσι και στο Ρέθυμνο η πλειοψηφία των βραχοκλησιδιών είναι αφιερωμένη στον Άγιο Αντώνιο. Ούτε λίγες ούτε πολλές 49 εκκλησούλες τον τιμούν, ενώ έπονται κατ’ αριθμητική σειρά 7 με το όνομα του Αγίου Ονουφρίου, 5 με αυτό του Αγίου Νικολάου, 4 του Αγίου Ιωάννη και του Αγίου Γεωργίου, 3 της Υπαπαντής του Σωτήρα, της Αγίας Παρασκευής και του Αγίου Σπυρίδωνα και από 2 της Αγίας Τριάδας, της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα, της Αγίας Κυριακής, του Αγίου Παύλου, της Αγίας Άννας και του Αγίου Φανουρίου.
Οπωσδήποτε δεν μένουν παραπονεμένοι περισσότεροι από 10 ακόμα άγιοι, με την αφιέρωση ενός τουλάχιστον σπηλαιώδους ναού στο όνομά τους: ο Άγιος Παντελεήμονας, ο Προφήτης Ηλίας, ο Άγιος Κωνσταντίνος και η Αγία Ελένη, το Άγιο Πνεύμα, ο Άγιος Κύριλλος, αλλά και η Παναγία (η «Γαλατού), οι Άγιοι Σαράντα, οι Άγιες Πέντε παρθένες και αρκετοί άλλοι.
Μερικές από αυτές τις εκκλησούλες φαίνεται να συνεχίζουν την αρχαία λατρεία, αν και με μεγάλα χρονικά κενά. Ας μην ξεχνάμε ότι η Βηθλεέμ του αρχαίου κόσμου υπήρξε ο Ψηλορείτης, με το εκεί σπήλαιο της γέννησης του Κρηταγενούς Δία, το Ιδαίον Άντρον. Βέβαια η επανάληψη της λατρείας σε πολλά από αυτά τα σπήλαια σημειώθηκε από τον 17ο αιώνα και εντεύθεν, σε εποχές που την ευλάβεια συνεπικουρούσε η ανέχεια.
Από την άλλη πλευρά το παράδειγμα του Αγίου Αντωνίου στο φαράγγι της Πατσού προβληματίζει. Τα αναθήματα των πιστών (τάματα, πατερίτσες) αλλά κι αυτά στον γειτονικό Άγιο Αντώνιο στο Βένι μέχρι πριν λίγα χρόνια (αυγά και λαχανικά), δείχνουν πράγματι λατρευτική παράδοση, που όμως είχε διακοπεί για μεγάλο χρονικό διάστημα.
Με την ευκαιρία λοιπόν των Χριστουγέννων θα παρακαλούσα τους αγαπητούς αναγνώστες να συμβουλευτούν τον πίνακα που συνοδεύει αυτό το άρθρο και να με βοηθήσουν στην καταγραφή του συνόλου των βραχοκλησιών του Νομού Ρεθύμνης. Θα τους παρακαλούσα επίσης για την υπόδειξη στοιχείων της ιστορίας τους, εφόσον γνωρίζουν τέτοια αλλά και των λαογραφικών παραδόσεων που αναφέρονται σ’ αυτές. Κι ακόμα θα ήθελα να με οδηγήσουν σε ορισμένες από αυτές, που δεν έχω καταφέρει να εντοπίσω στον χώρο. Θα τους παρακαλούσα, τέλος, για τον σεβασμό της λιτότητας και της εξ αυτής ομορφιάς τους, όπως διασώθηκε μέχρι σήμερα. Οι εκκλησούλες αυτές δεν έχουν τίποτα να κάνουν με τις επιφανείς εκκλησίες των πόλεων ή και με τις βυζαντινές εικονογραφημένες εκκλησίες της υπαίθρου. Υπήρξαν πάντα τους ταπεινές, όσο ταπεινός υπήρξε και ο Χριστός, που επέλεξε να ενανθρωπιστεί σε ένα σπήλαιο, δίπλα σε ταπεινά ζώα, που ανταπέδωσαν ζεσταίνοντάς τον με τα χνώτα τους!
