Χάρης Στρατιδάκης
Σχολικός Σύμβουλος-Συγγραφέας
Πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 5 Δεκεμβρίου στον φιλόξενο χώρο της Ενοριακής Εστίας Μασταμπά η παρουσίαση του τόμου των Πρακτικών του Συνεδρίου «Ο Μασταμπάς από το τότε μέχρι το σήμερα». Το Συνέδριο αυτό είχε διεξαχθεί το διήμερο 14 και 15 Ιουνίου 2014, διοργανωμένο από το 13ο Δημοτικό Σχολείο Ρεθύμνου και την Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Ρεθύμνης. Τον τόμο παρουσίασαν ο Μητροπολίτης Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου Ευγένιος, ο πρόεδρος της ΙΛΕΡ Νίκος Παπαδογιαννάκης και ο υποφαινόμενος, ενώ τον συντονισμό της εκδήλωσης είχε ο επιμελητής του τόμου Νίκος Δερεδάκης.
Παρακάτω παρατίθεται η εισήγηση του υπογραφόμενου, αναγκαστικά χωρίς τις 53 φωτογραφίες που τη συνόδευαν, οπωσδήποτε όμως με μερικές από αυτές, οι οποίες ίσως αποζημιώσουν εν μέρει τους αναγνώστες.
Θα μου επιτρέψετε να ξεκινήσω όπως ακριβώς το είχα κάνει και πριν από 6 μήνες, με ένα άρθρο στον τοπικό τύπο με τον τίτλο «Μερικά σχολεία μας κάνουν πολύ περήφανους». Έγραφα τότε για το Φουρφουριανό θαύμα του Άγγελου Πατσιά, για την εξαιρετική δουλειά του Νίκου Φωτάκη και των άλλων εκπαιδευτικών του 5ου Δημοτικού Σχολείου για την ιστορία του, και για άλλες αντίστοιχες προσπάθειες και κατέληγα στην κορωνίδα, στο Μασταμπαδιανό σχολείο και στους πρωτεργάτες του τόμου που παρουσιάζουμε σήμερα: στον τότε διευθυντή του Νίκο Δερεδάκη, στον επίσης τότε υποδιευθυντή Ανδρέα Μπενάκη και στους άλλους εκπαιδευτικούς του Σχολείου, αλλά και στη δασκάλα του 16ου Σχολείου Δέσποινα Μαυράκη.
Το διήμερο συνέδριο που κατόρθωσαν να διεξάγουν αλλά και ο Τόμος των Πρακτικών του που επίσης κατόρθωσαν να εκδώσουν (με την αρωγή της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Ρεθύμνου), μας κάνουν πολύ περήφανους. Αποδεικνύουν ότι τα σχολεία και οι εκπαιδευτικοί μας, παρότι έχουν πληγεί σημαντικά από την κρίση, συνεχίζουν να παρέχουν υψηλού επιπέδου μόρφωση στους μαθητές τους και μάλιστα εμπλουτισμένη, και με τους τρόπους που οφείλει σήμερα να προσφέρεται. Τα σχολεία σε μεγάλο βαθμό στέκονται ψηλά και μερικά από αυτά αποτελούν φάρους για τις τοπικές κοινωνίες. Είναι σίγουρο ότι διαμορφώνουν νέες γενιές που θα σέβονται περισσότερο από εμάς την ιστορία τους, θα αγαπούν περισσότερο από εμάς τα σχολεία τους και που θα είναι περήφανες και στα δικά τους παιδιά για τα νεανικά επιτεύγματά τους. Να τους ευχηθούμε να έχουν δυνάμεις να συνεχίσουν να μας κάνουν περήφανους, ως εκπαιδευτικούς και ως πολίτες!
Το 13ο Δημοτικό Σχολείο με το Συνέδριο που διοργάνωσε και τον Τόμο των Πρακτικών του που εξέδωσε έρχεται, πρώτο αυτό πρωτοβάθμιο σχολείο στο Ρέθυμνο να πρωτοτυπήσει και να αποδείξει ότι τα σχολεία δεν λειτουργούν εν κενώ αλλά μέσα σε συγκεκριμένους κοινωνικά και οικιστικά χώρους, στους οποίους ξέρουν με τη σειρά τους να επιστρέφουν τις ευχαριστίες για τη στήριξη που τους προσφέρουν, ευχαριστίες μάλιστα υπό μορφή γνώσης.
Για την ακρίβεια είχε προηγηθεί μια παραπλήσια προσπάθεια, εκείνη για το ιστορικό 1ο Γυμνάσιο της πόλης, με τη Μαριέτα Ασημομύτη, τον Νικόλαο Δρανδάκη και τους μαθητές τους το έτος 1997, μόνο που εκείνη αναφερόταν αποκλειστικά στο ιστορικό ίδρυμα και στις διαδοχικές του μεταστεγάσεις. Τέτοια ήταν και η άλλη προσπάθεια του ίδιου σχολείου για την ευρύτερη περιοχή του, τον λόφο του Τιμίου Σταυρού, με την ίδια διευθύντρια και τον Κωστή Ηλ. Παπαδάκη.
Εισηγήσεις για τα σχολεία του Μασταμπά υπάρχουν ασφαλώς και στον παρουσιαζόμενο τόμο, και για τα δύο, το 13ο και το 16ο. Κι εκείνα με τη σειρά τους έχουν υποστεί, δύο μετακομίσεις το πρώτο, και στεγαστικές περιπέτειες που διαρκούν το δεύτερο. Γι’ αυτά και για πολλά άλλα έβαλαν πραγματικά πλάτη πολλοί συνταξιούχοι σήμερα συνάδελφοι, ιδιαίτερα ο Νίκος Τυροκομάκης και η Ελένη Σπιθούρη. Και θα συμφωνήσω απόλυτα με τις προτάσεις των δύο εισηγητών της ιστορίας των σχολικών μονάδων του Μασταμπά, του Ανδρέα Μπενάκη και της Δέσποινας Μαυράκη. Το 13ο Σχολείο δεν επιτρέπεται σήμερα να μην έχει ένα Εργαστήριο Φυσικών και μάλιστα αντάξιο εκείνου που κατέλειπε ο Νίκος Τυροκομάκης. Κι ακόμα, τώρα που ο αριθμός των μαθητών του κατέβηκε με τη λειτουργία όμορων σχολείων από τους 421 του έτους 1990 σε 223 πέρυσι, σε λογικά δηλαδή πλαίσια, το κτήριο επιβάλλεται να ξαναποκτήσει τα βιοκλιματικά του στοιχεία, εκείνα που το καθιστούσαν διαφορετικό και επιδεικτικό επανάληψης το έτος 1987, οπότε είχε πρωτοδεχτεί μαθητές. Και για το δεύτερο Μασταμπαδιανό σχολείο, το 16ο, θα συμφωνήσω απόλυτα ότι στον 21ο αιώνα δεν επιτρέπεται ένα σχολείο ευρωπαϊκής χώρας να στεγάζεται σε ομορφοβαμμένα μεν εμπορευματοκιβώτια, όμως εμπορευματοκιβώτια (κοντέινερς), τοποθετημένα σε χώρο χαρακτηρισμένο ως πρασίνου, χωρίς η κοινωνία μας να αντιμετωπίζει την πραγματικότητα αυτή ως πρόβλημα. Κι όμως και αυτό το σχολείο κρατάει ψηλά τον πήχη της εκπαίδευσης.
Και άλλοι όμως εκπαιδευτικοί υπήρξαν εισηγητές στο Συνέδριο και συμμετέχουν ως συγγραφείς στον παρουσιαζόμενο Τόμο. Το ευτύχημα είναι ότι, πέραν του εμπνευστή του Νίκου Δερεδάκη, η Μαρίνα Σούκα, η Μαρία Στριλιγκά και η Έφη Κοκκινάκη το συμπεριέλαβαν στις σχετικές έρευνες προφορικής ιστορίας με τους μαθητές τους, έτσι που μπορούμε βάσιμα να ελπίζουμε ότι οι αυριανοί αυτοί πολίτες θα έχουν επίγνωση της ιστορικότητας του σχολείου τους και του φυσικού χώρου της γειτονιάς του, έστω κι αν αυτός κρύβεται επιμελέστατα κάτω από χιλιάδες τόνους μπετόν, που δεν αφήνουν καν να διαφανεί το σχήμα του γήλοφου που φαίνεται να την ονοματοδότησε.
Γιατί, όπως το διαπραγματεύεται ιστορικά ο και ιστορικός τοπιογράφος του Ρεθύμνου Νίκος Σταγάκης στην εισήγησή του, ο Μασταμπάς είχε όλες τις προϋποθέσεις να οικοδομηθεί ως κηπούπολη και τελικά εξελίχθηκε σε αυτό που όλοι γνωρίζουμε αλλά τρομάζουμε όταν το αντικρίζουμε από τα νότια αλλά και από τα βόρεια, από την καλυμμένη κοίτη του κρυμμένου Καμαρακιού, που όμως είναι στατιστικά βέβαιο ότι κάποτε θα ξαναξεχειλίσει για να μετατρέψει σε παλάτια χτισμένα στην άμμο τις κατασκευές μας. Ευτυχώς πάντως που η κρίση ήρθε να ανακόψει την παραπέρα οικοπεδοποίηση της γης και να αφήσει αλώβητο το πανέμορφο φαράγγι που κρύβεται πίσω από τις κατασκευές μας και που ο εισηγητής μας είχε προτείνει με όλη τη σεμνότητά του να περπατήσουμε μαζί του μετά το Συνέδριο αλλά δεν καταφέραμε να το κάνουμε μέχρι σήμερα. Εγώ πάντως με χαρά μου το έκανα σήμερα το πρωί για να τραβήξω τις παρατιθέμενες φωτογραφίες και τον ευχαριστώ για μια ακόμη φορά για τις προτάσεις του.
Αν μου επέτρεπε ο χρόνος [και ο φιλόξενος χώρος της εφημερίδας], θα στεκόμουν σε πολλές εισηγήσεις, μεταξύ των οποίων εκείνες του φίλου γεωλόγου Βασίλη Σιμιτζή και των λογοτεχνών μας Στέλλας Μιχάλα και Γιώργη Φρυγανάκη, όπως και του μαθητή μου παλιότερα Δημήτρη Σκαρτσιλάκη. Κι ακόμα στην εισήγηση του Μητροπολίτη μας, που όχι μόνο αναδεικνύει τις ταπεινές εικόνες, όπως μας φαίνονταν πριν τη δημοσίευση, της Παναγίας της Ρολόαινας σε σημαντικές-αντιπροσωπευτικές του ρεύματος των Ναζαρηνών, αλλά και επειδή είχαμε να δούμε εισήγηση σε συνέδριο μη εκκλησιαστικό από Μητροπολίτη μας, αν δεν κάνω λάθος, από το Γ΄ Κρητολογικό Συνέδριο το έτος 1971. Η επιστημοσύνη, μεταξύ των άλλων ιδιοτήτων του πατέρα Ευγένιου, μας κάνει και πάλι περήφανους ως Ρεθεμνιώτες.
Προκύπτει όμως ένα ερώτημα: ποια είναι η προστιθέμενη γνώση (όπως εισήγαγε τον όρο ο Γιώργης Εκκεκάκης) από το Συνέδριο για τον Μασταμπά και τον Τόμο των Πρακτικών του; Αυτήν πιστεύω θα τη βρει ο καθένας μόνος του, διαβάζοντας και ξαναδιαβάζοντάς τον. Ένα συνέδριο όμως κρίνεται και από τα ερωτήματα που θέτει, ή, για να το πούμε αλλιώς, αξιολογείται περισσότερο από την αναγκαιότητα της συνέχειάς του. Και αν το πιο σημαντικό επίτευγμα του Συνεδρίου για τον Μασταμπά υπήρξε η υπέρβαση των ελληνικών τεκμηρίων και η χρησιμοποίηση παράλληλα των οθωμανικών και βενετικών πηγών, τα ερωτήματα παρακαταθήκες που άφησε δείχνουν το επίπεδο των εργασιών του: Πώς ήταν ο Μασταμπάς στην πρώιμη Τουρκοκρατία; Αν ήταν ασυνοίκιστος, όπως πιστεύουμε σήμερα, πώς αιτιολογείται η αναφορά του ως συνοικίας σε ένα τουλάχιστον οθωμανικό έγγραφο της περιόδου αυτής αλλά και στο πολύτιμο ποίημα του 1740 που φυλάσσεται στο Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο Ρεθύμνης;
Και άλλα, πολλά ερωτήματα περιμένουν την απάντησή τους: σε ποιον άγιο ήταν αφιερωμένος ο ναός που βρισκόταν εκεί πριν από την οικοδόμηση του τζαμιού του τεκέ του Βελή Πασά, στον Άγιο Ονούφριο ή στην Αγία Σοφία; Ή μήπως ο ναός αυτός ήταν λίγο μέτρα δυτικότερα οικοδομημένος, όπως μας διέσωσε κάποια πληροφορία, ο Παύλος Βλαστός που πρόλαβε εκεί κάποια ερείπια, πριν από την οικοδόμηση της δεξαμενής, όταν, όπως δείξαμε χρησιμοποιώντας τον πολύτιμο γνωστό πίνακα του Ρεθύμνου, στην θέση της υπήρχε μια αναγεννησιακή κρήνη; Και τι ξέρουμε για το χριστιανικό νεκροταφείο που λειτουργούσε στους κήπους του μέχρι τουλάχιστον το έτος 1701; Κι ακόμα παλιότερα, τι κρύβει το αθησαύριστο μέχρι πρότινος τοπωνύμιο «Ελληνικά», στα νότια όρια του Μασταμπά, που γίνεται γνωστό για πρώτη φορά από ένα συμβόλαιο του οικοπέδου του 16ου Δημοτικού Σχολείου; Τέλος, ο γνωστός μας στους παλιότερους Τουρκογιώργης του τεκέ του Μασταμπά, δεν δικαιούται και αυτός κάποιας αναφοράς;
Θα κλείσω, όπως και στην εισήγησή μου στο Συνέδριο, με τους ανθρώπους που συνοίκησαν στην πραγματικότητα τον Μασταμπά, εκείνους που τον έκαναν από χαλέπα έναν λουλουδιασμένο μπαξέ, τους Μικρασιάτες πρόσφυγες, μαζί με τους εσωτερικούς μετανάστες στο Ρέθυμνο των χωριών του Αγίου Βασιλείου αλλά και τους οικότροφους ή νοικάρηδες μαθητές της ίδιας επαρχίας. Τους πρώτους τους περιγράφει εξόχως συγκινητικά η δέσποινα του Ρεθύμνου, η Μαρία Τσιριμονάκη, τόσο στη «Μέρα του μεσημεριού στο ντάμι του θείου Σιδερή» στο Εν Ρεθύμνω όσο και στην «Προσφυγοπούλα και στον ξένο» στο Αυτοί που έφυγαν κι αυτοί που ήρθαν.
Θα επιλέξω όμως σήμερα ένα απόσπασμα λιγότερο γνωστό, γιατί ακριβώς αναφέρεται στις αναμνήσεις ενός γυμνασιόπαιδου, του Μιχάλη Αντωνογιαννάκη, που βρέθηκε οικότροφο σε μια μικρασιάτικη οικογένεια του Μασταμπά. Ελπίζω να το απολαύσετε και εσείς, όπως το απόλαυσα κι εγώ όταν το εντόπισα: «Ο πατέρας μου μ’ έβαλε οικότροφο σε ένα σπίτι προσφύγων στο Μασταμπά που είχαν και καφενείο. Δεν ξέρω πόσα πλήρωνε. Εμένα όμως δε με βόλευε. Μιλούσαν μια διάλεκτο με παράξενη προφορά, αλλιώτικη από τη δική μου. Μα και αυτοί δεν καταλάβαιναν τη δική μας διάλεκτο, γιατί άκουσα έναν που διηγούνταν ότι, όταν ήρθαν το 1923, δεν καταλάβαινε την κρητική. Είχε λέει ακούσει ένα ντόπιο που έλεγε: “Εγλάκανε το κοπέλι και τσούρισενε κι ασβολόθηκενε”. Δεν κατάλαβε τίποτα και πήγε και ρώτησε ένα γνωστό του με όλο το θάρρος και του εξήγησε: “Έτρεχε το παιδί κι έπεσε και χτύπησε πολύ”. Ένας άλλος είπε ότι κάποιος διηγούνταν για μια φασαρία κι έλεγε: “Εκειά που κάθουμαινε στο ντουκιάνι κι έπινα το γκαϊφέ μου γροικώ ένα χίλιου διαόλου μαλιχουλέ κι ύστερα γροικώ κι ένα ταπουζίδι κι έχασα τον απατό μου”. Ρώτησε κι αυτός και του εξήγησαν: “Εκεί που καθόμουν στο καφενείο κι έπινα τον καφέ μου ακούω μεγάλη φασαρία κι ύστερα αισθάνομαι ένα χτύπημα στο κεφάλι και ζαλίστηκα κι έπεσα”. Το βράδυ φορούσαν πιτζάμες και κοιμόνταν σ’ ένα ανώγειο οντά που ανέβαιναν από την κουζίνα με μια ξύλινη σκάλα. Εμένα με κοίμιζαν σε ένα καναπεδάκι σ’ ένα ισόγειο δωμάτιο, δίπλα στην κουζίνα, που από μια άλλη πόρτα επικοινωνούσε με το καφενείο. Το Γυμνάσιό μου ήταν δίπλα, πολύ κοντά».
Αν και το τότε χωριατάκι, απόστρατος στρατηγός σήμερα, δεν δίνει περισσότερες πληροφορίες, μας προσανατολίζει προς καφενείο-παντοπωλείο Ρουσάκη στο βόρειο όριο του Μασταμπά. Ανεξαρτήτως όμως του εάν η ταύτιση είναι σωστή, παραμένει το γεγονός ότι αυτοί οι συμπολίτες, μια δεκαετία μετά τον τραγικό ξεριζωμό τους και όντας φτωχοί μεροκαματιάρηδες και ρεσπέρηδες στα Μασταμπαδιανά ασπρουγοχώματα, συνήθιζαν να μην πέφτουν το βράδυ με τα ρούχα στο κρεβάτι, όπως πολύ συχνά γινόταν στην Κρήτη, αλλά φορούσαν τις πιτζάμες τους, γεγονός που εντυπωσίασε το οικότροφό τους παιδί.
Ανακεφαλαιώνοντας, οι οργανωτές του Συνεδρίου και εκδότες των Πρακτικών του μας κάνουν πολύ περήφανους ως Ρεθεμνιώτες, και ιδιαίτερα τους εκπαιδευτικούς. Από εδώ και πέρα ιδού στάδιον δόξης λαμπρόν για ιστορικές συνοικίες, για τη Σοχώρα, για τη Μικρή και τη Μεγάλη Αγορά, για τη Μικρή Παναγία και το Μακρύ Στενό, για την Αρβανιθιά, για τη Μεγάλη Παναγία αλλά και για το Κολωνάκι, για την Καλλιθέα και για τον Κουμπέ. Το 13ο Δημοτικό Σχολείο Ρεθύμνου και η ΙΛΕΡ μας δείχνουν τον δρόμο, έχοντας ανεβάσει ψηλά τον πήχη. Τους ευχαριστούμε από καρδιάς τόσο αυτούς όσο και εσάς για την προσοχή και τον χρόνο σας!
